Τρίτη Μεσούντος Ανθεστηριώνος

Ανθεστήρια, Χύτροι

Δεκάς Β

13. Δεκάτη τρίτη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Ανθεστηριώνος ΙΓ΄ (13η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 8ος

Δεκαήμερο Β΄, το Μέσο
ΙΓ΄. Δεκάτη τρίτη, τρίτη μεσούντος, τρισκαιδεκάτη, τρίτη επί δέκα, τρίτη επί δεκάτη

Γεγονότα

  • ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΑ, ΗΜΕΡΑ Γ’
  • ΧΥΤΡΟΙ
  • ΕΘΙΜΟ ΑΙΩΡΑΣ
  • ΜΝΗΜΗΪΑ ΤΟΥ ΚΑΤΑΚΛΥΣΜΟΥ ΤΟΥ ΔΕΥΚΑΛΙΩΝΟΣ
  • ΣΠΟΝΔΕΣ ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΣΤΟΝ ΧΘΟΝΙΟ ΕΡΜΗ.
  • ΥΔΡΟΦΟΡΙΑ
  • ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΠΑΝΣΠΕΡΜΙΑΣ

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

-ἑορτὴ πένθιμος Ἀθήνησιν ἐπὶ τοῖς ἐν τῶ κατακλυσμῶ ἀποομένοις
(Ἀπολλώνιος Ἀχαρνεῦς)

Η σημερινή ημέρα είναι εορταστική, είναι η τρίτη και τελευταία ημέρα των Ανθεστηρίων. Ο Αρποκρατίων και η Σούδα, αναφερόμενοι στο απόσπασμα του Φιλοχορου , εδραιώνουν την ημέρα ως την ημέρα των Χύτρων:
― Χύτροι· εστι δε και Αττική τις εορτή Χύτροι. . . ήγετο δε η εορτή Ανθεστηριώνος τρίτη επί δέκα, ως φησί Φιλόχορος εν τω εορτών.
Το σχόλιο στους Αχαρνής του Αριστοφάνους 1076, (εν μια ημέρα άγονται οι τε Χύτροι και Χόες εν Αθήναις. . . ούτω Δίδυμος) υποδεικνύει ότι οι Χόες και οι Χύτροι τελούνταν την ίδια ημέρα. Το σχόλιο αυτό έρχεται σε αντιπαράθεση με τον Απροκρατίωνα και θα πρέπει να το απορρίψουμε. Ο Deubner (Feste 99-100) δέχεται την εξήγηση που δίδεται από τον Mommsen (Fest 384-385) ότι δηλαδή οι εορτασμοί των Χόων εκτείνονταν και μετά την δύση της 12ης του Ανθεστηριώνος, και έτσι, με την ημέρα να αρχίζει στη δύση μπορεί να «έπεφτε» στην ίδια , με την 13η των Χύτρων.

ΟΙ ΕΟΡΤΑΣΜΟΙ ΤΗΣ Γ΄ΗΜΕΡΑΣ : ΧΥΤΡΟΙ
Στίς 13 του’Ανθεστηριώνος, τήν ήμέρα τών Χύτρων, μαγειρεύονται μαζί σπόροι όλων τών είδών μέ μέλι σ’ ένα καζάνι. Αυτό άποτελεί τό πρωτόγονο φαγητό μέ δημητριακά τών πρώτων γεωργών, παλαιότερο άπό τήν άλεση του άλευρου καί τό ψήσιμο του ψωμιού στά νεκρικά έθιμα αυτό διατηρείται μέχρι σήμερα. Βεβαίως ή ίδέα τής «τροφής τών νεκρών» σέ συνδυασμό μέ τήν συντετμημένη μαρτυρία μιάς αρχαίας πηγής όδήγησε στήν παρανόηση, ότι δέν έπιτρεπόταν στούς ζωντανούς νά τρώνε άπό τις «χύτρες» σύμφωνα μέ τό πλήρες κείμενο μόνο οί ίερείς αποκλείονταν άπό αυτό τό φαγητό, πράγμα πού είναι αντίστοιχο μέ τό κλείσιμο όλων τών `Ιερών κατά τήν ήμέρα τών Χοών.

