Πέμπτη Μεσούντος Ελαφηβολιώνος

Από την δύση του ηλίου της 28ης Μαρτίου έως την δύση του ηλίου της 29ς Μαρτίου

Δεκάς Β

15. Δεκάτη πέμπτη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Ἑλαφηβολιώνος ΙΕ΄ (15η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 9ος

Δεκαήμερο Β΄, το Μέσο
ΙΕ΄. Η δεκάτη πέμπτη, πέμπτη μεσούντος, πέντε και δεκάτη, πέμπτη επί δέκα, πέμπτη επί δεκάτη

Γεγονότα

ΠΑΝΔΙΑ

ΘΥΟΜΕΝΑ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΔΙΟΣ

ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΕΝ ΑΣΤΕΙ

ΛΗΞΙΣ ΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ

ΠΟΛΙΣ

ΑΘΗΝΑΣ 

ΔΙΧΟΜΗΝΙΣ

ΟΙΚΟΣ

ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΠΡΟΣΦΟΡΑ

 


Αναφορές Πηγές για την ημέρα

ἑορτὴ Πανδια εἶναι πανάρχαια, πρὶν τὴν καθιέρωση τῶν Παναθηναίων. Ὑπῆρξε σημαντικὴ καὶ ἐτελεῖτο κατὰ τὴν πανσέληνο.
Ἀργότερα, καὶ λόγω τῆς καθιέρωσης τῶν Διονυσίων ἐν Ἄστει , ἡ ἑορτὴ τῶν Πανδείων ἔχασε τὴν πανάρχαια προγονικὴ σημασία της, ἐνσωματώθηκε στὰ Ἐν Ἄστει Διονύσια καὶ μεταφέρθηκε μὲ τὴν προσθήκη ἡμερῶν στὰ Διονύσια.

Τα Πάνδια ή η Πανδία

Ο Ζευς και η Σελήνη (Πανδία)

Ο Δίας ζευγνύηται με τη Σελήνη, την ελληνική θεά της σελήνης, ως ο πατήρ της Νεμέας (σχόλ. Πίνδ. Νεμ. 425), ενώ ο Διόνυσος, σύμφωνα με ορισμένες πηγές, είναι ο  γόνος αυτής της  ένωσης (Διόδ. 3. 4). Ήδη από τον -7ο αιώνα, ο  Αλκμάν περιέγραψε την δρόσο σε ορισμένα άνθη ή φυτά·

Αλκ. θρ. 47 ― Ποια είναι η Δροσιά | η κόρη του Διός και θρέμμα της Σελήνης

― οία Διός θυγάτηρ | έρσα τρέφει και Σελάνας [Δίας] (Πλούτ. Συμποσ. 3. 10. 3). Ο Μακρόβιος Κρ. 7. 16. 31, Νατάλις Μυθολ. γράφει ότι· μερικοί συγγραφείς αναφέρουν ότι η Σελήνη  ήταν σύζυγος του Αέρος, από την οποία είχε συλλάβει και γέννησε τον γιο αυτής της δροσιάς, και έφερε, όπως φαίνεται ότι έγραψε, ο Αλκμάν σε ένα ποίημά του·  άγρωστιν δρόσος αύξει μεν μήνης τε και αέρος υιός. Παρόλα αυτά το παρόν φαίνεται να το αναφέρει ο Νατάλης (+1567) ο λατίνος ποιητής του Μεσαίωνα και όχι ο Αλκμάν στο θραύσμα 48, το οποίο είναι ένα κατεστραμμένο εξάμετρο θραύσμα, το οποίο αποκαταθίσταται ως εξής· ― αύξει μεν Μήνης τε και Αέρος υιός (υπαινιγμός για δρόσος)

Ένας ύστερος ομηρικός Ύμνος για τη Σελένη 14 στ. αναφέρει πώς·

 ― από τον ουρανό σημάδι δίνει στους θνητούς και ένδειξη· με αυτήν κοιμήθηκε ο Κρονίδης κάποτε και έσμιξε ερωτικά. και αφού εκυοφόρησε, γέννησε κόρη την Πανδεία, εμφανής στην όψη μες στους αθάνατους θεούς.

Ο Ιούλιος Υγίνος (Μυθ. 12. 9) καταγράφει επίσης την ίδια γενεαλογία· και ο Φώτιος δηλώνει ότι η δημοτελής πανήγυρι  της Αττικής, η Πανδία, προήλθε από το όνομά του είτε από την Πανδία, την κόρη της Σελήνης, είτε από το Πανδίωνα, τον Επώνυμο της Πανδιονίδος φυλής, προσθέτοντας ότι πραγματοποιείται  προς τιμήν του Διός  Δία (Φωτ. Λεξ. Πάνδια).

