Πέμπτη Μεσούντος Γαμηλιώνος

Λήναια

Δεκάς Β

15. Δεκάτη πέμπτη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Γαμηλιώνος ΙΕ΄ (15η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 7ος

Δεκαήμερο Β΄, το Μέσο
ΙΕ΄. Η δεκάτη πέμπτη, πέμπτη μεσούντος, πέντε και δεκάτη, πέμπτη επί δέκα, πέμπτη επί δεκάτη

Γεγονότα

ΑΘΗΝΑΣ
ΔΙΧΟΜΗΝΙΣ
ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ
ΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ
ΛΗΝΑΙΩΝ
ΝΥΚΤΕΡΙΝΗ ΠΟΜΠΗ ΛΗΝΑΙΩΝ
ΔΑΔΟΦΟΡΙΑ ΣΤΟ ΛΗΝΑΙΟΝ
ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΙΑΚΧΟΥ ΠΛΟΥΤΟΔΟΤΗ
ΑΡΧΗ ΙΕΡΗΣ ΕΚΕΧΕΙΡΙΑΣ


Αναφορές Πηγές για την ημέρα

Τη σημερινή ημερά πραγματοποιείται η ιερά πομπή για τα Λήναια.
Κάποιες αρχαίες καταγραφές αναφέρουν ότι άνθρωποι πάνω σε καρότσια και αμαξίδια απαγγέλνουν ποιήματα και σκώμματα και τραγουδούν ύμνους προσπαθώντας έτσι και αυτοί με τον δικό τους τρόπο να αφυπνήσουν τον θεό Διόνυσο.
ΣΟΥΪΔΑΣ ΛΕΞΙΚΟ
― η λεγόμενη εορτή παρ΄Αθηναίοις, Λήναια, εν ή ηγονίζοντο οι ποιηταί..εφ΄αμαφών γαρ οι άδοντες καθήμενοι έλεγον τε και ήδον τα ποιήματα.
Τα Μυστήρια εν Άγρας (που ακολουθούν), τα Ελευσίνια Μυστήρια, καθώς και άλλες πανελλήνιες εορτές συνοδεύονταν από εκεχειρίες.
Μια καθορισμένη περίοδος ορίζεται για την ιερή εκεχειρία της κάθε εορτής, οι ημέρες που καταγράφονται είναι 55 για τα Μικρά και για τα Μεγάλα Μυστήρια, και ορίζιονται ως Σπονδαί ή Μυστηριωτίδες ημέρες.
Στην επιγραφή του -πέμπτου αιώνος, η Αθηναϊκή Ιερή Εκεχειρία για τα Μικρά Μυστήρια άρχεται από την 15η του Γαμηλιώνος (Διχομηνία), εν μέσω Ανθεστηριώνος, έως την 10η Ελαφηβολιώνος.
IG I³ 6, Β. 36- 47, ΕΝΑΡΞΗ ΑΠΟ ΔΙΧΟΜΗΝΙΑΣ (15η), SEG 30, 61A.16-17
― τοίσι δὲ ολείζοσι
μυστερίοισιν τάς σπονδάς
είναι τό Γαμελιόνος μενός
ἀπὸ διχομενίας καὶ
τὸν Ἀνθεστεριόνα
καί τό Ἐλαφεβολιόνος
μέχρι δεκάτες ℎισταμένο.
Η δεκάτη πέμπτη είναι πάντα Ιερή για την Αθηνά.
ΔΙΟΝΥΣΟΣ ΑΛΙΚΑΡΝΑΣΣΕΥΣ, ΡΗΤΟΡΙΚΑ 243.1
― ει μεν τη Νουμηνία, ότι αρχή του μηνός. . . ει δε εβδόμη ή έκτη. ότι ιεραί τοιν θεοίν. . . έχοις δ΄άν και περί της ενάτης λέγειν ότι οερά του ηλίου. . .ει δε πεντεκαιδεκάτη είη ότι και αυτή της Αθηνάς και ότι τέλειος εν τούτω ο κύκλος, και εικός ανεύδεή την τοιάτην είναι γένεσιν του ανδρός.

Δεν υπάρχει διαθέσιμη περιγραφή για τη φωτογραφία.

