ΠΟΣΕΙΔΕΩΝ

ΠΟΣΕΙΔΕΩΝ

Το όνομα, ετυμολογία και η θέση του μηνός

Ποσειδεών• ο έκτος μην (μήνας) παρ΄ Αθηναίοις ούτω καλείται.

ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ, ΛΕΞΙΚΟ

Τὸ ἴδιο μᾶς ἐπαναλαμβάνουν καὶ ὁ Φώτιος στὸ Λεξικὸ του καὶ ὁ γραμματικὸς Ι. Βεκκέριος στὰ Ἑλληνικὰ Ἀνέκδοτα μερικοὺς αἰῶνες ἀργότερα:

και ούτος μην Αθήνησιν, ονομασθείς από του καθιερώσθαι τω Ποσειδώνι.

ΦΩΤΙΟΣ, ΛΕΞΙΚΟ

Ποσειδεών• μην Αθήνησιν έκτος.

ΒΕΚΚΕΡΙΟΣ, ΕΛΛ. ΑΝΕΚΔΟΤΑ, 279.16

Το μήνα Ποσειδεώνα πεθαίνει ο ποιητής Ευριπίδης, μετά από ένα ατύχημα στη Μακεδονία. Το Ευώνυμον δένδρο, τοπικό της Λέσβου, ξεκινά να βγάζει βομβύκια (μπουμπούκια) αυτό το μήνα, αλλά ανθίζουν την Άνοιξη.

ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΟΝΟΜΑΤΟΣ

Για να καταλάβουμε την ονομασία του Ποσειδώνος και του μηνός Ποσειδεώνος πρέπει να κάνουμε μια «βουτιά» στα αρχέγονα χρόνια του Μίνωος, του βασιλέως της Κρήτης, και να αρχίσουμε με το όνομα της Δήμητρος όπου εκεί η θεά Δήμητρα ονομαζόταν Δηώ, και το Δηώ ήταν το είδος του ονόματος που σε όποια διάλεκτο της Ελληνικής γλώσσης το χρησιμοποιούσες θα είχε τη καταγωγή του από τη λέξη «δηά» ή «δηαί», ακριβώς με την ίδια αναλογία όπως πλήθος άλλων λέξεων. Η «Δηά» ή «Δηαί» ήταν το κρητικό κριθάρι ή κριθαί πιο συχνά.

Δηώ• Δημήτηρ

ΗΣΥΧΙΟΣ

Δήετε• ευρίσκεται, παρ΄ό τινες και την Δήμητρα Δηώ λέγουσι, διά το τους εντυγχάνοντας αυτή την θυγατέρα (ζητούση) λέγειν, Δήεις• ο εστιν, Ευρήσεις.

Μ.ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ

Δηώ• η Δημήτηρ. . . και γαρ ηνίκα περιήρχετο εις ζήτησιν της θυγατρός αυτής κατ΄ευφημισμόν έλεγον πάντες, Δήεις• τουτέστιν• Ευρήσεις. . . ή παρά το δαίω, το καίω• ότι μετά λαμπάδων εζήτει την θυγατέρα. . . ή γηώ τις εστι, παρά τροπήν του γάμμα εις δέλτα. ή Δηώ παρά τας δηάς• ούτω γαρ δηαί προσαγορεύονται υπό των Κρητών αι κριθαί.
Δήετε• Ευρήσετε• παρ΄ό τινες και την Δήμητραν Δηώ λέγουσι, διά το τους εντυγχάνοντας αυτή ζητούση την Θυγατέρα λέγειν Δήεις, ο εστιν Ευρήσεις.

Μ. ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ

Και Δηά ή δηαί λοιπόν ως η κρητική ονομασία για το κριθάρι, και με τη Δηώ να σχηματίζεται, είτε με την ίδια αναλογία, που συμβόλιζε αυστηρώς τη φυτική αρχή, ή είτε το κριθάρι, δηλαδή την ΑΡΧΗ της φυτικής ζωής που συνδεόταν με τους σπόρους του κριθαριού. Και αυτή είναι η πραγματική έννοια της «Δηώ» του Μίνωος.

Το κρητικό όνομα Δηώ φαίνεται ότι συσχετίζεται με τις «συζυγίαι» του Μίνωος, και έτσι πέρασε από της «Δηώ» σε εκείνο του «Ποσειδών», την πρώτη παρατήρηση που μπορούμε να κάνουμε για αυτό είναι ότι στο Όμηρο είναι πάντα «Ποσειδαών», δηλαδή Ποσειδηών, και ποτέ Ποσειδών. Η δεύτερη παρατήρηση είναι ότι το όνομα σε αυτή τη μορφή του Ποσειδηών, συμπεραίνεται ότι είναι το αποτέλεσμα δύο στοιχείων, του «Πόσις» και της «Δηώ», το δεύτερο για την κρητική Δήμητρα και το πρώτο, αν κρίνουμε από την κατασκευή του, ο αρχαίος όρος για τον «σύζυγο», έτσι βάσει αυτής της αρχής το όνομα κατά λέξη σημαίνει τον «σύζυγο της Δηώ», της Δήμητρος δηλαδή.

