Ανθεστηριών

Το όνομα, ετυμολογία και η θέση του μηνός

Ανθεστηριών• Όγδοος μην ούτος παρ’ Αθηναίοις.

ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ ΛΕΞΙΚΟ

Ογδοος μην εστι παρ’ Αθηναίοις.

ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟ

Όγδοος μην εστι παρ΄Αθηναίοις.

ΒΕΚΚΕΡΙΟΣ, ΕΛΛ. ΑΝΕΚΔΟΤΑ

Ο Ανθεστηριών είναι ο πρώτος μήνας της Ανοίξεως του κλίματος στην Αττική και ο μήνας όπου οι πρώτοι βολβοί των ανθέων αρχίζουν να εμφανίζονται και ν’ ανοίγουν. Στη σειρά κατάταξεως των μηνών, στο Ιερό Σεληνιακό Αττικό ημερολόγιο, προηγούνταν του Ελαφηβολιώνος:

Κατά δε τον Ανθεστηριώνα και Ελαφηβολιώνα λέγουσιν οι επιχώριοι διότι πέμπει η βόλβη.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 8.11. 334a

Πρότερον μεν ουν φασι τους την Απολλωνίαν Ελαφηβολιώνος τα νόμιμα συντελείν τοις τελευτήσασι, νυν δε Ανθεστηριώνος.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 8.11. 334f

Ακολουθούσε αμέσως μετά τον Γαμηλιώνα:

Τας σπονδάς είναι από του Γαμηλιώνος μηνός, αρχομηνίας, και τον Ανθεστηριώνα, και του Ελαφηβολιώνος.

ΣΥΛΛΟΓΗ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΙΓΡΑΦΩΝ ΑΡ.71

Το αρχικό όριο του στο Ιουλιανό ημερολόγιο είναι η 28η Ιανουαρίου και το αργότερο είναι η 24η Φεβρουαρίου, το κανονικό του του όριο είναι η 8η Φεβρουαρίου.

Ο πολυμαθέστατος σχολάρχης του Μεσαίωνα, Θεόδωρος Γαζής, (1398-1475), επιχειρώντας να αναλύσει το όνομα του μηνός, κατέληξε σε ένα μονάδικό συμπέρασμα σχετικό κατ’ αποκλειστικότητα για αυτό το μήνα και μόνο που έχει ως εξής: ότι το έτυμον του μηνός προέρχεται από το «στέρεσθαι των ανθέων», εκ της απουσίας των ανθέων αυτόν το μήνα, και στο σύστημα του για τους Αττικούς μήνες τοποθετεί τον Ανθεστηριώνα στη θέση του Νοεμβρίου στο Ιουλιανό ημερολόγιο. (ΠΕΡΙ ΜΗΝΩΝ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΓΑΖΗ, ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΩΝ).

Είναι περίεργο για τον Γαζή, με όλο τον σεβασμό στο πρόσωπο του, ότι δεν του πέρασε από το μυαλό ότι σε κάθε κλίμα, σε ολόκληρο τον κόσμο και ειδικά στην Αττική, κανένας από τους ανοιξιάτικους μήνες δεν αναγνωρίζεται από ένα τέτοιο χαρακτηριστικό. Είναι βέβαιο δε, ότι το «ανθοστερείν » ή «ανθορρυείν» δεν χρησιμοποιείται από τους αρχαίους συγγραφείς μας για τη χειμωνιάτικη απονέκρωση της φύσεως ή την αποσύνθεση των ανθέων, αντιθέτως το «φυλλοβολείν» και «φυλλορροείν» χρησιμοποιείται για την πτώση των φύλλων. Δεν υπάρχει αμφιβολία ωστόσο, ότι υποθέτοντας το «στερείν» ή «στέρεσθαι», να εισήλθε στη σύνθεση αυτού του ονόματος, ο Γαζής πρέπει να έκανε λάθος.