Φαίνεται πιθανό ότι, η Πανδία είναι αρχικά ένα επίθετο της Σελήνης και όχι η κόρη της, όπως γράφουν οι Λατίνοι συγγραφείς,  αλλά το γεγονός ότι η εορτή Πανδία συνδέθηκε αρχικά με αυτή την Σελήνη Πανδία δεν είναι καθόλου σαφές.

Ουλπ. σε Δημοσθ. Μειδ. 8 ·― Πάνδια δε οι μεν Διός εορτήν ενόμισαν· οι δε Πανδίαν την Σελήνην νομίζουσιν κτλ, [σχολ. Δημ. Μειδ. 8 Πάνδια και Πάντια, η Σελήνη] Μάξιμος περί καταρχών 22. 146, 208, 281 χρησιμοποιεί την έκφραση «πανδία Σελήνη ―πανδία Σεληναίη και πολλές φορές «πανδία» αναφέρεται μόνο η σελήνη.

Η εορτή πραγματοποιείται  στηνν πανσέληνο του Ελαφηβολιώνος (14η ή 15η μεσούντος)  και  σηματοδοτεί την ολοκλήρωση και την λήξη των Διονυσίων  εν άστει.

Η ονομασία του είναι μια ακόμη έννοια  της εορτής Δία  συγκρίσιμου με την ίδια έννοια στα Διάσια, η απλή μορφή  περιλαμβάνεται στην εορτή Δία στην Ιωνική Τέως ,   όπως παρατηρεί ο Πολυδεύκης για τα Παν αθήναι, τα Παν αιτώλια, και τα Παν βοιώτια (Πολ. 6. 163). Τα Πάνδια επομένως  περικλείουν μια πρώιμη ενοποίηση πολλών λατρείων του Διός.

Αρκετοί ερευνητές  υπέθεσαν ότι τα Πάνδια εορτάζονται στην ώρα της εαρινής πανσελήνου .

Τώρα είναι η εποχή που, σύμφωνα με την ελληνική πεποίθηση και παράδοση, που η δρόσος (δροσιά) πέφτει πιο πυκνή · και η δροσιά, είναι  ένα μέσο με το οποίο ο Πατέρας του υρανού, Δίας  εμποτίζει  τη μητέρα Γαία.

Μια προσφορά γίνεται αυτή την ημέρα στον Αρτεμισιώνα μήνα  της Μιλήτου, την 14η ημέρα (Ελαφιβολιώνος 14η) ― Δί Νοσίω (δηλαδή Νότιε Ζευς Υέτιε) Επιγρ. Μιλ. ΙΙΙ³. 162.

Στην Αθήνα τα Πάνδια εκπροσωπούν  την ένωση του Διός με τη Σεμέλη, του οποίου το όνομα προκάλεσε αρκετή σύγχηση στους λατίνους συγγραφείς με το όνομα της σελήνης (Κικ. περί φύσης θεών 3.58  (Διόνυσος) τέταρτος έρωτας της Σελήνης και τους ναούς της Σελήνης, όπου υπάρχει η Σεμέλη συγχέεται με την Σελήνη  ― Διόνυσος τέταρτος ο Διός υιός και Σεμέλης.  Στον Ευσέβιο Προπερτ. 3. 13 διαβάζουμε · ― τις γαρ η τούτον (Διόνυσον) γεννήσασα είτε Σελήνη τις λέγοιτο είτε Περσεφόνη·  Ο Αγλαόφαμος 2. 1133 υπερασπίζεται την Σελήνη ως μητέρα του Διονύσου ένοι δε παίδα Σελήνης τον Διόνυσον (Ουλπ. ). Ο Πλούταρχος γράφει , περί Ίσιδος και Οσίριδος 37 ― εν η Διός ιστορείται και Ίσιδος υιός ων ο Διόνυσος.

Σε αυτό το λατρευτικό πλαίσιο φαίνεται ότι τα Διονύσια εν άστει αρχίζουν με τους Διθυράμβους  υμνώντας την ένωση του Διός με την Σεμέλη  και λήγουν με τα Πάνδια, τα  οποία φέρουν σε ισχύ  αυτήν την ένωση.

Δέκα σεληνιακούς μήνες αργότερα, στα Λήναια, πραγματοποιείται η Επιφάνια του Διονύσου στην αθηναϊκή λατρεία, ο παις Διόνυσος υιος του Διός από τη Σεμέλη   Ληναιώνος 11η θυσία στην Σεμέλη.


