Πρώτη Μεσούντος Ανθεστηριώνος

Ανθεστήρια, Πιθοίγια

Δεκάς Β

11. Ενδέκατη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Ανθεστηριώνος ΙΑ΄ (11η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 8ος

Δεκαήμερο Β΄, το Μέσο
ΙΑ΄. Ενδεκάτη, πρώτη μεσούντος

Γεγονότα

  • ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΑ
  • ΔΙΟΝΥΣΟΥ ΙΕΡΑ
  • ΗΜΕΡΑ Α’ – ΠΙΘΟΙΓΙΑ

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

Η σημερινή ημέρα είναι εορταστική ημέρα, εορτάζουμε την πρώτη ημέρα των Ανθεστηρίων. Ο μήνας εδραιώθηκε από την ονομασία της εορτής, απ’ όπου πήρε και το όνομα του. Η εορτή διαρκεί τρείς ημέρες , Ανθεστηριώνος 11η- 13η:
ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΟΝ ΘΟΥΚΙΔΥΔΗ 2,15,4
― επί τρείς μεν εστι εορτή ημέρας ια’, ιβ’, ιγ’, επισημός εστι δε η ιβ’, ως και είπεν αυτός.
Η εορτή χωρίζεται σε τρία μέρη και απαρτίζουν τρείς ξεχωριστές ημέρες, τα Πιθοίγια, τας Χόας, και τους Χύτρους:
ΑΡΠΟΚΡΑΤΙΩΝ ΚΑΙ ΣΟΥΔΑ
― Χόες· φησί δε Απολλόδωρος Ανθεστήρια μεν καλείσθαι κοινώς την όλην την εορτήν Διονύσω αγομένην, κατά μέρος δε Πιθοίγια, Χόας, Χύτρους.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΗΘ. 655Ε
― του νέου οίνου Αθήνησι μεν ενδεκάτη μηνός Αθνεστηριώνος κατάρχονται, Πιθοίγια την ημέρα καλούντες.

  • καὶ ἐν τοῖς πατρίοις ἐστὶν ἑορτὴ Πιθοιγία, καθ’ἥν οἰκέτην οὔτε μισθωτὸν εἰργειν τῆς ἀπολαύσεως τοῦ οἴνου θεμιτὸν ἦν, ἀλλὰ θύσαντας πᾶσι μεταδιδόναι τοῦ δῶρου τοῦ Διονύσου. (Πλουτάρχου Απόσπασμα σωζόμενο)
    Ο Πλούταρχος εδραιώνει την ονομασία της σημερινής ημέρας, της 11ης Ανθεστηριώνος, ως «Πιθοίγια».

ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΑ
ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΝΕΔΕΣΑΝ τό όνομα τής εορτής τών Ανθεστηρίων μέ τήν άνθηση κατά τήν άνοιξη· εορτάζονται κατά τά μέσα του μηνός Ανθεστηριώνος τήν άνοιξη. Καί τό όνομα του μηνός καί ή εορτή ήσαν κοινά στούς ‘Αθηναίους καί σ’ όλους τούς Ιωνες.
Στήν Αθήνα ή εορτή αναφερόταν επίσης ώς «αρχαιότερα Διονύσια», σέ αντιδιαστολή πρός τά «Μεγάλα Διονύσια», τά όποία καθιερώθηκαν γιά πρώτη φορά τον -6ο αί. Ενα μικρό `Ιερό τον Διονύσου « στά έλη», έν λίμναις, απ’ όλο τον χρόνο έμενε ανοιχτό μόνο τήν ήμέρα τής εορτής στις 12 του ‘Ανθεστηριώνος -όπου «ήμέρα» σύμφωνα μέ τον ιερό υπολογισμό εθεωρείτο τό διάστημα άπό τήν μιά δύση του ήλίου ώς τήν άλλη· έλος ή λίμνη βεβαίως δέν υπήρχε στήν περιοχή τής πόλεως, τό όνομα επομένως πρέπει νά ήλθε μαζι μέ τον Διόνυσο ώς λατρευτικό όνομα.