Τα ονόματα των μηνών στο Αττικό ημερολόγιο, με μία μόνο εξαίρεση (αυτή του Ποσειδεώνος), σχηματίζονται από επίθετα που κατελήγουν σε «-ιος», και άλλάζουν την κατάληξη «-ιος» σε «-ιών». Γαμηλιών από Γαμήλιος, Ανθεστηριών από Ανθεστήριος και ακολούθως για τους υπόλοιπους μήνες. Έτσι για ένα επίθετο όπως αυτό, το ανθεστήριος, σχηματίστηκε σύμφωνα με την ίδια αναλογία όπως αυτή των υπολοίπων, που κατέληγαν επίσης σε «-τήριος», και που προέρχονται από ουσιαστικά που καταλήγουν σε «-τήρ»• Μαιμακτήριος από Μαιμακτήρ, λυμαντήριος από λυμαντήρ, φυλακτήριος από φυλακτήρ, δηλητήριος από δηλητήρ, δραστήριος από δραστήρ, αισχυντήριος από αισχυντήρ και ακολούθως.

Όπως το «μαιμακτήρ», προέρχεται από το τρίτο ενικό πρόσωπο της παθητικής του «μαιμάσω», ε΄τσι και το «λυμαντήρ» από το τρίτο πρόσωπο ενικού του «λυμαίνω», «φυλακτήρ» από το τρίτο πρόσωπο ενικού του «φυλάσσω», «αισχυντήρ» από το τρίτο πρόσωπο ενικού του «αισχύνω», έτσι και το «ανθεστήρ» θα προέλθει από το τρίτο πρόσωπο του «ήνθεσμαι», της παθητικής του «ανθείν». Έτσι και το «ανθέω», είναι κανονικά ουδέτερο ρήμα και στη κλασική χρήση της λέξε ως δεν συναντάται ως ενεργητικό πήμα με την έννοια του «ανθίζω», ακόμη η παθητική είναι βολική στη χρήση του ουδέτερου ρήματος σαν του «ανθέω».

Στη πραγματικότητα πρέπει να υποτεθεί σε αυτό το παράδειγμα για να δικαιολογηθεί η προέλευση του ονόματος του «Ανθεστηριώνος» από το «Ανθεστήριος», και μέσου αυτού από το «Ανθεστήρ», παρόλα αυτά, σύμφωνα με τους κανόνες της Γραμματικής, δεν μπορεί να αιτιολογηθεί με άλλο τρόπο. Το έτυμο αυτού του ονόματος, του Ανθεστηριώνος, που προέρχεται κατά πρώτον από το ανθεστήριος, και κατά δεύτερον από το ανθεστήρ και ήνθεσται, εμφανίζεται στα Ανθεστήρια, ένα από τα ονόματα στα Διονύσια των Αθηναίων και στους Ανθεστηριάδες, ένα κοινό όνομα ανάμεσα στους μη συζευγμένους Ροδίους, αλλά και νεαρών κοριτσιών κοντά στην ηλικία του γάμου:

Τας έχουσας ώραν γάμου, μηδέπω δε γεγαμημένας.

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΑΔΕΣ

Η ετυμολογία ως εκ τούτου του μηνός προκύπτει από τη θέση του στο φυσικό έτος ως «ο μήνας των ανθέων», ο μήνας όπου τα άνθη αρχίζουν να εμφανίζονται. Σκανέναν δεν χρειάζεται να του ειπωθεί, ότι σε κάθε κλίμα, σε ολόκληρο τον κόσμο, αυτό είναι στο φυσικό χαρακτηριστικό της Ανοίξεως, και έτσι και του κλίματος της Αττικής, το φαινόμενο της νεαρής Ανοίξεως.

Ήλθον έπειθ’ όσα φύλλα και άνθεα γίγνεται ώρη.

ΟΜΗΡΟΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑ Ι.51

Βοτρυδόν δε πέτονται επ’ άνθεσιν ειαρινοίσι.

ΟΜΗΡΟΣ ΙΛΙΑΣ Β.89

Μύριοι, όσσα τε φύλλα και ανθέα γίγνεται ώρη.

ΟΜΗΡΟΣ ΙΛΙΑΣ Β.468

Αμφι δε την γε ώραι καλλίκομοι στέφον άνθεσιν ειαρινοίσιν.