Μία προσφορά θυσία στον Κρόνο πραγματοποιείται την σημερινή ημέρα σε ιδιωτικό θυσιολόγιο τον 1ο αιώνα.
IG II2 1367, σειρές 23-26
Ελαφηβολιώνος ει Κρόνω πόπανον
Δωδεκόμφαλον καθήμενον επί…
…σεις βουν χοινικιαίον ανυπερθέ
Τως
Η 15η είναι πάντα ιερή για την Αθηνά:
-. . . εἰ δὲ πεντεκαιδεκάτη εἴη, ὅτι καὶ αὕτη τῆς Ἀθηνᾶς, καὶ ὅτι τέλειος ἐν τούτῳ ὁ κύκλος, καὶ εἰκὸς ἀνευδεῆ τὴν τοιαύτην εἶναι γένεσιν τοῦ ἀνδρὸς.
(Διονύσιος ὁ Ἀλικαρνασσεύς, Ρητορικά 243.1)
Τὸ ἀπόγευμα τῆς 14ης (15η μετὰ τὴν Δύση), σηματοδοτοῦσε τὴν Πανσέληνο ποὺ ἄρχιζε ἤδη νὰ διαφαίνεται στὸν Ἀττικὸ οὐρανὸ καὶ σήμαινε τὴν ὥρα τῆς λήξεως τῶν Διονυσίων ἐν Ἄστει και την έναρξη μιας άλλης παναρχαιας εορτής προς τιμήν του Διός.
ΠΑΝΔΙΑ Πάνδια
Στὸ Λεξικὸ τοῦ Ἠσυχίου ἀναφέρονται τὰ πὰνδ[ε]ια:
― Ἑορτὴ Ἀθήνησι.
Στὸ Σουΐδα ἐπίσης ἀναφέρεται:
ΥΠΟΘΕΣΙΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ ῬΑΨῼΔΙΑΣ Χ ΑΛΕΙΓΟΡΗΘΕΙΣΑ ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ ΤΖΕΤΖΗ 55
― πανδεία: Ἑορτὴ τίς, Ἀθήνησι, μετὰ τὰ Διονύσια ἀγομένη.
― καὶ τὴν Σελήνην Ἀθηνᾶν ὠς πρὸς αὐτὸν (Πατέρα Ζεύς) κειμένην·
εἶς γὰρ αστὴρ ἡ Ἄρτεμις καὶ ἡ Ἀθηνά Σελήνη·
ὅθεν Διΐ τὴν Ἀθηνᾶν ἀντιουμένην λέγει.
(ΣΧΟΛΙΑ ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ ΚΑΤΑ ΜΕΙΔΟΥ 517,9)
― Ὅτι Πάνδια ἡ Σηλήνη διὰ τὸ πάντοτε διεῖναι. Ὁ μὲν γὰρ Ἥλιος ἐν ἡμέρᾳ καὶ ἐν νυκτί.
― Πάνδειαν τὴν Σελήνην τινές. Καὶ ἴσως ἀπὸ τοοῦ πάντοτε διεῖναι. Τὸν μὲν γὰρ Ἥλιον ἐν ἡμέρᾳ μόνον θεωρεῖν ἔξεστι, τὴν δὲ Σελήνην καὶ ἐν ἡμέρα καὶ νύκτωρ.
(ΣΧΟΛΙΑ ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ ΚΑΤΑ ΜΕΙΔΟΥ 517,9)
― [ Ἐν Διονύσου μετὰ τὰ Πάνδια]
Ἐν Διονύσου μὲν ἐν τῷ θεάτρῳ. Συνῆπτο γὰρ τῷ θεάτρῳ τὸ τέμενος.
Πάνδια δὲ οἱ μὲν Διὸς ἑορτὴν ἐνόμισαν, οἱ Πάνδιαν τὴν Σελήνη νομίζουσιν, ἴσως ἀπὸ τοῦ πάντοτε ἰέναι. Τὸν μὲν γὰρ Ἥλιον ἐν ἡμέρᾳ μόνῃ θεωρεῖν ἔξεστι, τὴν δὲ Σελήνην καὶ ἡμέρας καὶ νύκτωρ.
― Ἦγον οὖν καὶ τῆς Σελήνης ἑορτὴν μετὰ τὰ Διονύσια, ἐπειδὴ Διονύσου ἀδελφὴ ἡ Σελήνη, εἴπερ τὸν Διόνυσον καὶ Ἀπόλλωνα καὶ Ἥλιον καλοῦσιν, ἕνιοι δὲ παῖδα Σελήνης τὸν Διόνυσον.