Ο  Ίακχος στα Λήναια των Αθηναίων και στον εορτασμό των Θυιάδων στους Δελφούς

Στους Βάτραχους του Αριστοφάνους γίνεται επίκληση στον θεό  ως «Ί α κ χ ο ς», ο οποίος σε ένα διαφορετικό λατρευτικό πλαίσιο φαίνεται να ηγείται του Χορού των ανδρών και γυναικών μυστών  στην Ελευσίνα. Ωστόσο, είναι πιθανό ότι ο κορυφαίος που παίζει το ρόλο του Δᾳδούχου, να οδηγεί έναν Χορό γυναικών που θα ενωνόταν με το Χορό των ανδρών με επικεφαλής τον ιερέα,(Αρ. Βατρ . 316). Όταν ο Ίακχος «προσωποποιείται» παίρνει τη μορφή του «παις» Διονύσου και επίσης αυτήν του Δαδούχου, που δεν σχετίζεται μόνο με τα μυστήρια αλλά και με άλλες εορτές  όπως τα Λήναια, πιθανώς από πρώϊμη περίοδο.

Ο Ίακχος αυτός δεν σχετίζεται μόνο με τα μυστήρια της Ελευσίνας, αλλά είναι ο πρωταγωνιστής θεός στα Λήναια, σύμφωνα με τον σχόλιο του Αριστοφάνη και του τελετουργικού των Θυιάδων στους Δελφούς,  τουλάχιστον στην αττική τραγωδία.  Στην Αντιγόνη (1149/1152) , ο Σοφοκλής αναφέρει τις νυχτερινές τελετές στον Παρνασσό για να εορτάσει την Επιφάνεια του παιδός  Διονύσου (παις), που ονομάζεται Ί α κ χ ο ς, και  περικυκλώνεται από τις Θυιάδες που χορεύουν γύρω του ― ἰὼ πῦρ πνειόντων χοράγ᾽ ἄστρων, νυχίων φθεγμάτων ἐπίσκοπε, παῖ Διὸς γένεθλον, προφάνηθ᾽ὦναξ, σαῖς ἅμα περιπόλοις Θυίαισιν, αἵ σε μαινόμεναι πάννυχοι χορεύουσι τὸν ταμίαν Ἴακχον – «Εσύ, πρωτοχορευτή, ανάμεσα στα λαμπυρίζοντα αστέρια, που σπιθοβολάνε, πρωτοτραγουδιστή στα ξεφαντώματα της νύχτας, του Δία παιδί,  φανερώσου, άνακτα, με τις Θυιάδες που σε περιπολούν, μαινόμενες, χορεύοντας όλη τη νύχτα τον ταμία (δοτήρα)  Ίακχον».

Επίσης στην Αντιγόνη (1125/1128) του Σοφοκλέους ― σὲ δ᾽ ὑπὲρ διλόφου πέτρας στέροψ ὄπωπε λιγνύς, ἔνθα Κωρύκιαι στείχουσι νύμφαι Βακχίδες· – «εσένα πάνω από το δίκορφο το βράχο, που οι Κωρύκιες οι μαινάδες περνούν βακχεύοντας».

Η τελετή πραγματοποιείται, όπως και στην Αθήνα, με δάδες.  Ο Ίακχος είναι επίσης ο τ α μ ί α ς δηλαδή ο  «δωτήρ ή διανομεύς του πλούτου» στο κείμενο της Αντιγόνης του Σοφοκλέους , όπως στην επίκληση στα Λήναια είναι ο πλουτοδότης.

Ο Σοφοκλής εισάγει τον «Αττικό παίδα Διόνυσο», τον Ίακχο, στο τελετουργικό των Δελφών, πιθανώς με βάση τις ομοιότητες μεταξύ του τελετουργικού και της μορφής του Διονύσου στους Δελφούς καθώς και τις αττικές τελετές του Ιάκχου, όχι μόνο αυτές στα μυστήρια, όπως  πιστεύεται γενικά,  αλλά ιδιαίτερα τις τελετές στα Λήναια, οι οποίες είναι ρητά αφιερωμένες στον θεό με παρόμοια χαρακτηριστικά με αυτά του Διονύσου  στους Δελφούς.

Τί  είδους θεός Διόνυσος τιμάται και μνημονεύεται  από τις Θυιάδες στους Δελφούς;

Στους Δελφούς ο θεός εκδηλώνεται με τη μορφή του παιδός (Διόνυσος Λικνίτης),  σύμφωνα με τον Σοφοκλή. Ο Λικνίτης, δηλαδή «το παιδί μέσα στο λίκνο», ο Ησύχιος γράφει «Λικνίτης· επίθετον Διονύσου· από των λίκνων, εν οις τα παιδία κοιμώντα». Ο ορφικός ύμνος 46 επικαλείται τον Διόνυσο Λικνίτη, το παιδί Διόνυσο. Το λίκνο γίνεται αργότερα απαραίτητο στα ορφικά τελετουργικά και την ελληνιστική περίοδο.