ΗΣΙΟΔΟΣ ΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ 74, ΘΕΟΓΟΝΙΑ 279

Ωραίος και Έρως επιτέλλειται ηνίκα περ γη άνθεσιν ειαρινοίς θάλλει αεξομένη.

ΘΕΟΓΝΙΣ Ο ΜΕΓΑΡΕΥΣ ΕΛΕΓΕΙΑΙ 1275

Νυν ώστε φοινικανθέμου ήρος ακμά..

ΠΙΝΔΑΡΟΣ ΠΥΘ. 4.114

Ημείς οιά τε φύλλα φύει πολυάνθεμος ωρη ήρος, ότ’ αψ αυγή αύξεται ηελίου τοις ικελοί.

ΜΙΜΝΕΡΜΟΣ 2

Αλλ’ οπότ΄ανθεμμόεσσαι επί χθόνος είαρος ώραι πορφυρέον γελάσωσιν, αναπνεύη δε θάλασσα χείματος ευδιόωσα, γαληναίη τε γένηται.

ΟΠΠΙΑΝΟΣ ΑΛΙΕΥΤΙΚΑ Α’ 457

Εχθρόν έαρ δε κύνεσσι φίλου δε πέλει μετόπωρον, είαρι γαρ βοτάνησιν άδην ποιητρόφος αία ανθεσι πληθύει τε πολυπνόος, αμφί δε πάντη ευστέφαοι λειμώνες ανήροτα πορφύρουσι.

ΟΠΠΙΑΝΟΣ ΚΥΝΗΓΕΤΙΚΩΝ Α’ 458

Αυτάρ επήν έαρος πρώται γελάσωσιν οπωπαί, άνθεα τα’ εν λειμώσι νέον γε ηβήσειαν.

ΟΠΠΙΑΝΟΣ ΚΥΝΗΓΕΤΙΚΩΝ Β’ 580

Ως δ’ ότε παρθενική γλαγόεντος εν είαρος ώρη αβλαύτοισι πόδεσσιν αν’ ούρεα παντ΄αλάληται, άνθεα διζομένη, το δε οι μάλα τηλόθ’ εούση νηδύμιον προπάροιθεν ίον μήνυσεν αϋτμή.

ΟΠΠΙΑΝΟΣ ΚΥΝΗΓΕΤΙΚΩΝ Δ’ 368

Ανθεα τα’ ευώδη λασίαις φίλα έργα μελίσσαις, όσς’ έαρος λήγοντος επιβρύει αν λειμώνας.

ΘΕΟΚΡΙΤΟΣ ΕΙΔΥΛΛΙΑ 22.42

Χαιρήμων…ο τον κισσόν χορών ειπών εραστήν, κοινώς μεν τα άνθη έαρος τέκνα εκάλεσεν, ιδίως δε τα ρόδια οξυφεγγή και έαρος τιθηνήματα.

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΟΔΥΣΣΕΙΑ Κ.277.397.57

Εν δε τη Ιοί έαρος τέκνα προσηγόρευε τα άνθη Ανθηρού τέκνα έαρος περίξ στρώσαντες.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΩΝ 13.88

Των ανθών το μεν πρωτον εκφαίνεται το λευκόϊον• όπου μεν ο αήρ μαλακώτερος, ευθύς του χειμώνος..ενιαχού του ηρός.

ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ ΠΕΡΙ ΦΥΤΩΝ ΙΣΤΟΡΙΑ 6.8.1

Υπαρχομένου δε του ήρος, και του μεν αέρος φαιδρου γενομένου, των δε φυτών θάλλειν αρχόμενων, και των λειμώνων τα σύντροφα κομώντων, γαληνά τε τα του πελάγους και υπεύδια, αισθόμενοι οι ιχθύες ανθέουσι.

ΑΙΛΙΑΝΟΣ ΠΕΡΙ ΖΩΩΝ 9.57

Ως εκ τούτου, τα ονόματα ορισμένων εορτών σε ορισμένα από τα ελληνικά ημερολόγια της εποχής συνδυάζουν το έαρ και το άνθος, παρόλα αυτά, ετσι και ο Ησύχιος στα «Ηροσάνθεια• ανθολογία• εορτή γυναικεία λαμπρά, αγομένη εν Πελοποννήσω κατά το έαρ».

