Πυανεψιών

Πυανεψιών

Το όνομα, ετυμολογία και η θέση του μηνός

Ο Πυανεψιών είναι ο τέταρτος μην του Ιερού Αττικού Σεληνιακού Ημερολογίου:

Μην Αθήνησι τέταρτος

ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ 297.15

Ο Πυανεψιών είναι ο επόμενος μην μετά τον Βοηδρομιώνα:

Μεταγειτνιώνος μεν η περί Κρανώνα μάχη συνέπεσε, Βοηδρομιώνος δε παρήλθεν εις Μουνυχίαν η φρουρά, Πυανεψιώνος δε Δημοσθένης απέθανε.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ 28

Το μηνα Πυανεψιώνα όπως μας παραδίδει ο Πλούταρχος πεθαίνει ο Δημοσθένης:

Πυανεψιώνος δε Δημοσθένης απέθανε.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ 28

Η θέση του μηνός στο φυσικό έτος ήταν στην εποχή του τρυγητού, για το κλίμα της Αττικής [ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 22. 23] καικοντά στην φθινοπωρινή ισημερία. Η Κόμαρος, arbutus, ή Αντρουκλιά (ή το μιμαίκυλον φέρουσα το εδώδιμον) άνθιζε αυτό τον μήνα:

Ανθεί δε του Πυανεψιώνος

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΤΩΝ 3.16,4

Ο Θεόδωρος Γαζής προσθέτει:

οράται δε τούτο γινόμενον περί την Αττικήν, και τας ομοίας την κράσιν χώρας, δευτέρω μηνί απ΄ισημερίας φθινοπωρινής, τρίτω δ’ απανθείν και το μιμαίκυλον ήδη αδρυνόμενον ίσχειν.

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΑΖΗΣ 5.287Γ

Παρόλο που ο ίδιος έχει λάθος την σειρά αυτού του μήνα στο ημερολόγιο του και μέσω αυτού τη σειρά στο φυσικό χρόνο. Η κοκκυμηλέα (ένα είδος δαμάσκηνου) ανθεί επίσης στην Αίγυπτο αυτό τον μήνα, και ωριμάζει τα φρούτα της στο χειμερινό ηλιοστάσιο:

Άρχεταιδε ανθείν Πυανεψιώνος, τον δε καρπόν πεπαίνει περί του ηλίου τροπάς χειμερινάς

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΤΩΝ 4.2,10

δύο μήνες μετά την ισημερία, σύμφωνα με τον Γαζή:

τούτο δε περί δεύτερον γίνεσθαι μήνα από ισημερίας Αιγύπτιοι λέγουσι.

Το αρχικό του όριο στο Ιουλιανό ημερολόγιο ήταν η 22η Σεπτεμβρίου, η αργότερη, 18η Οκτωβρίου, η κανονική του, η 13η Οκτωβρίου.

Πυανέψια· εορτή Αθήνησιν. είρηται δε παρ΄όσον κυάμων εμπίπλανται. και άγεται Πυανεψιώνος εβδόμη. επειδή έψουσιν έτνος ούτω (δε)* κέκληται ο μην και η εορτή, διά το αθάραν έψειν, ά καλούσι Πύανα.

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ* ΕΚ ΔΙΟΡΘΩΣΕΩΣ ΛΕΞΙΚΟΥ : έπει δέ έψουσιν έτνος ούτω δή κ΄τ.λ.

Πυανόψια. . .Απόλλώνιος και σχεδόν πάντες οι περί των Αθήνησιν εορτών γεγραφότες, Πυανεψιώνος εβδόμη Πυανέψια Απόλλωνι άγεσθαί φασι. δειν δε φασι λέγειν Πυανέψεια και τον μήνα Πυανεψιώνα

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ: πύανα

πύανα γαρ έψουσιν εν αυτοίς, και η ειρεσιώνη άγεται.

ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ ΛΕΞΙΚΟ

Πυανεψιών. . . μην. . εν ώ και τα πύανα έψεται εις τιμήν του Απόλλωνος. πύανα δε πάντα τα από της γης εδώδιμα οσπριώδη· ά συνάγοντες έψουσιν εν χύτροις αθήραν ποιούντες.

ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟΝ

Πυανόψια· εορτή Αθήνησιν Απόλλωνος, ωνομάσθη δε διά το εψόμενον έτνος των κυάμων.το γαρ έτνος και την αθάραν πύανα καλούσιν· αφ΄ου και μην εστι, Πυανεψιών λεγόμενος.

ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ

Η συγκεκριμένη αναφορά αυτής της σούπας φτιαγμένης από καρπούς σε αυτήν την εορτή κατά πάσα πιθανότητα έδωσε την ετυμολογία στο σχόλιο του Ευσταθίου σχετικά με το όνομα του μηνός από το κύαμος:

Πυανεψιών δε ότι μηνός όνομα παρ΄Αττικοίς, κυάμων εψήσει παρωνομασμένος,. . . ου του νυν λόγου πλατύνειν.

ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Β552. 284.37

και ξανά:

Ως δε οι κύαμοι και πύαμοι ελέγοντο διά του πί, όθεν και Πυανεψιών μην, από των τοιούτων κυάμων, δεδήλωται αλλαχού.

ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Ν 589. 948. 28 και Χ 495. 1283. 6, επίσης και ο Σουϊδας, ΕΙΡΕΣΙΩΝΗ, 1613 Δ.

Για τη χρήση των καρπούς σε αυτήν την εορτή βλέπε ΑΘΗΝΑΙΟ 9.73. Είναι πολύ πιθανό ότι οι όροι «κύαμοι» και «πύαμοι» εναλλάσονταν στην αρχαιότητα, παραπ. ΗΣΥΧΙΟΥ στο πύαμοι. Αλλά για να εξάγουμε ετυμολογικά το «Πυανεψιών» από το «πύαμος», ακόμη και με την έννοια του «κύαμος», θα ήταν παράλογο. Υπό αυτή την αρχή θα πρέπει να ήταν «Πυαμεψιών» ή «Κυαμεψιών» και όχι «Πυανεψιών». Πυανοψιών συναντάται στις επιγραφές, αλλά «Πυαμεψιών» ή «Κυαμεψιών» δεν συναντάται πουθενά παρόλο που ώς «Κυανεψιών» συναντάται στο ημερολόγιο της Κυζίκου.

Και πόθεν η των Πυανεψίων εορτή; εορτής όνομα και ικετηρία και ύμνοι πάντων εθνών πρός Απόλλωνα, διά την της γης ευετηρίαν, και διά το τη όψει τους καρπούς φανήναι.

ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ ΛΕΞΙΚΟ

κλάδος ελαίας και δάφνης πρό των οικίων τιθέμενος, πλήρης πολλών ωραίων αναδεδεμένων. τούτο δε εγένετο επό τιμή των θεών, ώσπερ απαρχάς λαμβανομένων.

ΑΝΕΚΔΟΤΑ, 246.27 Ειρεσιώνη.

Αυτός ο μήνας παρόλα αυτά, πήρε το όνομα του από μία τελετή, τα Πυανέψια, όπως περιγράφεται σε αυτές τις παραπομπές παραπάνω. Ήταν ο μήνας των Πυανεψίων, όπως καλούνταν: παρά του έψειν τα πύανα.

ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΕΤΟΣ

Η Ειρεσιώνη, αναφέρεται σε μερικές από αυτές τις περιγραφές, επίσης και η Ωσχοφορία, που δεν βλέπουμε να αναφέρεται σε αυτές τις περιγραφές, ήταν αναπόσπαστα μέρη της τελετής των Πυανεψίων. Η Ειρεσιώνη στην αρχαιότητα περιγράφεται ώς:

Ειρεσιώνη· θαλλός ελαίας εστεμμένος ερίοις, και προσκρεμαμένους έχων παντοδαπύς των εκ γης καρπών. τούτων δε εκφέρει παις αμφιθαλής, και τίθησι προ της θύρας του Απόλλωνος ιερού τοις Πυανεψίοις. λέγεται γαρ Θησέα καθ΄ον καιρόν εις Κρήτην έπλει, προσχόντα Δήλω διά χειμώνα, εύξασθαι τω Απόλλωνι καταστέψεσθαι κλάδοις ελαίας όταν σωθή τον Μινώταυρον αποκτείνας, και θυσιάσειν. και την ικετηρίαν ταύτην καταστέψας εψήσαι χύτρας αιθάλης,και έτνος, και βωμόν ιδρύσασθαι. διό και Πυανέψια δοκεί λέγεσθαι οίον Κυαμέψια· το γαρ πρότερον τους κυάμους πυάμους εκάλουν, ήδον δε παίδες ούτως:

Ειρεσιώνη σύκα φέρει και πίονας άρτους,
και μέλι εν κοτύλη, και έλαιον αποψήσασθαι,
και κύλικ΄εύζωρον (ευζώροιο) όπως μεθύουσα καθεύδης.
μετά ΄δε την εορτήν έξω των αγρών τιθέασι παρ΄αυτάς τας θύρας΄.

Κράτης δε ο Αθηναίος εν τω περί των Αθήνησι θυσιών αφορίας ποτέ κατασχούσης την πόλιν θαλλόν καταστέψαντας ερίοις ικετηρίαν αναθείναι τω Απόλλωνι.

ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟ, ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΑΠΟ ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΠΛΟΥΤΟ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ 1055

Τα Ωσχοφόρια ή Οσχοφόρια, όπως επίσης γράφονται, παίρνουν το όνομα τους από μία τελετή όπου σε αυτή μετέφεραν τους Ώσχους ή Όσχους, και τους κατέθεταν στο ναό της Αθηνάς Σκιράδος. Αυτοί οι Ώσχοι ή Όσχοι ήταν κλαδιά από κλήματα με σταφύλια ωριμασμένα που δεν είχαν συλλεχθεί ποτέ για την παραγωγή του οίνου:

― Ώσχος ο μετά κλήματος αμπέλου (βότρυς)

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ, ΣΟΥΪΔΑΣ, ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ, ΦΩΤΙΟΣ.

΄Ωσχοι τα νέα κλήματα συν αυτοίς τοις βότρυσι.

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΑΠΟ ΑΘΗΝΑΙΟ 11.92

Ωσχοφόρια, παίδες ευγενείς ηβώντες καταλέγονται οι φέροντες τας ώσχας εις το της Σκιράδος Αθηνάν ιερόν. εισί δε κλήματα έχοντα βότρυας.

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΑΠΟ ΑΘΗΝΑΙΟ 11.92

Ωσχοφόριον· τόπος Αθήνησι Φαληροί, ένθα το της Αθηνάς ιερόν.

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΑΠΟ ΑΘΗΝΑΙΟ 11.92

Εορτή τις οσχοφόρια καλουμένη· όσχος γαρ καλείται κληματίς εκκειμένους έχουσα βότρυας. ή ουν (ήν ή ταύτην ουν) ευγενής παις έφερεν εις το ιερόν Σκιράδος.

ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ, Οσχοφορείν

Ώσχοι, τα κλήματα, συν αυτοίς τοις βότρυσι. και ωσχοφόροι οι ταύτα τη Σκιράδι Αθηνά προσφέροντες εν γυναικείοις στολαίς. και ωσχοφόριον τόπος Αθήνησιν, ένθα και το ιερόν της Αρτέμιδος. και ωσχοφόρια όνομα εορτής, από της ώσχης της κληματίδος.

ΜΕΓΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ Ώσχοί.

Η σύσταση και των δύο αυτών τελετών αποδίδονται στον Θησέα, κατά τον χρόνο επιστροφής του από την Κρήτη. [ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ Οσχοφόροι, ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ Περιαγειρόμενοι]