Ο ΚΑΤΑΚΛΥΣΜΟΣ
Μέ τό φαγητό αυτό συνδέεται ό μύθος τον κατακλυσμού:
Οταν τά νερά υποχώρησαν, οί έπιζώντες έρριξαν μαζί σ’ ένα καζάνι καί μαγείρεψαν ό,τι μπορούσαν νά βρούν ώς πρώτη τροφή μετά τήν καταστροφή, πράγμα πού απετέλεσε αφορμή νά πάρούν νέο θάρρος γιά τήν ζωή, άλλά καί νά σκεφθούν τούς νεκρούς. Προσέφεραν θυσία στόν «χθόνιον Ερμή» πρός χάριν τών νεκρών καί έτρωγαν άπό τίς «χύτρες» μέ τήν βεβαιότητα ότι θά ξανακερδίσουν τήν ζωή.Η μιαρα ήμέρα έχει ,παρέλθει, οί μάσκες καί οί νεκροί έχουν χάσει τά δικαιώματά τους:
Θύραζε, Κάρες, ούκέτ’ ‘ΑνΘεστήρια,
« έξω, Κάρες, τά ‘Ανθεστήρια τελείωσαν» , ήταν μιά παροιμιακή φράση.
Η νέα αρχή υποδηλώνεται μέ αγώνες. Μιά ίδιαιτερότητα γιά τά παιδιά, ίδίως γιά τά κορίτσια, αποτελούσε κατ' αυτήν τήν ήμέρα ή κούνια. 'Αγγειογραφίες δείχνονν έπανειλημμένως αυτήν τήν αίώρα σέ τελετουργικό πλαίσιο, γιά τό όποίο τά κείμενα σιωπούν: τοποθετείται ένας θρόνος καλυμμένος μέ χιτώνα καί διάδημα, ένώ ένας ανοιχτός πίθος βρισκεται δίπλα στό έδαφος- κάποιο ρόλο παίζει επίσης καθαρμός μέ φωτιά καί θυμίαμα. Ενας σκοτεινός μύθος αναφερόταν σχετικά, συνέχεια τής ίστοριας τού πρώτου παρασκευαστή οίνον 'Ικαρίου:Η ‘Ηριγόνη, ή κόρη τον, περιπλανιόταν ψάχνοντας γιά τόν πατέρα της, έως ότου βρήκε τό σώμα τον σ’ ένα πηγάδι καί άπαγχονίσθηκε. Ως έξιλέωση αυτό τό φριχτό γεγονός έπαναλαμβάνεται τώρα μέ ακίνδυνη μορφή, μέ τήν αίώρα τών κοριτσιών τής 'Αθήνας.Υπήρχαν παραλλήλως άλλες παραλλαγές τού μύθου τής ‘Ηριγόνης καί τού απαγχονισμού της, ή παραλλαγή τής «πρόωρα γεννημένης», τής «,περιπλανωμένης» , άλήτιδος, οί όποίες προφανώς μνημονεύονταν σέ τραγούδια καί ύμνους. Ο θάνατος τής κόρης φέρνει στό φώς μιά σκοτεινή πλευρά τού «ίερού γάμου»· γιατί υπήρχε καί ή αφήγηση ότι ό φιλοξενηθείς Διόνυσοc έκανε σύζυγό του τήν 'Ηριγόνη. Συγχρόνως, μέ τήν είκόνα του νεκρού- πατέρα έπιβαρυνεται ή ατμόσφαιρα τής ημέρας τών Χοών. Μέ τήν αιώρα τών παιδιών όμως υπερισχυει ή ζωή που κινείται, στραμμένη μέσα άπό τό μίασμα καί τόν τρόμο πρός τό μέλλον, τό όποίο υπόσχεται ή "Ανοιξη. Είναι εύκολο νά παρακολουθήσομε καί νά αντιληφθούμε τόν ρυθμό τής τριήμερης έορτής.