Αλλά και ο Φώτιος στο λεξικό του:

Ηροάνθια• εορτή γυναικεία, ότε το έαρ ανθεί.

Υπάρχουν μερικές μαρτυρίες, παρόλα αυτά πάνω σε αυτό το σημείο, όπου οι γραμματικοί της Αρχαιότητος εξηγούν το όνομα του μηνός με την άμεση σχέση του στην φυσική εποχή των ανθέων.

Ιστρος δε εν τοις της συναγωγής κεκληθήσθαι φησιν αυτόν διά το πλείστα των εκ γης ανθείν τότε.

ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΩΝ

ΙΕΡΟΣ ΜΗΝΑΣ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ

Ο Ανθεστηριών είναι ιερός για τον Διόνυσο:

Ανθεστηριών, όγδοος μην εστι παρά Αθηναίοις ιερός Διονύσου. κεκλήσθαι δε αυτόν ούτω διά το την άνθην του βότρυος τούτω μάλιστα τω μηνί γίνεσθαι, και διά το πλείστα των εκ γης ανθείν.

ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟ

Το λεξικό Σουϊδα, υποθέτει τη σχέση του μηνός με την εποχή του ανθού του αμπελιού.

Ανθεστήρια, τα Διονύσια• ούτω γαρ οι Αθηναίοι την εορτήν λέγουσι• και Ανθεστηριώνα τον μήνα καθ΄όν ταύτα ετελείτο• επειδή η γη τότε άρχεται του ανθείν.

ΜΕΓΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΑ

Τα περισσότερα ημερολόγια της Αρχαιότητος, είτε ηλιακά είτε σεληνιακά, είχαν καθορίσει και διατηρήσει την ίδια σχέση με την εποχή αυτή του έτους διαρκώς. Είχαν κάποιους μήνες οι οποίοι είχαν λάβει τα ονόματα τους από τα πρώτα συμπτώματα ανθοφορίας της φύσεως και της επιστροφής της Ανοίξεως, από τα πρώτα φύλλα στα δένδρα και από το άνοιγμα των βολβών των ανθέων στα φυτά.

ΣΤΟΥΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ

Ο Απρίλης των Ρωμαίων πήρε το όνομα του, όχι από την Αφροδίτη, αλλά από την επαναλειτουργία ή την αναψυχή της φύσεως ως χαρακτηριστικό αυτού του μηνός.

ΣΤΟΥΣ ΑΙΓΥΠΤΙΟΥΣ

Στο Αλεξανδρινό Ημερολόγιο, τα όρια του μηνός Φαρμούθι, του όγδοου μηνός, ήταν η 27η του Μαρτίου και η 26η του Απριλίου, παρόλα αυτά ο Φαρμούθι ήταν ο μήνας των ρόδων, δηλαδή η εποχή όπου άνθιζαν τα τριαντάφυλλα στην Αίγυπτο, (Θεόφραστος, περί φυτών Ιστορία 6.8.2, Ελληνική Παλατινή Ανθολογία 3.211)

ΣΤΟΥΣ ΠΕΡΣΕΣ

Ο Αρντεμπεχίστ, ήταν ο μήνας των ρόδων (τριαντάφυλλων), επίσης στο περσικό ημερολόγιο, έτσι όπως είχε καθοριστεί από την μεταρρύθμιση του Σουλτάνου Τζελαλοντίν, παρόρα αυτά ο Αρντεμπεχίστ σε αυτή τη διόρθωση δεν μπορούσε να περιλαμβάνει παραπάνω από 30 ημέρες με τά την εαρινή ισημερία.

Το κλίμα στην Αττική ήταν το ίδιο προχωρημένο όπως του κλίματος της Περσίας, αν και το τριαντάφυλλο (ένα από τα τελευταία άνθη της Ανοίξεως στο δικό μας κλίμα), ήταν πλήρως ανθισμένο στην Περσία τον Απρίλιο, τότε πρέπει να είχε αρχίσει να ανθίζει στην Ελλάδα γύρω στον Φεβρουάριο ή τον Μάρτιο. Τα πλήρως ανθισμένα τριαντάφυλλα ήταν επίσης δυνατόν να βρεθούν και στην Ελλάδα κατά την εαρινή ισημερία, (Θεόφραστος, περί φυτών Ιστορία 6.8.2). Διαφορετικά άνθη, εκτός του Τριαντάφυλλου άνθιζαν νωρίτερα της εαρινής ισημερίας στην Αττική και γενικώς στην Ελλάδα.