Ενδεχομένως στην Αθήνα, στα Λήναια , ο Ίακχος  είναι επίσης προσωποποιημένος ως παιδί, ως  «ο υιός της Σεμέλης», καθορίζεται επίσης και ως νεαρός άνδρας, ένας δαδοφόρος όπως ο Δαδούχος. Ο Ίακχος καθορίζεται επίσης και  ως τελετουργική παραληρητική ιαχή ή θρηνητική ωδή, σε κάθε περίπτωση σχετίζεται με τον «παίδα» Διόνυσο, για παράδειγμα στον Ευριπίδη, Παλαμήδης (θρ. 586, Στράβων. 10.3.13) όπου η λατρεία της φρυγικής θεάς Μητέρας παραπέμπει στην τελετουργική παραληρητική ωδή του Ιάκχου που δημιουργείται από τον εκκωφαντικό ήχο των κυμβάλων που τιμούν τον παίδα Διόνυσο, που βρίσκεται εκεί με τη μητέρα του.

Ο Κλήμης ο Αλεξανδρινός στον Προτρεπτικό του  (2.21.1), περιγράφει τον Ίακχο ως παιδί που θωπεύει το στήθος της Βαυβούς· εμφανίζεται επίσης ως παιδί, που σχετίζεται σε αυτήν την περίπτωση με την Δήμητρα, στον Ρωμαίο συγγραφέα Λουκρήτιο (4.1168). Το λεξικό Σούδα (Ίακχος) τον ταυτίζει με τον Διόνυσο «επί τω μαστώ» (λέει επίσης ότι είναι μια ωδή προς τιμήν αυτού του θεού). Ο Στράβων (Στρ. 10.3.10) λέει ότι το όνομα Ίακχος δίνεται τόσο στον Διόνυσο όσο και στον α ρ χ η γ έ τ η των μυστηρίων. Στους Βάτραχους του Αριστοφάνη, ο Ίακχος είναι ο ίδιος ο Διόνυσος και ο ηγέτης των μυστών, «φωσφόρος αστήρ» (343).  Ο Ίακχος σχετίζεται με το «μυστικό λίκνον» ή το λίκνο στον Ρωμαίο συγγραφέα Σέρβιο (Γεωργ. 1.166).  Η Σεμέλη στους Δελφούς ως πρότυπο για τις Θυιάδες συνδέθηκε σε αυτό το μέρος με τον «παις» Διόνυσο.

Ο Ίακχος εξάλλου, σε μεταγενέστερες  πηγές, παρουσιάζεται ως το θύμα του σπαραγμού (Λουκ. Περί Ορχήσεως 39),  και πιθανότατα μνημονεύεται στην εορτή των Δελφών, όπως γράφει ο Πλούταρχος (Ισ. και Οσ. 365). Σε άλλες μεταγενέστερες πηγές στο τελετουργικό (Πλουτ. Αιτ. Ελ. 293), ο Πλούταρχος ομιλεί για το τελετουργικό της Ηρωϊδος που έχει μυστική έννοια που μόνο οι Θυιάδες γνωρίζουν. Το κείμενο του Πλούταρχου υποδηλώνει ότι υπάρχουν τελετές που εορτάζονται δημοσίως και κάποιες άλλες μυστικές που σχετίζονται με την «αναγωγή» (άνοδος) της Σεμέλης·  (Παραμ. Ιδ. Γυν. 61· μυστικιστικοί τύποι της λατρείας – οργιασμός– του Διόνυσου. Πλού.Περ. E Δελφ. 388A-399Α· Πλού.Αρ.. 249E· Αιτ. 636. ορφ. θρ. 214 Kern, σχόλιο Λυκ. 212. Δείτε επίσης για την τριετηρική εορτή (κάθε δύο χρόνια) Παυσανίας 10.4.3. Κωρύκιο Άντρο στον Παρνασσό: Παυσανίας. 10.32.2/7. Μακ. Σαβ. 1.18.6· το τελετουργικό των Θυιάδων συνοδευόμενο από σάτυρους, με την παρουσία κύμβαλων «τύμπανα». Για το τελετουργικό των Θυιάδων, γράφουν  και οι  Jeanmaire 1978, 187–198 και ο  Kerényi 1998, 152·  αυτός ο συγγραφέας τονίζει ότι παρόλο που η εορτή πραγματοποιείται κάθε δύο χρόνια, το προσκύνημα στους Δελφούς, σύμφωνα με τον Παυσανία, γίνεται κάθε χρόνο· Παυσανίας. 10.4.3), αλλά και στα Λήναια σύμφωνα με το σχόλιο στον Κλήμη).