Την παράδοση αυτών των θεσμών μας την περιγράφει ο Πλούταρχος στο Βίο του Θησέως [22.23.36]. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Θησέας επέστρεψε στην Αθήνα από την Κρήτη την 7η του Πυανεψιώνος, η οποία ήταν αφιερωμένη στην τελετή των Πυανεψίων, την έψησις των οσπρίων όπως περιγράφεται παραπάνω με την ειρεσιώνη και τα οσχοφόρια [ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 22. 36], αιτία αυτών ήταν ένας όρκος που είχε δώσει ο Θησεύς στον Απόλλωνα πριν την αναχώρηση του για την Κρήτη. Αλλά η αιτία της σύστασης της Οσχοφορίας συγκεκριμένα, προσθέτει ό Πλούταρχος (δηλαδή της μεταφοράς των κλημάτων με τα ωριμασμένα σταφύλια να κρέμονται από τα κλαδιά του κλήματος) ήταν ο τρυγητός που λάμβανε χώρα τον καιρό της επιστροφής του στο Φάληρο:

Ότι συγκομιζομένης οπώρας επανήλθον

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΘΗΣΕΥΣ 23

Εάν αυτό αληθεύει, τότε την 7η του Πυανεψιώνος,συνέπεφτε με την εποχή του τρύγου και όπου ο Πυανεψιών ταυτίζεται με τον μήνα του τρυγητού σύμφωνα με το κλίμα της Αττικής. Η εποχή του τρύγου σύμφωνα με τον Ησίοδο, ταυτοποιείται με την ηλιακή άνοδο του Αρκτούρου, δηλαδή την 16η Σεπτεμβρίου, ενδεκα ημέρες περίπου πρίν την Φθινοπωρινή ισημερία στην εποχή του, την 27η Σεπτεμβρίου, και δεκατρείς ημέρες πριν την πραγματική, την 29η Σεπτεμβρίου.

Τα σταφύλια συλλέγονταν και πρεσάρονταν, και ο μούστος έπρεπε να εκτεθεί για δέκα ημέρες στον ήλιο και μετα να καλυφθεί από το φως για πέντε ημέρες, ύστερα έπρεπε να αποθηκευτεί σε πύθους, δηλαδή δύο ημέρες μετά την φθινοπωρινή ισημερία, Σεπτεμβρίου 29. Το αρχικό όριο του μηνός στο ημερολόγιο του Σόλωνος ήταν η 10η Σεπτεμβρίου, και το αργότερο η 15η Οκτωβρίου, το κανονικό του ήταν η 11η Οκτωβρίου.
Η θέση του μηνός στο φυσικό έτος ήταν κατά την εποχή του τρύγου στην Αττική, και μαλιστα περίπου κοντά στην φθινοπωρινή ισημερία, που ταυτίζεται με τον Ιουλιανό Σεπτέμβριο και μέρος από τον Ιουλιανό Οκτώβριο.

Υπό αυτό το συμπέρασμα και η ταύτιση του στο φυσικό έτος δικαιολογούν πλήρως το έτυμον του ονόματος του μηνός, το οποίο με την πρώτη ματιά φαίνεται να προέρχεται από το πυανέψιος, και από τα πύανα και το έψειν. Όπου πύανα θα πρέπει να ταυτιστεί υπό την έννοια της σούπας ή του πολτού από όσπρια, το έτνος ή η αθάρα τα οποία μαγειρεύονται για αυτή την περίσταση.

Από τον Ησύχιο μαθαίνουμε ότι πόλτος είναι το πυανέψιον έψημα. Η εξήγηση του ονόματος Πυανέψια, υπό την ταυτόσιμη έννοια πανόψια, ή από του πάντας ιδείν τους καρπούς εν όψει, αναγνωρίζει την ίδια την γιορτή όπως αυτή της συγκομιδής στην κυριολεξία, αλλά στις αρχές της γραμματικής είναι αστήρικτη. Το ίδιο μπορεί να υποθεί και για το κύαμος και έψειν, όπου θα απαιτείτο τα κυαμέψια και όχι τα πυανέψια. Το πραγματικό έτυμον είναι το πύανα και το έψειν, όπου συνδυαζόμενα σε πυανέψια συγκροτούν την χαρακτηριστική εορτή του μηνός που είναι παλαιότερη από την θέσπιση του ημερολογίου του Σόλωνος, ο οποίος θεώρησε σωστό να διατηρήσει την ονομασία αυτή και να τη δώσει στο μήνα λόγω των χαρακτηριστηκών της εποχής , ετσι καλείται Πυανεψιών.

Close Menu