Α’ ΗΜΕΡΑ – ΤΑ ΠΙΘΟΙΓΙΑ, Πιθοιγία ἤ Πιθοίγια
Η ΕΥΧΗ ΣΤΑ ΠΙΘΟΙΓΙΑ

Σημερα εορταζουμε, μετα την δυση του ηλιου, τα Πιθοιγια, την πρωτη ημερα των Ανθεστηριων κατα το Ιερο Αττικο σεληνιακο ημερολογιο . Οι δυο πρωτες ημερες ειναι αμεσα συνδεδεμενες με τον Διονυσο και τον οινο. Με τον ορο «Πιθοιγια» δηλωνεται η διαδικασια του ανοιγματος των πιθων που περιεχουν τον οινο του προηγουμενου χρονου.
Αυτοι που συμμετεχουν συγκεντρωνονται μπροστα απο το ιερο του ΛΙΜΝΑΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ, το ιερο αυτο παραμενει κλειστο ολοκληρο τον χρονο καθως και την σημερινη ημερα των Πιθοιγιων, ανοιγει μοναχα αυριο, στην ημερα των Χοων.
Εκει αφιερωνουμε τον πρωτο οινο στο θεο προστατη και αγαθο δαιμονα του αμπελιου και του οινου.
Ο Καλλιμαχος διασωζει την ευχη που διδεται μπροστα στο ιερο στην ημερα των Πιθοιγιων, με την οποια οι θρησκευτες κανουν σπονδη και ζητουν απο τον Διονυσο να ειναι η χρηση του «φαρμακου» αβλαβης και σωτηριος :
― παλαι γ’ ως ευχοντο, του οινου πριν η πιειν αποσπενδοτες, αβλαβη και σωτηριον αυτοις του φαρμακου την χρησιν γενεσθαι.
Η Ευχη του Καλλιμαχου εμπεριεχεται στον Πλουταρχο Συμπ. 455ε
Η εορτή εκτεινόταν σέ τρεις ήμέρες, που όνομάζονται «άνοιγμα πίθων» , «άγγεία κρασιού» καί «χύτρες», Πιθοίγια, Χόες καί Χύτροι, άπό τήν απτή πραγματικότητα τής οινοποσίας καί τον κοινού γεύματος. Οι πίθοι, στους οποίους είχαν βάλει τον μούστο τό φθινόπωρο, ανοίγονται σύμφωνα μ' ένα αυστηρό έθιμο γιά πρώτη φορά τήν άνοιξη έτσι προέκυψε μιά εορτή πού καθιερώθηκε ημερολογιακά, ανεξάρτητα άπό τίς μεταπτώσεις τού αγροτικού έτους. [ΦΑΝΟΔΗΜΟΣ FGrHist 325 F 12] ― «ΣτόΙερό τού έν Λίμναις Διονύσου οί ‘Αθηναίοι συνήθιζαν νά μεταφέρουν εκει τό κρασί καί νά τό αναμειγνύουν γιά τον Θεό άπό τά αγγεία καί κατόπιν νά τό δοκιμάζουν οί ίδιοι… Ευχαριστημένοι άπό τήν ανάμειξη υμνούσαν μέ τραγούδια τον Διόνύσο, χόρεύαν καί τον επικαλούνταν ώς Ευάνθη, Διθύραμβον, Βακχευτήν, Βρόμιον».
Ετσι περιγράφει ένας ‘Αθηναίος άτθιδογράφος τήν άρχή τής εορτής στίς 11 τού ‘Ανθεστηριώνος. Η «άρχή» τής νέας συγκομιδής, ή προσφορά απαρχών, φέρεται στήν περιοχή τούΙερού, τό όποιο ανοίγει ΜΟΝΟ κατά τήν δύση τού ήλίου- ή ήμέρα είναι γεμάτη άπό προετοιμασίες, τά πήλινα αγγεία μεταφέρονται άπό τούς αμπελώνες πού ήσαν σέ διάφορες τοποθεσίες στήν ύπαιθρο, μικροϊδιοκτήτες, εργάτες, δούλοι έρχονται στήν πόλη, γνωστοί καί άγνωστοι περιμένουν μπροστά άπό τό `Ιερό τήν έλεύση τής νύχτας κατόπιν ό θεός τιμάται μέ τις πρώτες σπονδές καθώς ανοίγονται τά πιθάρια.

ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΑ
ΤΟΠΟΣ ΤΕΛΕΣΗΣ ΤΗΣ ΕΟΡΤΗΣ

Τόπος τέλεσης των δημόσιων ιεροπραξιών των Ανθεστηρίων, όπου ο λαός απευθύνεται στον Θεό Διόνυσο, είναι το ιερό του Διονύσου Λιμναίου.
Ετούτο μάς μαρτυρεί απερίφραστα ο Θουκυδίδης για τη δεύτερη ημέρα, τη μόνη ημέρα όλου τον έτους κατά την οποία το ιερό έμενε ανοιχτό.
ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 2.15.4
― και του εν Λίμναις Διονύσου, ω τα αρχαιότερα Διονυσια (τη δωδεκάτη) ποιείται εν μηνί Ανθεστηριώνι, ώσπερ και οι απ΄Αθηναίων Ίωνες έτι και νυν νομίζουσιν.
ΑΠΟΔΟΣΗ
του Λμναίου Διονυσου, προς τιμήν του οποίου, τη δωδεκάτη ημέρα του Ανθεστηριώνος εορτάζονται τα αρχαιότερα Διονύσια , συνήθεια που την κρατούν ακόμη και σήμερα οι Ίωνες , οι οποίοι καταγονται από τους Αθηναίους.