Οι υπαινιγμοί για τον διασπαραγμό του θεού στους Δελφούς, τα μέλη του συλλέγονται από τον Απόλλωνα και διατηρούνται σε έναν λέβητα, χρονολογούνται τουλάχιστον από την εποχή του Καλλίμαχου  αν και είναι πιθανό, όπως γράφει ο Burkert (123/124), να έχουν παλαιότερη αρχαϊκή προέλευση.  Όταν ο Διόνυσος δια-σπαράσσεται, τα μέλη  του τοποθετήθηκαν σε λέβητα και δόθηκαν στον αδερφό του, ο οποίος τα κράτησε κοντά στον τρίποδα,(Καλ.θρ. 643, σχ. Λυκ 207, Καλ. θρ.  517). Ο Φιλόχορος (θρ. 328F7) αναφέρει επίσης ότι ο τάφος του Διονύσου βρίσκεται στους Δελφούς,  ορφικός μύθος του διασπαραγμού, πριν από τον -5ο αιώνα, τουλάχιστον του -6ου αιώνος (Burkert 225).  Ο μύθος όμως στην Αττική και γενικότερα στους Έλληνες τοποθετείται σε γεωργικό αγροτικό πλαίσιο.

Ο Πλούταρχος (Ισ. και Οσ. 365) επιβεβαιώνει ότι οι κάτοικοι των Δελφών πίστευαν ότι τα μέλη   του Διονύσου βρίσκονται στον τόπο τους, και ότι οι Ό σ ι ο ι προσέφεραν θυσίες μυστικές στο ναό του Απόλλωνος, ενώ οι Θυιάδες εγείραν τον Λικνίτη. Έτσι, διαφαίνεται ότι στους Δελφούς υπήρχε «καταμερισμός των ιεροπραξιών»· τα θυσιαστικά καθήκοντα που σχετίζονται με τον διασπαραγμό εκτελούνται κατά κύριο λόγο  από τους άνδρες, τους Όσιους, ενώ οι γυναίκες  είναι υπεύθυνες για την «αφύπνιση-έγερση του θεού». Σε κάθε περίπτωση, κατ ‘αρχήν, δεν μπορούμε απλώς να εφαρμόσουμε αυτήν τον «καταμερισμό» στο τελετουργικό των Ληναίων στην Αθήνα,  που εορτάζονται  το χειμώνα όπως το τελετουργικό των Θυϊάδων στους Δελφούς ή γενικά στους Δελφούς, ιδιαίτερα αφού ο εορτασμός του διασπαραγμού  αποτελούσε μέρος του τελετουργικού των μαινάδων στους Δελφούς και στον ελληνικό κόσμο. Για το θάνατο του θεού από τον διασπαραγμό και το σχίσιμο των μαινάδων στα θύματά τους ως μέρος του μυστικιστικού τελετουργικού δείτε (Λεξικογράφο Φώτιο ·νεβρίζειν, Πλούταρχος Αίτια Ρωμαϊκά 291, 299, Περί του δελφικού μαντείου 417, Κλήμης Αλεξανδρινός Προπερτικός 12. 119. 1, Αρποκρατίων· νεβρίζων). Οι μαινάδες, στη μύηση του πάθους  του θεού, έσκιζαν ζώα και φυτά που συμβόλιζαν τον θεό, υπό της μορφής του μιμήματος, του διασπαραγμού του ίδιου του Διόνυσου.

Η σύμπτωση της επίκλησης του Ιάκχου, του παιδός Διονύσου, με δάδες  και μνημόνευση/εορτασμό του μύθου του θανάτου και της αναγέννησης/αφύπνισης του θεού, τόσο στους Δελφούς όσο και στην Αθήνα στα Λήναια, σε μια παρόμοια εποχή του χρόνου, το χειμώνα,  υποστηρίζει περαιτέρω την ιδέα ότι τα αθηναϊκά Λήναια κατείχαν ένα συγκεκριμένο τελετουργικό με τη συμμετοχή γυναικών, οπαδών του θεού, τις «Λῆναι», που συνδέεται σε αυτήν την περίπτωση με το τελετουργικό πλαίσιο της αφύπνισης του θεού και της σύνδεσής του με την παραγωγή του κρασιού και του οινοπιεστηρίου.