Ο ΜΗΝΑΣ

Μέσα στὸν Ποσειδεῶνα περιέχεται ἡ μικρότερη ημέρα τοῦ χρόνου ὅπου οἱ ἀναλογίες τῆς κλεψύδρας μετριούνται, ὅπως παρατηρεῖ ὁ Ἁρποκρατίων στὸν Αἰσχύνη κατὰ Κτησιφῶντος (197) καὶ στὸν Ἀριστοτέλη ἐν τῇ Ἀθηναίων Πολιτεία (ἀπ.423) ὅπου διδάσκει γιὰ αὐτό:

διαμεμετρημένη ημέρα• μέτρον τι ύδατος εστι προς μεμετρημένον ημέρας διάστημα ρέον• εμετρείτο δε τω Ποσειδώνι μηνί• προς δη τούτο ηγονίζοντο οι μέγιστοι και περί των μεγίστων αγώνες. διενέμετο δε εις τρία μέρη το ύδωρ• το μεν των διακόντι• το δε τω φεύγοντι• το τρίτον τοις δικάζουσιν.

Μιὰ μικρή ἡμέρα τοῦ χειμερινοῦ ἡλιοστασίου εἶχε ἐπιλεγεῖ γιὰ τὸν σκοπὸ αὐτό, δηλαδὴ, τὰ τρία μέρη, στὰ ὁποῖα ἦταν διαιρημένη ἡ κλεψύδρα , νὰ μποροῦσαν καταλλήλως νὰ περιέχονται σὲ ὁποιαδήποτε ἄλλη ἡμέρα τοῦ ἔτους κατὰ τὴν ὁποία ἀμερόληπτες δικαστικές διαδικασίες θὰ έπρεπε νὰ ἀσκηθοῦν.

Ὁ Ἀριστοτέλης σημειώνει τὴν ἐποχὴ τοῦ Ποσειδεῶνος, καὶ λέει κάτι ποὺ πρέπει νὰ τὸ προσέξουμε παρακάτω, τὸ προσπερνᾶμε ὅμως γιὰ τὴν ὥρα:

έστι δ΄ο μεν πρώτος τόκος περί τον Ποσειδεώνα προ τροπών, ο δ΄ύστερος του έαρος.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
«Ἡ πρώτη ᾠοτοκία λαμβάνει χώρα τὸν Ποσειδεῶνα, πρὶν τὸ Ἡλιοστάσιο, καὶ ἡ τελευταία ᾠοτοκία τὴν Ἀνοιξη»

Μὲ βάση λοιπὸν, τὸν Ἁρποκρατίωνα, τὸν Φώτιο καὶ τὸν Μπέκκερ, θὰ μπορούσαμε νὰ βγάλουμε τὸ συμπέρασμα ὄτι ὁ μῆνας αὐτὸς πῆρε τὸ ὄνομα του ὄχι ἀπὸ κάποιο φυσικὸ χαρακτηριστικὸ αὐτῆς τῆς περιόδου ἀλλὰ ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν θεό, τὸν Ποσειδῶνα. Μιᾶς θεότητας καὶ μιᾶς λατρείας ποὺ ὑπάρχει μεταξὺ τῶν προγόνων μας πρὶν ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Σόλωνος, όπου μαζὶ μὲ αὐτὴ τοῦ Διὸς, μιᾶς λατρείας ἀπὸ τὶς μεγαλύτερες.

Ἴσως φανεῖ ἀσύνηθες τὸ γεγονὸς σὲ πολλοὺς, ὅτι, μὲ ἐξαίρεση τὸ ὄνομα τοῦ μηνὸς Ποσειδεῶνος, ὅλοι οἱ ὑπόλοιποι μῆνες πῆραν τὸ ὄνομα τους ἀπὸ κάποιο στοιχεῖο τῆς φύσης ἤ χαρακτηρικὸ τῆς παραδοσιακής λατρείας, ἀκόμη καὶ ὁ Ἑκατομβαιών. Παρ’ὄλα αὐτὰ ἡ ἐξήγηση γιὰ αὐτὸ τὸ φαινόμενο θὰ κρατηθεῖ γιὰ τὸν ἐπίλογο τοῦ παρόντος ἀφοῦ πρῶτα παραθέσω κάποιες ἀπαραίτητες πληροφορίες.

Στὴν ἐποχὴ τοῦ Ὀμήρου, βλέπουμε ὅτι ἡ λατρεία τοῦ Ποσειδῶνος ἦταν μιὰ απὸ τὶς κύριες λατρεῖες μαζὶ με αὐτὲς τοῦ Διὸς καὶ τοῦ Πλούτωνος, καὶ ὑπῆρχε ἤδη ἕνας μῆνας στὸ ἡμερολόγιο ἀφιερωμένος στὸν Ποσειδῶνα, καὶ αὐτὸς ὁ μῆνας ἦταν ὁ τελευταῖος ἀπὸ ὅλους. Ἐπίσης στὸ ἡμερολόγιο τῆς ἐποχῆς τοῦ Σόλωνος ὑπῆρχε ἕνας μῆνας ποὺ πῆρε τὸ ὄνομα του ἀπὸ τὴν τελετὴ τοῦ γάμου καὶ ἦταν ὁ πρώτος ἀπὸ ὅλους.
Ἀπὸ μαρτυρίες τοῦ Ὀμήρου, ἐμφανίζεται μὲ παρόμοιο τρόπο, ὅτι ὁ πρῶτος μῆνας στὸ ἡμερολόγιο τῆς ἐποχῆς του ἦταν ἀφιερωμένος στὸν γάμο. Τὸ συμπέρασμα ποὺ καλούμαστε νὰ ἀντλήσουμε ἀπὸ τὰ δύο αὐτὰ γεγονότα ποὺ μᾶς παρατίθενται μαζὶ εἶναι:

α΄. Ότι τὸ ἠμερολόγιο τῆς ἐποχῆς τοῦ Ὀμήρου ἦταν τὸ ἴδιο μὲ αὐτὸ τῆς ἐποχῆς τοῦ Σόλωνος πρὶν ἀπὸ τὴν διόρθωση ποὺ πραγματοποίησε ὁ ἴδιος ὁ Σόλων. Ὁ πρῶτος μῆνας τοῦ ἑνὸς ἦταν ὁ πρώτος μῆνας τοῦ ἄλλου, καὶ ὁ τελευταῖος μῆνας τοῦ ἑνὸς ἦταν ὁ τελευταῖος μῆνας τοῦ ἄλλου. Καὶ τὰ δύο ἡμερολόγια ἦταν τὰ ἴδια μὲ τὸ προγονικὸ πρωτο-ἡλιακὸ.

β΄. Η Σεληνιακὴ διόρθωση τοῦ ἡμερολογίου τοῦ Σόλωνος, στην ουσία, ἦταν τὸ ἴδιο τὸ παλιὸ Ἠλιακὸ ἡμερολόγιο πρίν ἀπὸ αὐτὴν, στὸ ὁποῖο διορθώθηκαν πράγματα μόνον τὰ ὁποῖα ἔπρεπε να διορθωθοῦν καὶ αὐτὰ ποὺ ἔπρεπε νὰ παραμείνουν παρέμειναν. Ὁ πρῶτος μῆνας παρέμεινε πρῶτος στὸ διορθωμένο καὶ ὁ τελευταῖος παρέμεινε τελευταῖος στὸ διορθωμένο.

Δὲν ὐπάρχει καθαρὴ ἀναφορὰ στὸ ὄνομα τοῦ μηνὸς ἀλλὰ ὑπάρχει στὴν ἐποχὴ τοῦ ἕτους, ἡ ὁποία εἶναι ξεκάθαρη γιὰ τὴν θέση στὸ ἡμερολόγιο. Ὑπάρχει μιὰ ἐξίσου σαφὴ ἀναφορὰ γιὰ τὸ ὄνομα τοῦ τρέχοντος μηνὸς, του Ποσειδεώνος, ὡς πρὸς τὴν θέση του στὸ ἡμερολόγιο, ἐὰν βέβαια, αὐτὸ τὸ ὄνομα τοῦ εἶχε δωθεῖ πραγματικὰ γιὰ τὸν λόγο ποὺ εἶχε ὀρισθεῖ, ἀλλὰ, ἐὰν ὑπάρχει ἤ ὄχι, σαφὴ ἀναφορά ὡς πρὸς τὴν τοποθέτηση του στὸν φυσικὸ χρόνο εἶναι κάτι τὸ ὁποῖο μένει νὰ διερευνήσουμε.

α΄. Ο Γαμηλιών κατεῖχε τὴν πρώτη θέση στὴν πρώτη μετατροπὴ/διόρθωση τοῦ ἡμερολογίου τοῦ Σόλωνος καὶ ὁ Ποσειδεών τὴν τελευταία. Ἄν δηλαδὴ, ὁ Γαμηλιών ἀντιστοιχοῦσε στὸν σημερινὸ Ἰανουάριο τότε ὁ Ποσειδεών ἀντιστοιχοῦσε στὸν Δεκέμβριο, καὶ ἄν ὁ Γαμηλιών ἦταν ὁ ἀμέσως ἑπόμενος μῆνας μετὰ τὸ χειμερινὸ ἡλιοστάσιο τότε ὁ Ποσειδεών πρέπει νὰ ἦταν δίπλα στὸν μῆνα τοῦ χειμερινοῦ ἡλιοστασίου ἤ ὁ ἴδιος ὁ μῆνας τοῦ χειμερινοῦ ἡλιοστασίου. Τὸ αρχικό ὅριο γιὰ τὸν Ποσειδεῶνα ἦταν γύρω στὶς 17 Νοεμβρίου, καὶ τὸ ὕστατο στὶς 13 Δεκεμβρίου, τὸ κανονικὸ όριο είναι στὶς 9 Δεκεμβρίου καὶ τὸ μέσο ὅριο τοῦ χειμερινοῦ ἡλιοστασίου στὴν ἐποχὴ τοῦ Σόλωνος (-593, -592) ἔπεφτε την 28η Δεκεμβρίου στὴν πραγματικότητα την 27η Δεκεμβρίου, καὶ εἶναι προφανὲς ὅτι ἐκτὸς τοῦ ὅτι ἐκεῖνα τὰ χρόνια ἡ πρώτη τοῦ Ποσειδεῶνος, ἐκείνου τοῦ κύκλου τῆς ἐποχῆς, ἔπεφτε νωρίτερα ἀπὸ την 27η Νοεμβρίου, παρόλα αὐτὰ καὶ τὰ δύο χειμερινὰ ἡλιοστάσια συνέβησαν αὐτὸν τὸν μῆνα (-593, -592).