― [Μετὰ τὰ Πάνδια] Πάνδια καὶ Πάντια ἡ Σελήνη, ὅτι πάντοτέ ἐστι καὶ λάμπει, ἔν τε νυκτὶ καὶ ἡμέρᾳ. Διόνυσον δὲ λέγει τὸν Ἥλιον ἦτοι τὸν Ἀπόλλωνα.
Ἡ ἑορτὴ αὐτὴ εἶναι πανάρχαια πρὶν τὴν καθιέρωση τῶν Παναθηναίων. Ὑπῆρξε σημαντικὴ καὶ ἐτελεῖτο κατὰ τὴν Πανσέληνο τῆς Ἐαρινῆς Ἰσημερίας.
Ἀργότερα, καὶ λόγω τῆς καθιέρωσης τῶν Διονυσίων ἐν Ἄστει , ἡ ἑορτὴ τῶν Πανδείων ἔχασε τὴν πανάρχαια προγονικὴ σημασία της, ἐνσωματώθηκε στὰ Ἐν Ἄστει Διονύσια καὶ μεταφέρθηκε μὲ τὴν προσθήκη ἡμερῶν στὰ Διονύσια.Ὁ Mommsen στὴν σελίδα 448, σημείωση 3, ὑποστηρίζει ὅτι εἶναι ἀδύνατο νὰ διαχωρίσουμε τὴν Πανσέληνο ἀπὸ τὴν θεότητα Πανδία.
Ὁ MacDowwell τοποθετεῖ τὴν ἑορτὴ στὶς 16 Ἑλαφηβολιῶνος (1990 σελ.227-228) καὶ ὁ Μikalson στὶς 17 Ἐλαφηβολιῶνος (1975, 137) ἀλλὰ αὐτὲς οἱ τοποθετήσεις ἀφοροῦν ἡμερομηνίες ὕστερης ἀρχαιότητος.
Ἡ Πάνδια εἶναι ἑορτὴ ποὺ ἐνσωματώθηκε μέσα στοὺς ἑορτασμοὺς τῶν Διονυσίων ἐν Ἄστει καὶ ἀποτελοῦσαν τὸ κομμάτι τῶν τελευταίων ἑορτασμῶν.
Οἱ ἑορτασμοὶ τοῦ Διονύσου Ἐλευθερέως ἄρχιζαν ἐπίσημα τὴν 10η στὴ Παντέλειαν τοῦ Διὸς καὶ ἔληγαν μὲ τὴν 15η Ἐλαφηβολιῶνος.
Στὴν κλασικὴ ἐποχὴ ἡ ἑορτὴ ἐτελεῖτο σὲ μία περιοχή, στὴν Πλώθεια καὶ δὲν ὑπάρχουν ἐνδείξεις συμμετοχῆς τῶν ἄλλων κοινοτήτων τῆς Ἀττικῆς.
Ἄλλοι ὑποστηρίζουν ὅτι σχετίζεται μὲ τὸν μυθικὸ βασιλέα Πανδίων καὶ τὴν πανδιονίδα φυλὴ ποὺ ἀποδεικνύει τὶς πανάρχαιες ρίζες τῆς ἑορτῆς.
(ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΑΤΤΙΚΗ IG II² 1140)
― θεοί.ἐπὶ Μυστιχίδο ἄρχοντος· ἔδοξεν τῆι Πανδιονίδι φυλῆι· ἐν τῆι ἀγορᾶ[ι]τῆι μετὰ Πάνδια· Δημό[σ]τρατος εἶπε· ἐπαινέσ[α][ι] Δήμωνα Δημομέλος Π[α][ια]νιᾶ τὸν ἱερέα το̑ Παν[δί]ωνος καὶ στεφανῶσα[ι χρ]υσῶι στεφάνωι δικ[αιοσ]ύνης ἕνεκα τῆ̣ς̣ ἐς [τὴν φυ]λὴν καὶ δο̑ναι [αὐ][τῶι ἀτέ]λειαν τῶν ἐκ [τῶ][ν νόμων λ]ηιτοργιῶν [ἁπ][ασῶν ἐφ’ ὃ ἂ]ν ζῆι· ἐνγρά[ψ][αι δὲ τόδε τ]ὸ ψήφισμ[α τ][ὸς ἐπιμελητ]ὰς τὸς με̣[τὰ][․․․8․․․․ ἐς τ]ὸ ἱερὸ[ν τ][οῦ Πανδίονος].
(ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΑΤΤΙΚΗ IG II² 1172)
― [κεφά]λαια·
[δη]μάρχωι Χ (1000)
[τα]μίαιν ἐς τὰ δι’ ἔτος ἱερὰ (5000)
[ἐ]ς τὸ Ἡρακλεῖον ΧΧ (7000)
[ἐ]ς Ἀφροδίσια ΧΗΗ (1200)
[ἐ]ς Ἀνάκια ΧΗΗ (1200)
[ἐ]ς τὴν ἀτέλειαν (5000)
[ἐ]ς Ἀπολλώνια ΧΗ (1100)
[ἐ]ς Πάνδια Η (600)