H μορφή του Ιάκχου, προήλθε στην Αθήνα ως μια τελετουργική ωδή ή παραληρητική θρηνητική ιαχή, που αρχικά δεν σχετίζονταν με τα μυστήρια και τις εορτές στην Ελευσίνα, αλλά περιεχόταν στο τελετουργικό πλαίσιο των αγροτικών εορτών του Διονύσου, που τ α υ τ ί σ τ η κ α ν με αυτή τη θεότητα (όπως ήταν στην Ελευσίνα, ακόμα κι αν η προσωπικότητα προσδιοριζόταν ανεξάρτητη ή αυτόνομη ως αρχηγέτης) που είναι αναγεννημένη, και ως εκ τούτου, με έναν ειδικό τρόπο, με τον παίδα Διόνυσο που επικαλούνταi στο φως των δάδων. Αρχικά, ο Ίακχος ήταν η παραληρητική ιαχή που σίγουρα συνοδευόταν από χορό, και εκτελείτο από τους πιστούς τη στιγμή της εμφάνισης του θεού, της Ε π ι φ α ν ε ί α ς του θεού ως «θεϊκό παιδί», που μόλις είχε αποκατασταθεί και ανανεωθεί μετά τον διασπαραγμό του. Η τελετουργική ια(κ)χή, δηλαδή ο Ίακχος, εκπροσωπεί την αναγέννηση της φύσης και την αναγέννηση του θεικού παιδός. Γι ‘αυτό ο Ίακχος προσωποποιημένος είναι ο παις Διόνυσος, δηλαδή ο Διόνυσος τη στιγμή της αφύπνισής του.Αυτή η ωδή του Ιάκχου εισήχθη κατά πάσα πιθανότητα στην Ελευσίνα εκείνη την εποχή που ο Δᾳδούχος – και οι Κήρυκες γενικά – προέρχονταν από την Αθήνα, και έγινε μέρος της Ελευσίνιας ιεροσύνης, πιθανώς στις αρχές του -6ου αιώνος, κατά τη στιγμή της αναδιοργάνωσης του Σόλωνος και της πλήρους ενσωμάτωσης των μυστηρίων στην πόλη, με το ιερά να μεταφέρονται στην Αθήνα και στη συνέχεια να επιστρέφονται στην Ελευσίνα. Η αναδιοργάνωση των μυστηρίων από την Αθήνα σήμαινε την ένταξη Αθηναίων ιερατικών αξιωματούχων, όπως τον Δ α δ ο ύ χ ο, και τον Ι ε ρ ο κ ή ρ υ ξ, και τελετουργικών στοιχείων τυπικά σε αυτούς τους θρησκευτικούς αξιωματούχους, κάτι που ήδη βρίσκεται στις αρχαίες αγροτικές εορτές της Αθήνας, όπως τα Λήναια, ή τα Ανθεστήρια (στην περίπτωση αυτή, ο αξιωματούχος ο Ιεροκῆρυξ). Στην Αθήνα οι Κ ή ρ υ κ ε ς, αναμφίβολα, είχαν συσχετιστεί, από την αρχαιότητα, με τη θρησκευτική δραστηριότητα του βασιλέως στο ἀστυ, τον οποίον βοηθούσαν στα ιερατικά του καθήκοντα. Ο Άρχων-βασιλιάς είναι υπεύθυνος για την εποπτεία των Ληναίων, τόσο της νυκτερινής δαδοφορικής πομπής όσο και των αγώνων των ποιητών της πολιτείας (Αριστ. Πολ. 57. 1) και διαδραματίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στα Ανθεστήρια (Αριστ. Πολ. 58). Αυτή ήταν ακριβώς η στιγμή, στην εποχή του Σόλωνος, σύμφωνα με τις πηγές, που οι γυναικείες εορτές αναδιοργανώθηκαν και μεταρρυθμίστηκαν (Πλουτ. Σόλ. 21. 5-6). Αυτές οι εορτές πιθανώς περιέλαβαν και τα Λήναια, αλλά και την θεωρία (αποστολή) των Θυιάδων, στους Δελφούς σε μια εποχή που η επίσημη θεωρία αυτής της πόλης μεταρρυθμίστηκε επίσης από τους αξιωματούχους της Αθήνας (Στραβ. 9. 2. 11, Ησύχ. «αστραπή δι’ άρματος». Η πρεσβεία των Δελφών υπήρχε και στον -5ο αιώνα).