Τα αρχικά όρια του Ανθεστηριώνος του Σόλωνος ήταν γύρω στις 28 Δεκεμβρίου με την 26η Ιανουαρίου και τα αργότερα όρια ήταν γύρω στις 21 Φεβρουαρίου με την 23η Μαρτίου, τα κανονικά όρια είναι στις 27 Φεβρουαρίου με την 19η Μαρτίου. Η ΖΕΦΥΡΟΥ ΠΝΟΗ, η αρχή της νεαράς Ανοίξεως δηλαδή, το μέσο σημείο μεταξύ του χειμερινού ηλιοστασίου, και της εαρινής ισημερίας, στην εποχή του Σόλωνος, δεν μπορούσε να «πέσει» αργότερα της δεκάτης ή της ενδεκάτης αυτού του μηνός. Τα Διονύσια εν λίμναις (Ανθεστήρια), εμφανώς μια εορτή της νεαρής Ανοίξεως τοποθετούνται μεταξύ της 11ης και της 13ης του μηνός.

Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΩΝ ΧΕΛΙΔΟΝΙΩΝ

Η επιστροφή των χελιδονιών (μία ακόμη πολύ γνωστή ένδειξη ανάμεσα στους προγόνους μας), έπεφτε πάντοτε αυτό τον μήνα και ο Ησίοδος συνδέει αυτόν τον ερχομό τους με την βλάστηση της αμπέλου, η μάλλον την κατάλληλη στιγμή για το κλάδεμα των νεαρών βλασταριών που έκαναν την εμφάνιση τους αυτή την εποχή.

τον δε μετ’ ορθογόη ώρτο χελιδών
ες φάος ανθρώποις, έαρος νέον ισταμένοιο•
την φθάμενος οίνας περιτάμενεν, ως γαρ
άμεινον.
ΑΠΟΔΟΣΗ
Μετ’ απ’ αυτόν οξύθρηνη κόρη του Πανδίωνος
υψώνεται η χελιδόνα στο φως
στους ανθρώπους , όταν αρχίζει η Άνοιξη.
Πριν να έρθει κλάδεψε τα΄αμπέλια- έτσι είναι καλύτερα.

ΗΣΙΟΔΟΣ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ 568

Οινάδας γαρ καλούσι τας αμπέλους ήδη
φαινομέρου έαρος, μεθ’ εσπερίην ανατολήν
Αρκτούρου και χελιδόνος άκφασιν.

Ο Πρόκλος στα σχόλια του εξηγεί ότι:

Σε κάθε αναφορά λοιπόν αυτού του μηνός που θεωρούνταν από τους πρώτους μήνες ηρινοί, και εκτός του ότι λαμβάνει το όνομα του από τη σχέση του με την εποχή του έτους γενικά, αλλά και με τα πρώτα συμπτώματα της επιστροφής της Ανοίξεως (με την άνθιση των βολβών των ανθέων) συγκεκριμένα.

ΤΟ ΕΘΙΜΟ ΤΩΝ ΧΕΛΙΔΟΝΙΣΜΩΝ

Χελιδονισταί• οι τη χελιδόνι αγείροντες

ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ ΧΕΛΙΔΟΝΙΣΤΑΙ

Από αυτή την καταγραφή του Ησύχιου θα πρέπει να βγάλουμε το ασφαλές συμπέρασμα ότι πάντα υπήρχε το έθιμο της συλλογής χρημάτων ή οτιδήποτε άλλου (καρπών κ.τ.λ) εις το όνομα της χελιδόνας αυτή την εποχή. Υπάρχει μια καταγραφή και στο λεξικό του Σουϊδα για το ίδιο έθιμο:

Χελιδόνιον μέλος• της χελιδόνος. έστι δε αυτής η φωνή ου θρήνος, αλλ’ άσμα ενδοτικόν και κελευστικόν προς έργα, διά τουτο , ότι, χειμώνος ούτε ίπταται ούτε φθέγγεται.