Η ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΚΑΙ Η ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ
Οι τρεις ημέρες της γιορτής συνέπιπταν με την 11η, την 12η και την 13η του μηνός Ανθεστηριώνος.
H πρώτη ημέρα ονομάζεται Πιθοιγία, «ημέρα του ανοίγματος των πιθών». Τα μεγάλα πήλινα δοχεία του κρασιού, που συνήθως είναι
θαμμένα έως τη μέση, δεν τα κουβαλούσαν μέχρι τις Λίμνας, όπως συνέβαινε και τον Πυανεψιώνα, όταν αντλούσαν από μέσα τους το γλεύκος για την πρώτη ανάμιξη και την πρώτη μέθη. Στη διάρκεια της ζύμωσης έπρεπε να παραμείνουν ανοιχτοί, στη συνέχεια όμως να σκεπαστούν για υπήρχε ο κίνδυνος να πέσουν μέσα τους κάθε είδους πράγματα — ακόμη και παιδιά. ‘Οταν την ημέρα εκείνη αφαιρούσαν το σκέπασμα, ο λόγος ήταν θρησκευτικός, ένας λόγος που στους καιρούς του Πλουτάρχου και της κοινωνίας του ήταν πλέον ακατανόητος. H ερμηνεία προέκυψε τελικώς από τα κείμενα της μυκηναϊκής εποχής που βρέθηκαν στις πήλινες πινακίδες της Πύλου. Δίψιοι, «διψασμένες» αποκαλούνται εκεί οι ψυχές των νεκρών. Δεν διψούσαν για νερό αλλά, κατά το έτος που ο ευνουχισμένος Διόνυσος έμενε ανάμεσά τους, για κρασί. H παράσταση σε μιαν αττική λήκυθο του -6ου αιώνα δείχνει τις φτερωτές ψυχές κατά την ημέρα της Πιθοιγίας, τότε που ο Κάτω Κόσμος παρέμενε ανοιχτός για την άνοδο του Διόνυσου. Υπό την εποπτεία τον Ερμή, του ψυχοπομπού, κατευθύνονται σε έναν ανοιχτό πίθο που είναι έως τη μέση θαμμένος μέσα στη γη (Εικόνα) Διακρίνεται μία που ορμάει μέσα για να πιεί και άλλες τρεις να απομακρύνονται ευχαριστημένες.
Οι ψυχές προέρχονται από τον Κάτω Κόσμο. Τις έχει προσελχύσει το άρωμα του κρασιού, που απλώνεται τώρα σε ολόκληρη την πόλη από τους ανοιγμένους πίθους.
Σε όλους έπρεπε να επιτραπεί η απόλαυση του κρασιού, ακόμη και στους δούλους, μόλο που η συγκεκριμένη ημέρα δεν ήταν η πλέον κατάλληλη: όχι μόνο για το άνοιγμα των δοχείων του κρασιού που θα προσέλκυε τις ψυχές, αλλά και για το άνοιγμα της γιορτής πού η κεντρική ημέρα της, η 12η, είχε πάρει το όνομά της από τους χόες. Με το mundus patet τους οι Ρωμαίοι εννοούσαν κάτι εξαιρετικώς απλό:
Mundus patet, deοrum tristium atqueinferum quasi ianua patet — «Όταν ο mundus είναι ανοιχτός, είναι επίσης ανοιχτή η πύλη των θλιμμένων και χθονίων θεών». Αν όμως μεταφέρουμε κυριολεκτικώς αυτή την εικόνα στη γιορτή των Αθηναίων, θα κινδυνεύσουμε να αποπροσανατολιστούμε. Εκείνο που προκύπτει για την ημέρα των Χοών είναι μια ατμόσφαιρα γεμάτη πνεύματα και γεμάτη ερωτισμό. Το φαινόμενο είναι σπάνιο, όχι όμως και αδιανόητο για τα ανθρώπινα δεδομένα. Ακόμη όμως κι αν πρόκειται για κάτι απολύτως μοναδικό, εδώ πρέπει να γίνει αποδεχτό με βάση τα υπάρχοντα τεκμήρια.
Το γεγονός ότι οι Αθηναίοι θεωρούσαν κατά την ημέρα των Χοών δεδομένη την πυκνή παρουσία πνευμάτων επιβεβαιώνεται εκ των υστέρων από τις ιεροπραξίες της 13ης του Ανθεστηριώνος, της «ημέρας των Χύτρων». H ημέρα ετούτη ήταν αποκλειστικώς αφιερωμένη στην εκδίωξη και στον κατευνασμό των πνευμάτων αυτών, όπως ήταν επίσης αφιερωμένη —πέρα από τον Διόνυσο— και στον Ερμή. Εκείνος που τους είχε καθοδηγήσει κατά την άνοδο, ο ίδιος έπρεπε να τους συνοδεύσει και κατά την κάθοδο. Στα πνεύματα απηύθυναν μεγαλοφώνως μια φράση που έμεινε παροιμιώδης:
Ούραζε, χήρες, ούκετ’ (ή ούκ ένι) άνθεστήρια.
Οι χύτροι, από τους οποίους πήρε το όνομά της η ημέρα, περιείχαν το προσφάι για το ταξίδι των ψυχών: βρασμένη πανσπερμία, θυσία προς τον Χθόνιον Έρμην. Πρόκειται για μια τροφή που από τότε μέχρι χαι σήμερα στην Ελλάδα προσφέρεται στα πνεύματα των νεκρών.
Οι Αθηναίοι, με το κεφάλι βαρύ από το κρασί, κατευθύνονταν για άλλη μια φορά προς τις Λίμνας για να συνοδεύσουν τα πνεύματα κατά την αναχώρησή τους εκείνη την ημέρα. Σύμφωνα με την τριετηρική τάξη, ο Διόνυσος θα παρέμενε επάνω για τους επόμενους δώδεκα μήνες. Σύμφωνα με την αθηναϊκή τάξη, έπειτα από ένα σύντομο διάστημα ευφορίας θα ήταν και πάλι διαιρεμένος και διπλός, επάνω και κάτω ταυτοχρόνως.
Κάποιος μεταγενέστερος, δεισιδαιμονικός φόβος ίσως να ήταν ο λόγος για τον οποίο οι Αθηναίοι τη 12η Ανθεστηριώνος, τη μεγάλη ημέρα, από νωρίς το πρωί μασούσαν φύλλα ράμνου και άλειφαν τις πόρτες με πίσσα για να αντιμετωπίσουν τα πνεύματα.

ΚΑΛΑ ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΤΥΧΗ ΑΓΑΘΗ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ

Close Menu