Η μυθική έρμηνεία βεβαίως καθιστά τήν είκόνα περίπλοκη, καθώς συμπλέκει έντελώς έτερογενείς αφηγήσεις, τήν άφιξη τον Διονύσου μέ τόν Θάνατο τον ‘Ικαρίου καί τής ‘Ηριγόνης, τήν φιλοξενία τον ‘Ορέστη, τόν κατακλυσμό αυτές οί αφηγήσεις συμπίπτουν μόνο στήν βαθειά δομή τής καταστροφής, τής ένοχής, του έξαγνισμού. Η έορτή τών αμπελουργών στό μέσον τής άκμής τής 'Ανοίξεως, μέ αναδρομή στόν τρύγο, θέτει όλόκληρη τήν πόλη σέ κίνηση έκτός άπό τό κύτταρο τής οικογενείας, τόν «οίκο» , συμπεριλαμβάνονται έξ ίσον οί ανώτεροι, «βασιλεύς» και «βασίλισσα», όπως καί οί κατώτεροι, μικρά παιδιά, κορίτσια, δούλοι. Η κανονική ζωή ακυρώνεται μεταξύ θυρών πού γυαλίζουν άπό τήν πίσσα, προσωπείων, πνευμάτων, αχαλίνωτων ύβρεων καί γενικής μέθης οί θεοί τής πόλεως έχουν άποκλεισθή, μόνο ό Διόνυσος καί ό Ερμής είναι παρόντες. 'Ακριβώς όμως ή συμμετοχή σέ μιά αχαλίνωτη κατάσταση ένώνει, δίνει ιδιαιτέρως στά παιδιά μιά νέα θέση ό 'Αθηναίος αποκτά συνείδηση του «άθηναϊσμου» του ακριβώς μέ τήν συμμετοχή του στήν έορτή τών 'Ανθεστηρίων. Ο ρόλος τον «βασιλέως» καί τής «βασίλισσας» είναι χωρίς άμφιβολία πολυ παλαιός, μολονότι δέν προέρχεται άπ’ ευθείας άπό τόν μυκηναϊκό θεσμό τής βασιλείας· βασιλεύς στά κείμενα τής Γραμμικής Β δέν είναι ό βασιλιάς, άλλά ό αρχηγός συντεχνίας, κυρίως ό έπιστάτης τών μεταλλουργών. Ετσι τά ‘Ανθεστήρια δέν έχούν καμμιά σχέση μέ τήν ‘Ακρόπολη, ούτε μέ τόν ‘Ερεχθέα είναι πιό πιθανό ότι ανήκουν στους γεωργούς καί στους χειροτέχνεc. `Ο θεόc του οίνου συνδέεται αδιάσπαστα μέ τήν έορτή καί τό όνομα Διόνύσος μαρτυρείται ήδη άπό πολύ παλαιά. Είναι έλκυστικό νά συνδέσομε τά ευρήματα τον ναού τής Κέας μέ τά ‘Ανθεστήρια: έκεί κατά τόν -12ο αί. τοποθετήθηκε ένα μεγάλο πήλινο κεφάλι ώς λατρευτικό άγαλμα, τό όποίο θά μπορούσε νά προκαλέσει τήν ίδια έντύπωση μέ τό προσωπείο που κρεμιέται στήν σπηλιά άκόμη πιό παλαιά είναι τά έκπληκτικά πήλινα άγαλματίδια που παριστάνούν χορεύτριες: γεραρές» γυναίκες, πού χορεύουν γύρω από τον Διόνυσο , ήδη από τον 15αι. Αυτό πρέπει να παραμείνει μια υπόθεση.
W.BURKERT

Close Menu