β΄. Πρέπει νὰ παρατηρηθεῖ ὅτι στὸν κύκλο τοῦ Σόλωνος (Ὀκταετηρίδα) ὁ πρῶτος ,ὁ τρίτος καὶ ὁ ὄγδοος χρόνος ἦταν ἐμβόλιμα έτη καὶ ἡ θέση τοῦ ἐμβόλιμου μῆνα σ’αὐτὸν τὸν κύκλο τοῦ Σόλωνος ἦταν στὸ τέλος τοῦ ἐμβόλιμου χρόνου μετὰ τὸν δωδέκατο μῆνα πού ἐπαναλαμβανόταν. Ἔτσι σὲ αὐτὰ τὰ χρόνια ὑπῆρχε ὁ Ποσειδεών β΄ἤ ὁ δεύτερος Ποσειδεών, ποὺ συμπλήρωνε τὸν Ποσειδεώνα α΄ἤ τὸν πρώτο Ποσειδεώνα καὶ κατὰ συνέπεια δὲν ὑπῆρχε χρονιὰ στὸ κύκλο στὸν ὁποῖο τὸ χειμερινὸ ἡλιοστάσιο δὲν ἔπεφτε στὸν Ποσειδεῶνα, εἴτε στὸν πρῶτο τὸν κανονικὸ εἴτε στὸν δεύτερο τὸν ἔμβόλιμο.

Γνωρίζουμε αὐτὰ τὰ στοιχεῖα, γιὰ τὸν ἐμβόλιμο κανόνα στὸν κύκλο τοῦ Σόλωνος ὄχι ἀπὸ κάποια μαρτυρία ἤ ἀναφορὰ ἀλλὰ ἀπὸ τὸ ἀνάλογο τοῦ ἴδιου κανόνα στὸν ἡμερολογιακὸ κύκλο τοῦ Μέτωνος. Ὁ Μέτων δὲν ἔκανε καμμία ἀλλαγὴ περὶ τοῦ κανονισμοῦ τῶν ἐμβόλιμων μηνῶν τοῦ Σόλωνος. Ἐπίσης αὐτὸ ἀποδεικνύεται ἀπὸ μιὰ ἀναφορὰ ποὺ ἐμφανίζει ὁ Ῥωμαῖος Μακρόβιος θεοδόσιος (+5ος ), όπου ὐπὸ τοῦ ἄρχοντος Γλαυκίππου (-410) φαίνεται νὰ γράφει:

Από όλους τους μήνες, εμβόλιμος υπολογιζόταν ο Φεβρουάριος που ήταν ο τελευταίος του έτους, κατά μίμηση των Ελλήνων που έπρατταν έτσι για τον τελευταίο μήνα του έτους τους μεταξύ των ημερών των τροπών (Χειμερινό ηλιοστάσιο), όπως γράφει ο Λαύκιππος για τις ιεροτελεστίες των Αθηναίων. αλλά διαφορετικά με τους Έλληνες ο εμβόλιμος μήνας για τους Ρωμαίους, ο Φεβρουάριος, ποτέ δεν ολοκληρωνόταν.

ΜΑΚΡΟΒΙΟΣ, ΠΕΡΙ ΕΘΙΜΩΝ ΚΑΙ ΙΕΡΩΝ ΤΩΝ ΑΘΗΝΑΙΩΝ. ΚΡΟΝΟΣ 1.13.266

Ἐὰν αὐτὸ τὸ ἔγραψε ὁ Γλαύκιππος, γιὰ τὶς ἱεροτελεστίες τῶν Ἀθηναίων, τότε αὐτὴ ἡ ἀναφορὰ του ἀφορᾶ τοὺς κανονισμοὺς τοῦ Ἀθηναϊκοῦ ἡμερολογίου περὶ τῶν ἐμβολίμων μηνῶν, καὶ ἄν ναί, τὸτε ἀνήκει στὸ ἡμερολόγιο τοῦ κύκλου τοῦ Σόλωνος καὶ ὄχι σε αὐτὸν τοῦ Μέτωνος ποὺ ἡ θέση τοῦ ἐμβόλιμου μηνὸς ἦταν στὴ μέση τοῦ χρόνου, μετὰ τὸν ἕκτο μῆνα καὶ ὄχι στὸ τέλος τοῦ δωδέκατου μηνός. Αὐτὸς ὁ κανόνας ἦταν συνήθης στὴν Ἑλληνικὴ Ὀκταετηρίδα, κάθε τύπου τοὐλάχιστον ἀρχικώς, όπου ἄνευ ἀμφιβολίας, ὁ ἴδιος ὁ Σόλων τον καθιέρωσε.

Στὴν Ἑλληνικὴ Κοσμογονία ὁ Ποσειδῶν, εἶναι ὁ ἐκπρόσωπος τοῦ ὐγροῦ στοιχείου καὶ πολλοὶ γραμματικοὶ καὶ σχολάρχες τῶνἙλληνιστικῶν χρόνων καὶ τοῦ Μεσαίωνα νόμισαν ὅτι τὸ ὄνομα, Ποσειδεών, δώθηκε σ΄αὐτὸν τὸν μῆνα λόγω τῆς σχέσεως αὐτοῦ τοῦ μηνὸς μὲ την περίοδο βροχών, στην καθορισμένη ἐποχή τοῦ ἕτους. Ἕτσι καὶ ὁ σχολιαστὴς τοῦ Ὀμήρου, ὁ Εὐστάθιος καταγράφει:

Ποσειδών δε το συνέχον αίτιον την θάλασσαν. . . και υετοί νάμα (άναμμα) από θαλάσσης έχουσι, και Αττικοί τον περί χειμερίους τροπάς (χειμερινό ηλιοστάσιο), μήνα Ποσειδεώνα καλούσι.