Στο νησί της Ρόδου συγκεκριμένα, αυτό το έθιμο, σύμφωνα με τη παράδοση, ήταν τόσο παλαιό όσο ο Κλεόβουλος της Λίνδου, στον οποίο του αποδίδεται αυτή η παράδοση.

Και χελιδινίζειν δε καλείται παρά Ροδίοις αγερμός τις άλλος, περί ου Θεογνίς φησίν εν δευτέρω περί των εν Ρόδω θυσιών, γράφων ούτος• Είδος δε τι του αγείρειν χελιδονίζειν οι Ρόδιοι καλούσιν, ο γίνεται τω Βαδρομιώνι (το Βοηδρομιώνι είναι κακή αντιγραφή που φαίνεται να καταγράφεται στο αρχαίο κείμενο) μηνί•

Πάνω σε αυτό το σημείο υπάρχει η δεδηλώμένα λανθασμένη εντύπωση ότι ο Ρόδιος μήνας Βαδρόμιος προέρχεται και ταυτίζεται με τον Αττικό μήνα Βοηδρομιών, και δήθεν ότι Βαδρόμιος ήταν η Δωρική μορφή του Βοηδρομιώνος. Ο Βαδρόμιος, όμως σε αντίθεση με συτούς τους λανθασμένους ισχυρισμούς συναντάται στο τοπικό ημερολόγιο της Λαμψάκου [Συλλογή Επιγρφών Αποσπασματικών ημερολογίων
C.I.F.C2 1130 Αρ.3641β΄13], αυτό το όνομα επομένως «Βαδρόμιος», στο ημερολόγιο της Ρόδου, παρουσιάζεται εξωτερικά όμοιο με εκείνο του Βοηδρομιώνος στην Αττική, και δεν προκαλεί καμμία έκπληξη το γεγονός ότι όσοι ήταν εξοικειωμένοι με τα αττικά ονόματα θα πρέπει να είχαν λάβει ως δεδομένο ότι ο Ρόδιος Βαδρόμιος…ήταν ένα ακόμη όνομα για τον Αττικό Βοηδρομιώνα! Αυτό το συμπέρασμα όμως εναι λανθασμένο και φυσικά εδώ η παρεξήγηση δεν ωφείλεται στον Αθηναίο, που φαίνεται να λέει «Βοηδρομιώνι» στο αρχαίο κείμενο του, αλλά στους μετέπειτα αντιγραφείς του που διατήρησαν το αρχαίο κείμενο ως τις μέρες μας.

Αλλά ως προς την πραγματικά αληθινή ταύτιση αυτών των δύο μηνών στα αντίστοιχα ημερολόγια τους, αληθεύει ότι ο Βοηδρομιών είναι φθινοπωρινός μήνας στο Αττικό ημερολόγιο, και η σημερινή θέση του ταυτίζεται περίπου με τον Σεπτέμβριο- Οκτώβριο, και ο Βαδρόμιος στο Ροδιακό ημερολόγιο είναι ανοιξιάτικος μήνας και ταυτίζεται περίπου με τον σημερινό Φεβρουάριο – Μάρτιο. Έτσι λοιπόν, κατ΄αυτή την ορθή επεξήγηση μας, το έθιμο του χελιδονισμού συνέβαινε και ταυτίζεται με τον Αττικό Ανθεστηριώνα.

Επιστρέφοντας στα λόγια του Αθηναίου τώρα μπορούμε να βγάλουμε το ορθό συμπέρασμα από τα λεγόμενά του:

Χελιδονίζειν δε λέγεται διά το ειωθός επιφωνείσθαι.

ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΔΕΙΠΝΟΣΟΦΙΣΤΑΙ 8.60
Ήλθε ήλθε χλιδών
καλάς ώρας άγουσα
[και] καλούς ενιαυτούς
επί γαστέρα λευκά
επί νώτα μέλαινα.
παλάθαν ου προκυκλείς
εκ πίονος οίκου,
οίνου τε δέπαστρον
τύρου τε κάνιστρον
και πυρών;
ά χελιδών και λεκιθίταν
ουκ απωθείται.
πότερ’ απίωμες ή λαβώμεθα;
ει μεν τι δώσεις• ει δε μη ουκ εάσομες.
ή ταν θύραν φέρωμες ή θ’ υπέρυθρον,
ή ταν γυναίκα ταν έσω καθημέναν•
μικρά μεν εστι. παδίως μιν οίσομες.
εάν φέρης δε τι μέγα[γε] δη τι και φέροις.
άνοιγ’ άνοιγε ταν θύρα χελιδόνι•
ου γαρ γέροντες εσμεν αλλά παιδία.

τον δε αγερμόν τούτον κατέδειξε πρώτος ο Κλεόβουλος ο Λίνδιος, εν Λίνδω χρείας γενομένης συλλογής χρημάτων.

Στα σχόλια του Ευστάθιου (κατ’ επίγνωσης του κειμένου του Αθηναίου), οι Ρόδιοι υπό τη κρίση του Ευστάθιου ως προς αυτό το έθιμο, παραδόξως μετατρέπονται μέσα στο κείμενο του σε Ρωμαίους!

Ει δε τι χρη παρεκβήναι και εις την παρά τοις πάλαι αστεϊζομένην χελιδόνι παρώνυμον παιδίαν, χελιδονίζειν παρά Ρωμαίοις ήν αγερμός γινόμενος Β[οη]δρομιώνι μηνί, καλούμενος ούτω διά το ειωθός τηνικαύτα επιφωνείσθαι, ήλθε ήλθε κ.τλ.

ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ Φ.411.1914.43

Η άφιξη του χελιδονιού, σε όλα τα Παραπήγματα (τοπικά ημερολόγια), των Ελλήνων, σε κάθε παράλληλο του γεωγραφικού μήκους, χρονολογείται κάπου στις τελευταίες δέκα ημέρες του Φεβρουαρίου ή στις δέκα πρώτες ημέρες του Μαρτίου. Το γεγονός λοιπόν αυτού του εθίμου στο νησί δεν αφήνει καμμία αμφιβολία ότι ο Βαδρόμιος ήταν ο μήνας όπου η χελιδόνα έκανε την εμφάνιση της.

Ο Αθηναίος [8.59] αναφέρει τον ίδιο αγερμό στη Ρόδο με το όνομα της Κουρούνας, (τη κορώνη), και ονομάζόταν «κορώνισμα», και οι αοιδοί σε αυτά ονομάζονταν «κορονισταί», και μας έχει διασωθεί επίσης (από του Φοίνικος του Κολοφώντος), το τραγούδι που τραγουδούσαν για αυτή την περίπτωση, σε χωλίαμβο (είδος μέτρου στο στίχο), οι κορωνισταί, κρατώντας μια κορώνη (κουρούνα), στο χέρι.

Ο Κλεόβουλος της Λίνδου, τον οποίο η παράδοση τον θέλει εμπνευστή και συγγραφέα του Χελιδονισμού στη Ρόδο, και του τραγουδιού που τον συνόδευε, ήταν διάσημος για τα τραγούδια και τα αινίγματα του στους στίχους, Άισματα και γρίφοι, εις έπη τρίσχίλια (Διογένης Λαέρτιος 1.6.2.89, Σουίδας Κλεόβουλος). Ο Κλεόβουλος υπήρξε ένας από τους επτά σοφούς και πρέπει να ήταν σύγχρονος του Σόλωνος. Η κόρη του, η Κλεοβουλίνη κληρονόμησε το χάρισμα του πατέρα της στο ίδιο είδος ποιητικής συνθέσεως. Το έθιμο του Χελιδονισμού, χωρίς καμμία αμφιβολία, πρωτοπαρουσιάστηκε από τον ίδιο όταν ακόμα το ηλιακό προγονικό ημερολόγιο ήταν σε χρήση.