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Ο. 188

και επαναλαμβάνει:

πας δη ο τοιούτος αήρ Διϊ έλαχε. . . Ποσειδών δε το συνέχον αίτιον την θάλασσαν, επεί πόσεως αίτιος διά τους ποταμούς και τα λοιπά ύδατα, α εκ θαλάσσης διηθούμενα εκρέουσιν, αφ ής και οι υετο΄΄ι, πότιμοι και αυτοί όντες, άναμμα έχουσι. διό και οι Αττικοί το περί χειμερίους τροπάς μήνα Ποσειδεώνα καλούσι.

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ, ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Ο, 1012.40

Ἡ ἐξήγηση αὐτὴ ὅμως τοῦ Εὐστάθιου, ὡς πρὸς τὴν ἀπόδοση τοῦ ὀνόματος στὴν πραγματικότητα εἶναι δικὸ του συμπέρασμα καὶ πέρα ὡς πέρα, χωρὶς καμμία ἀμφιβολία, φανταστική. Στὰ Ανακρεόντεια ὅμως, μιὰ συλλογὴ ποιημάτων ποὺ ἀποδίδονται στὸν Ἀνακρέων (-572), ὁ μῆνας Ποσειδεών ἀναφέρεται ως Ποσιδηϊών, καὶ εἶναι ἡ περίοδος τῶν βροχῶν τῶν νεφελῶν καὶ τοῦ ψύχους. (Ἀνακρεόντεια Ἀποσπασμάτια στ.337), ἐπίσης στὸ παλιὸ Ἰωνικὸ ἡμερολόγιο ὑπῆρχε ἕνας τέτοιος μῆνας.

Ἡ πραγματικὴ αἰτία όμως, ποὺ εἶναι καὶ ἡ ἱστορικὴ ἀλήθεια, μόλις ἐπισημάνθηκε ,δηλαδὴ ἡ σύνδεση αὐτοῦ τοῦ μηνὸς μὲ τὸν Ποσειδῶνα ἀκόμα καὶ πρὶν τὴν ἐποχὴ τοῦ Ὀμήρου, τὴν ὁποία ὁ Σόλων ἤξερε πολὺ καλύτερα και περισσότερο ἀπὸ τοὺς σχολιαστές τῶν νεωτέρων χρόνων.
Ἀποδεικνύεται παρόλα αὐτὰ τὸ ἴδιο, ὅτι αὐτὸς ὁ μῆνας εἶχε μιὰ ἐμπειρικὰ γνωστὴ σχέση ὡς πρὸς τὴν περίοδο τῶν βροχῶν μέσα στὸ φυσικὸ ἔτος ποὺ προερχόταν ἀπὸ τὴν θέση του στὴν περίοδο τοῦ χειμερινοῦ ἡλιοστασίου ἤ κοντὰ σ’αὐτήν.

Μποροῦμε ἐπίσης νὰ σκιαγραφήσουμε περαιτέρω τὴ σχέση αὐτοῦ τοῦ μηνὸς στὸ Ιερό Ἀττικὸ Ἡμερολόγιο γιὰ τὸ Χειμερινὸ Ἡλιοστάσιο, μέσω ἑνὸς ὀνόματος ποὺ μαθαίνουμε ἀπὸ τὸ ἔργο τοῦ Θεοδώρου Γαζῆ τοῦ Θεσσαλονικέως, τὸ (1398-1475), ποὺ εἶχε δωθεῖ στὴν Ἀλκυόνη, τὸ ὄνομα , ἤ τοῦ ιερού πτηνοῦ τοῦ Ποσειδεῶνος. Τὸ ὄνομα εἶχε δωθεῖ στὸ πτηνὸ λόγῳ τῆς ᾠοτοκίας καὶ τῆς ἐκτροφῆς τῶν μικρῶν του σ’αὐτὸν τὸν μῆνα κατὰ τὴν ἐποχὴ τῶν καταιγίδων καὶ τῶν θυελλῶν ὅπου (σύμφωνα μ’ἕνα μῦθο τῆς ἀρχαιότητος), η ωοτοκία συνέβαινε ἐν μέσω μιᾶς παράξενης γαλήνης ἀπαλλαγμένης ἀπὸ τὶς κακὲς καιρικὲς συνθῆκες.

Ἡ ἱστορία τοῦ Κύηκος καὶ τῆς Ἀλκυόνης εἶναι ἀρκετὰ γνωστὴ στὸν κλασικὸ ἀναγνώστη. Ὁ Ὀβίδιος ἀφοῦ ἱστορεῖ τὸ πρόωρο τέλος τοῦ Κύηκος καὶ τὴν μεταμόρφωση καὶ τῶν δύο συζύγων (Κύηκος καὶ Ἀλκυόνης) σὲ πτηνά, ποὺ οἱ αρχαίοι ονόμαζαν τὸ πτηνό αὐτὸ , καταλήγει:

Τότε επίσης, παραμένοντας
μισητοί από την ίδια μοίρα
στην αγάπη τους, που δεν χάνεται,
πτηνά τώρα, η ένωση τους συζυγική.
Είναι σύζυγοι, γονείς θα γίνουν
και μέσα στη χειμωνιά για επτά ημέρες
η Αλκυόνη ωοτοκεί μέσα στη φωλιά της,
κρεμασμένη πάνω στη θάλασσα,
ταξιδεύει ασφαλής, και ο Αίολος
κρατεί τους ανέμους του
και κρατλα γαλήνια τη θάλασσα
για τα εγγόνια του.

ΟΒΙΔΙΟΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ 742

Σ’αὐτὸ τὸ βραχύβιο διάστημα γαλήνης στὴν καρδιὰ τοῦ χειμῶνος, ἀποδίδεται ὁ κλασικὸς μῦθος τῆς Ἀλκυόνης ποὺ σὲ μιὰ εἰδική ἐξαίρεση ἀπὸ μέρους τῶν θεῶν ἐκκολάπτει τὰ μικρὰ της στὴν ἀγκαλιὰ τῆς θάλασσας, ἐν μέσω διαστήματος καταιγίδων καὶ θυελλῶν:

φάσι δε κύμα αφανίζον αυτής τα ωά, και επιπολύ ούσης ατέκνου, ο Ζεύς ελεήσας αυτήν ώρισεν ημέρας τινάς ευδιεινάς, εν αίς τίκτει και εκγλύφει, επτά επτά, ας λέγουσιν Αλκυονίδας, τας γαληνούς-Ζεύς δε θεασάμενος αυτήν κλαίουσαν κατελεήσας επέταξε τοις ανέμοις καθ΄ον καιρόν η Αλκυόνη τίκτει μη πνείν μέχρι ιδ΄ημερών, του χειμώνος αυξανομένου.

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Τ 562

Αὐτὲς λοιπὸν, οἱ Αλκυονίδαι ημέραι, πράγματι ἐκπροσωποῦνται διαφορετικὰ ὡς πρὸς τὸν χρόνο καὶ τὴν θέση τους, καθώς καὶ γιὰ τὴν διάρκεια τους. Ὁ Δημόκριτος ίσως ἐννοοῦσε αὐτὲς τὶς μέρες ποὺ ὀνομάζει, Ποικίλαι, καὶ τὶς ἀρχίζει τὴν 4η τοῦ Ἰχθυών , σύμφωνα μὲ τὸν Γεμῖνο τὸν Ῥόδιο, στὶς 25 Φεβρουαρίου, στὶς 30 τοῦ Μεχεὶρ σύμφωνα μὲ τὸν Πτολεμαῖο, ἀλλὰ πιὸ συχνὰ ἐκπροσωπούνται ὡς ἑπτὰ ἡμέρες πρὶν τὸ χειμερινὸ ἡλιοστάσιο καὶ ἑπτὰ ἡμέρες μετὰ ἀπὸ αὐτό. Οἱ πρῶτες ἑπτὰ εἶναι ἀφιερωμένες στὴν ἐκκόλαψη τῶν νεογνῶν τῆς Ἁλκυόνης καὶ οἱ δεύτερες ἑπτὰ εἶναι ἀφιερωμένες στὸ νὰ δυναμώσουν μέχρι νὰ εἶναι ἱκανὰ νὰ πετάξουν ἀπὸ μόνα τους. Συνήθως τὸ σύνολο τῶν ἡμερῶν αὐτῶν παρουσιάζεται ὡς 14, μερικοὶ σχολαστικοὶ τὶς μειώνουν σὲ 7 ἤ 9.

Ὁ Ἠσύχιος γράφει:

Αλκυονίδαι, ημέραι τινές, τον αριθμόν ιδ΄γαληναί, εν αις νεοσσεύει η Αλκυών.

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ

Ἡ ἀρχαιότερη ἀναφορὰ σ΄αὐτὸν τὸν μῦθο, τῆς Ἁλκυόνης καὶ τοῦ Κύηκος, εἶναι κάποια σωζόμενα ἀποσπασμάτια τοῦ Ἀλκμᾶνος, ποὺ δείχνει ὅτι τὸ ἀναγνωρίζει αὐτὸ τὸ φαινόμενο.

ου μ΄έτι, παρθενικαί μελιγάρνες ιερόφωνοι.
Γυια φέρειν δύναται• βάλε δη βάλε κήρυλος είην,
ο΄τα επί κύματος άνθος αμ΄αλκυόνεσσι ποτάται, νηλεές
ήτορ έχων, αλιπόρφυρος είαρος όρνις.

Τοὺς κήρυλους τοὺς ἀναφέρουν οἱ, Ἀντίγονος Καρύστιος, Ἱστοριῶν παραδόξων συναγωγή. Ἀθηναῖος 11.16, Πλούταρχος, Πότερα τῶν ζώων φρονιμώτερα, τὰ χερσαῖα ἤ τὰ ἔνυδρα. Ἠσύχιος, Φώτιος, Ἀριστοτέλους σχόλια καὶ ἄλλοι. Τὸ ἀρσενικὸ πτηνὸ Ἁλκυών ὅταν γεράσει οἱ ἀρχαίοι πρόγονοι μας τὸ ὀνόμαζαν Κήρυλο, καὶ ἔλεγαν ὅτι, ὅταν δὲν μποροῦσε νὰ πετάξει πιὰ ἀπὸ μόνο του , ἡ θυληκιὰ Ἁλκυόνη τὸ κουβαλοῦσε στὶς φτεροῦγες της.

Ἔτσι καὶ ὁ Ἀλκμάν, στὸ ἀποσπασμάτιό του συγκρίνει τὴν κατάσταση μὲ αὐτὴ τῶν κηρύλων, ποὺ τώρα πιὰ ὅντας γέρος θὰ εὐχόταν νὰ μεταμορφωθεῖ σὲ κηρύλο ὥστε νὰ ἔχει τὴν φροντίδα ἀπὸ τὸ θυληκὸ ταίρι του. Ἕνα ἀποσπασμάτιο τοῦ Σιμωνίδη ἐπίσης τὸ ἀναφέρει ὁ Ἀριστοτέλης στὸ ἔργο του ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΤΑ ΖΩΪΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ, ὅπου ἡ ἀναφορά του ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ γιὰ τὸν σκοπὸ αὐτό:

Τὸ δὲ τῶν ὀρνίθων γένος, ὥσπερ εἴρηται, τὸ πλεῖστον περὶ τὸ ἔαρ ποιεῖται καὶ ἀρχομένου τοῦ θέρους τὴν ὀχείαν καὶ τοὺς τόκους, πλὴν ἁλκυόνος. Ἡ δ´ ἁλκυὼν τίκτει περὶ τροπὰς τὰς χειμερινάς. Διὸ καὶ καλοῦνται, ὅταν εὐδιειναὶ γένωνται αἱ τροπαί, ἀλκυονίδες ἡμέραι ἑπτὰ μὲν πρὸ τροπῶν, ἑπτὰ δὲ μετὰ τροπάς, καθάπερ καὶ Σιμωνίδης ἐποίησεν

ὡς ὁπόταν χειμέριον κατὰ μῆνα πινύσκῃ Ζεὺς ἤματα τεσσαρακαίδεκα, λαθάνεμόν τέ μιν ὥραν καλέουσιν ἐπιχθόνιοι, ἱερὰν παιδοτρόφον ποικίλας ἁλκυόνος. Γίνονται δ´ εὐδιειναί, ὅταν συμβῇ νοτίους γίνεσθαι τὰς τροπάς, τῆς Πλειάδος βορείου γενομένης. Λέγεται δ´ ἐν ἑπτὰ μὲν ἡμέραις ποιεῖσθαι τὴν νεοττιάν, ἐν δὲ ταῖς λοιπαῖς ἑπτὰ ἡμέραις τίκτειν καὶ ἐκτρέφειν τὰ νεόττια. Περὶ μὲν οὖν τοὺς ἐνταῦθα τόπους οὐκ ἀεὶ συμβαίνει γίνεσθαι ἁλκυονίδας ἡμέρας περὶ τὰς τροπάς, ἐν δὲ τῷ Σικελικῷ πελάγει σχεδὸν ἀεί.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΤΑ ΖΩΪΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ 543a

Αὐτὲς οἱ δέκατέσσαρες λοιπὸν ἡμέρες ἦταν ἀφιερωμένες στήν Αλκυωνίδα παραγωγή, ὅπως τὴν ἀποκαλεῖ ὁ Πλίνιος, καὶ ὁ Σιμωνίδης ὅπως εἴδαμε, Χειμέριον μήνα, ὁ Ἀριστοτέλης, Περί τροπάς χειμερινάς, καὶ τὸ ἐπίθετο ποῦ χρησιμοποιοῦσαν οἱ ἀρχαῖοι πρόγονοι μας σύμφωνα μὲ τὸν Γαζῆ, ἦταν τὸ ἵδιο τὸ ὅνομα τῆς Ἁλκυόνης:

καλείται δε Ποσειδεωνίς τοις πολλοίς η όρνις• των αστείων ως εοικε τούνομα ειληφόσι, παρά το τίκτειν Ποσειδεώνος μηνός.

ΚΥΡΙΕΣ ΕΟΡΤΕΣ ΠΟΣΕΙΔΕΩΝΟΣ

Σύμφωνα μὲ τὶς ἐπιγραφὲς ποὺ βρέθηκαν στὸν Δῆμο τῆς Μυῤῥνοῦς (Μεσόγεια), καὶ μὲ τὸν Jon Mikalson καθ. Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Φιλολογίας, τοῦ πανεπιστημίου τῆς Virginia, καὶ τῆς Ἀρχαιολογικῆς Σχολῆς στὴν Ἀθῆνα, ἑορτάζονταν στὸν ἀρχαῖο Δῆμο τῆς Μυῤῥινοῦς τὶς πρῶτες ἡμέρες τοῦ μηνὸς τὰ πληρόσια θυείν ἤ Πληροσία θυσία πρὸς τιμὴν τοῦ Διὸς. Ἡ ἡμερομηνία πού πρότεινε ἦταν ἡ 5η Ποσειδεῶνος, σύμφωνα μὲ τὰ εὐρήματα στὸ σημεῖο ἀπὸ τὶς ἀνασκαφὲς χρονολογοῦνται μετὰ τὴν 110η Ὀλυμπιάδα (-340 κοινῆς χρονολόγησης) [ ΜΥΡΡΙΝΟΥΣ : IG I² 1183(RO 63) 33]. Στὴν ἑορτὴ ἔπαιρναν μέρος οἱ γυναῖκες.


Ἡ 8η σύμφωνα μὲ τὸ Ἀττικὸ ἠμερολόγιο ἦταν ἡ ἡμέρα πρὸς τιμὴν τοῦ Ποσειδῶνος καὶ τοῦ ἥρωος Θησέως καὶ ἴσχυε γιὰ ὅλους τοὺς μῆνες, ἔτσι καὶ σὲ αὐτὸν τὸν μῆνα, μόνο που σὲ αὐτὸν τὸν μῆνα ἡ λατρεία εἶναι πρὸς τιμὴν τοῦ Ποσειδῶνος Χαμαιζήλου.

Ποσιδεώνος η΄ισταμένου πόπανον χοινικιαίον δωδεκόμφαλον καθήμενον, Ποσειδώνι Χαμαιζήλω νηφάλιον.

ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΑΘΗΝΑΪΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΘΥΣΙΟΛΟΓΙΟΥ IG II² 1367

Οἱ προσφορὲς καρπῶν καλαμποκιοῦ πρὸς τιμὴν του ἦταν ἄφθονες ἐκείνη τὴν ἡμέρα.


Ἀπὸ ἀρχαίες πηγὲς μαθαίνουμε ὅτι πρὸς τιμὴν τοῦ Ποσειδῶνος διοργανώνονταν κάθε πέντε ἔτη (ὅπως ἡ Ὀλυμπιάδα κάθε τέσσαρα) ἐορτὴ στὸ Σούνιο, στὸ ναὸ τοῦ Ποσειδῶνος Σωτῆρος πρὸς τιμὴν τοῦ Θεοῦ καὶ ἦταν ἀρκετὰ μεγάλη καὶ κύρια. (Ἐπιγραφὲς ποὺ βρέθηκαν στὸ Σούνιο) [IG²,190,8. IG²,1367,16ff] τὸ ἐπιβεβαιώνουν. Δὲν εἶναι ὅμως σίγουρο ὅτι αὐτὴ ἑορτὴ λάμβανε χώρα αὐτὸν τὸν μῆνα διὸτι ὁ καιρὸς δὲν θὰ ἦταν σύμμαχος στὶς παράκτιες περιοχὲς γιὰ τὴν διοργάνωση μιᾶς τόσο μεγάλης ἑορτῆς μὲ τὴν συμμετοχὴ ὁλόκληρης τῆς πόλης. Τὰ εὐρήματα τῶν ἀνασκαφῶν καὶ τῶν ἀναφορῶν ὑποδεικνύουν ὅτι ἡ ἑορτὴ, τα Ποσείδια, ἦταν κύρια κατὰ τὴν Μυκηναϊκὴ περίοδο, τότε ποὺ ὁ Ποσειδών ἦταν ἡ κύρια λατρεία μαζὶ μὲ τὸν Δία καὶ τὸν Πλούτωνα. [‘Επιγραφὴ G.R Ι², 444ff]


Τὴν 16η Ποσειδεῶνος πραγματοποιοῦνταν θυσία χοίρου καὶ ὁλοήμερη ἑορτὴ πρὸς τιμὴν τοῦ Ορ[ε]ίου Διός καὶ τῆς Ορ[ε]ίου Αθηνάς, σύμφωνα μὲ τὸ θυσιολόγιο τοῦ δήμου Ἐρχιας. [Ἐπιγρ. Ἐλευσῖνος 144 II.10-12] Jon Mikalson 1992. Burkert.

Τὰ Διονύσια εν Αγροίς ἄρχιζαν νὰ ὀργανώνονται ἀπὸ την 19η τοῦ Ποσειδεῶνος, καὶ διαρκοῦσαν ἀρκετὲς ἡμέρες. Ἐπιγραφὴ ποὺ βρέθηκε στὸ Δῆμο τῆς Μυῤῥινοῦς μαρτυρεῖ τὸ γεγονὸς τῆς ἔναρξης τῶν συνεδριάσεων τῶν Διονυσιαστῶν στοὺς χρόνους τῆς 87ης Ὀλυμπιάδος.

τη δε ενάτει επί δέκα του Ποσειδεώνος μηνός χρηματίζειν περί Διονυσίων.

ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ 578. 36f

Σὲ μιὰ ἄλλη ἀναφέρεται ὅτι οἱ Διονυσιασταὶ τοῦ Ποσειδεῶνος συνεδρίαζαν στὴν Αγορά:

Ποσιδεώνος Αγορά κυρίαι

IG II² 1326

Στὶς 26 τοῦ Ποσειδεῶνος τὰ Αλώα, γυναικεία εορτή που ἑορτάζονταν ταυτόχρονα μέσα στὴν διάρκεια τῶν Διονυσίων εν Αγροίς, διότι τὰ Διονύσια κρατοῦσαν ἀρκετές ἡμέρες. Η ἑορτή ἦταν ἀφιερωμένη στὴν Δήμητρα, στὸν Διόνυσο καὶ στὸν Ποσειδῶνα.

ΠΟΣΕΙΔΕΩΝ Β’

Ο Εμβόλιμος μήν στο ημερολόγιο του Μετωνος, όπως ακριβως προυπήρχε και στο ημερολογιο του Σόλωνος. Η θέση του συνεπώς είναι δίπλα σε εκείνη του Ποσειδώνα, ο οποίος σε τέτοια έτη λάμβανε το επίθετο «Πρώτος», όπως και αυτός λαμβάνει το επίθετο «Δεύτερος». Δεν υπάρχει ημερομηνία, από ό, τι γνωρίζουμε, να είναι καταγεγραμμένη , υπό την έννοια αυτού του μηνός, εκτός από ορισμένες καταγραφές στο Corpus Inscriptιones. Graeca.

Η νωρίτερη Ιουλιανή ημερομηνία του είναι αυτή του πρώτου εμβόλιμου, στο τρίτο έτος του κύκλου, δηλαδή η 19η Δεκεμβρίου. Η αργότερη είναι αυτή του πέμπτου εμβόλιμου, και βρίσκεται στο 13ο έτος του κύκλου, η κανονική ημερομηνία του βρίσκεται στον έβδομο εμβόλιμο και βρίσκεται στο 19ο έτος του κύκλου, δηλαδή η 21η Δεκεμβρίο

Close Menu