Στο «ΠΕΡΙ ΔΙΑΦΘΟΡΑΣ ΤΩΝ ΒΟΥΚΟΛΙΚΩΝ» του έργου του Θεόκριτου, Γένος 1.2, απαντάται μία αναφορά για ένα έθιμο στις Συρακούσες που φαίνται να έχει ομοιότητες με τον Χελιδονισμό της Ρόδου. Το παρακάτω απόσπασμα είναι από το τραγούδι που τραγουδούσαν στις Συρακούσες.

Δέξαι ταν αγαθάν τύχαν, δέξαι ταν υγείαν, αν φέρομεν παρά της θεού, αν εκαλεέσσατο τήνα.

Η πρώτη εμφάνιση του Χελιδονιού είναι ένα φαινόμενο στο οποίο γίνονται νύξεις στα κείμενα της αρχαιότητος, επίσης και από πάρα πολύ νωρίς. Τα ακόλουθα αποσπάσματα αναφέρονται στην άφιξη της Χελιδόνας.

Νεύμαι σοι νεύμαι ενιαύσιος, ώστε χελιδών έστηκ’ εν προθύρω.

ΨΕΥΔΟΗΡΟΔΟΤΟΣ, ΟΜΗΡΟΥ ΒΙΟΣ 33

Τόνδε μετ’ ορθογόη Πανδιονίς ώρτο χελιδών ες φάος ανθρώποις, έαρος νέον ισταμένοιο.

ΗΣΙΟΔΟΣ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ 566

Συ μεν φίλη χελιδών ετησίη μολούσα θέρει πλέκεις καλιήν χειμώνι δ’ εις άφαντος ή Νείλον ή ’πι Μέμφιν.

ΑΝΑΚΡΕΩΝ 33 ΕΙΣ ΧΕΛΙΔΩΝΑ

Σκέψασθε παίδες• ουχ οράθ’; ώρα νέα χελιδών.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΙΠΠΗΣ ΣΧΟΛΙΑ 419

Είπε προ χελιδόνων, επεί μετά την χελιδόνα άβρωτοι αι κνίδαι…εοίκασι δε τη ώρα τη προ του έαρος χρήσθαι.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΙΠΠΗΣ ΣΧΟΛΙΑ 420

Όταν ηρινά μεν φωνή χελιδών εζομένη κελαδή, χορόν δε μη ’χη Μόρσιμος.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΕΙΡΗΝΗ 800

Ω Ζευ χελιδών αρά ποτε φανήσεται.

ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑΖΟΥΣΑΙ 1

Άγγελε κλυτά έαρος αδυόδμου κυανέα χελιδονοί.

ΣΙΜΩΝΙΔΗΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 90.1.1

Και μεν τις φήνης αδινόν γόον έκλυεν ανήρ όρθριον αμφί τέκεσς’, ή αηδόνος αιολοφώνου,
ηέ και ειαρινήσι χελιδόσιν εγγύς έκυρσε μυρομέναις εά τέκνα, τα τε σφισι ληϊσσαντο εξ ε’ νης ή φώτες απηνέες ηέ δράκοντες.

ΟΠΠΙΑΝΟΣ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ 1.727

Ως δ’ οποτ’ απτήνεσσι φέρει βόσιν ορταλίχοισι μητήρ, ειαρινού Ζεφύρου πρωτάγγελος όρνις, οι δ’ απαλόν τρύζοντες επίθρώσκουσι καλιή γηνθόσυνοι περί μητρί, και ιμείροντες εδωδής χείλος αναπτύσσουσιν, απαν δ’ επί δώμα λέληκεν ανδρός ξεινοδόχοιο λίγα κλάζουσι νεοσσοίς.

ΟΠΠΙΑΝΟΣ ΑΛΙΕΥΤΙΚΩΝ 3.243

Ο πλόος ωραίος• γαρ λλαγεύσα χελιδών ήδη μέμβλωκεν, χω χαρίεις ζέφυρος.

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΤΑΡΑΝΤΙΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ 1.68

Πάντη δ’ ορνίθων γενή λιγύφωνοναείδει, αλκυόνες περί κύμα, χελιδόνες αμφί μέλαθρα, κύκνος επ’ οχθαίσιν ποταμού, και υπ’ άλσος αηδών.

ΜΕΛΕΑΓΡΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ 1.32
Close Menu