Εβδόμη Μεσούντος Βοηδρομιώνος

Ελευσίνια Μυστήρια, Ιερεῖα Δεῦρο

Δεκάς Β

17. Δεκάτη εβδόμη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Βοηδρομιώνος ΙΖ΄ (17η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 3ος

Δεκαήμερο Β΄, το Μέσο
ΙΖ΄. Η δεκάτη ἑβδόμη, ἑβδόμη μεσοῦντος μηνός, ἑπτα και δεκάτη, ἑβδόμη ἐπὶ δέκα, ἑβδόμη ἐπὶ δεκάτη

Γεγονότα

  • ΜΕΓΑΛΑ ΕΛΕΥΣΙΝΙΑ ΜΥΣΤΗΡΑ
  • ΗΜΕΡΑ γ΄: Θύα / ἱερεῖα δεῦρο
  • ΜΕΓΑΛΗ ΘΥΣΙΑ ΣΤΙΣ ΘΕΕΣ ΤΗΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ
  • ΕΥΧΗ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ,ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ ΠΟΛΕΩΝ, ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ, ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ, ΥΠΕΡ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ
  • ΝΗΣΤΕΙΑ
  • ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΘΥΣΙΕΣ ΠΡΟΣ ΤΙΜΗΝ ΤΩΝ ΘΕΩΝ ΔΗΜΗΤΡΟΣ ΚΑΙ ΚΟΡΗΣ (ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ)
  • ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΚΑΙ ΑΛΩΣΗ ΤΩΝ ΘΗΒΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ -335

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

ΤΡΙΤΗ ΗΜΕΡΑ: 17η ΒΟΗΔΡΟΜΙΩΝΟΣ (ΗΜΕΡΑ ΘΥΣΙΩΝ). Οι μελετητές δεν είναι απολύτως σύμφωνοι ως προς το τι συμβαίνει την σημερινή ημέρα. Κατά την άποψη μου, στη διάρκεια της τρίτης ημέρας γίνεται η μεγάλη θυσία και ευχή για την πόλη και για τις άλλες πόλεις που έστελναν θεωρίες δηλαδή αντιπροσωπείες στον εορτασμό των Μυστηρίων. Ορισμένοι μελετητές πιστεύουν ότι αυτή η θυσία γίνεται το απόγευμα της δεύτερης ημέρας και κατά την επιστροφή από την θάλασσα, οπότε θυσιάζουν και τα γουρουνάκια. Δεν υπάρχουν οποιαδήποτε στοιχεία που να αποδεικνύουν αυτή την υπόθεση. Είμαι της γνώμης ότι η επιστροφή από την θάλασσα, μια περίπτωση κατά την οποία μάλλον επικρατούσε αταξία, και η θυσία τόσων πολλών ζώων μικρών, δεν συνέβαλλαν στη σοβαρή ατμόσφαιρα που ήταν απαραίτητη για τις μεγάλες θυσίες υπέρ της πόλεως. Εξάλλου, η καλή οργάνωση θα απαιτούσε τουλάχιστον μια σημαντική πράξη κάθε ημέρα, ιδίως εφόσον θα αρκούσε μια ημέρα τελικής προετοιμασίας και προσμονής. Συνεπώς φαίνεται λογικό να υποθέσουμε ότι η τρίτη ημέρα, ή μέρος αυτής, είναι αφιερωμένη στην επίσημη θυσία υπέρ της πόλεως. Η ημέρα παίρνει το όνομα της και πάλι από την εντολή που έδιναν οι αξιωματούχοι να φέρουν τα προς θυσία ζώα: ιερεία δεύρο. Σήμερα ο Άρχων Βασιλεύς, βοηθούμενος από τον πάρεδρό του και τους τέσσερις επιμελητές, και παρουσία των αντιπροσωπειών των άλλων πόλεων και του λαού των Αθηνών, προσέφερε τη μεγάλη θυσία στις θεές της Ελευσίνας μέσα στο εν Άστει Ελευσίνιο και ευχόταν για τη Βουλή και τον Δήμο των Αθηνών, για τις γυναίκες και τα παιδιά της κοινοπολιτείας σύμφωνα με το προγονικό έθιμο, τα πάτρια. Πρέπει να είναι μια περίσταση σεμνότητος και θρησκευτικής αγαλλίασης που δύσκολα θα μπορούσαν να έχουν επιτευχθεί στο τέλος της δεύτερης ημέρας, οπότε επικρατούσε ευθυμία και τα σκληρίσματα των μικρών γουρουνιών που σφάζονταν. Μετά την θυσία υπέρ των Αθηνών, οι διάφορες αντιπροσωπείες έκαναν με τη σειρά τους θυσία και ευχή υπέρ των δικών τους πόλεων και του λαού.
Γ.Ε. ΜΥΛΩΝΑΣ
Ἡ σημερινὴ ἡμέρα εἶναι ἡ τρίτη τῶν Ἐλευσινίων Μυστηρίων καὶ εἶναι ἐπισιμη ἑορτή, ἀλλὰ δὲν μποροῦμε μὲ ἀκρίβεια καὶ σιγουριὰ νὰ περιγράψουμε ποιὸς ἑορτασμὸς λάμβανε χώρα.
Ὁ Deubner (Feste σελ. 72) ὑποστηρίζει ὅτι αὐτὴ τὴν ἡμέρα ἑορτάζονταν τα «ἱερεῖα δεῦρο;» τῶν Ἐλευσινίων Μυστηρίων. Στηρίζει τὸν ἰσχυρισμό του στὸ Φιλόστρατο , ποὺ σύμφωνα μ’αὐτὸν :
― τὰ δὲ Ἐπιδαύρια μετὰ πρόρρησίν τε καὶ ἱερεῖα δεῦρο μυεῖν Ἀθηναίοις πάτριον ἐπὶ θυσία δευτέρα.
ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ , ΒΙΟΣ ΑΠΟΛΛ. 4.18.
Ἀπὸ τὸ κείμενο αὐτὸ βγαίνει τὸ συμπέρασμα ὅτι τὰ Ἐπιδαύρια πραγματοποιοῦταν μετὰ τὴν πρόρρησις ( ποὺ σχετίζεται μὲ τὸν Ἀγυρμό στὶς 15 Βοηδρομιῶνος) καὶ μετὰ ἀπὸ μία ἡμέρα μὲ θυσία (ἔτσι καὶ τὸ : θυσία δευτέρα ) . Σὲ ἱδιωτικὸ ἡμερολογιακὸ θυσιολόγιο τοῦ +2 αἰῶνος, πραγματοποιεῖται θυσία πρὸς τιμὴν τῆς θεᾶς Δήμητρος καὶ τῆς Κόρης (Περσεφόνης) στὶς 17 Βοηδρομιῶνος. Γι’αὐτὸ τὸ λόγο ὁ Deubner βγάζει τὸ συμπέρασμα ὅτι ἡ 17η Βοηδρομιῶνος εἶναι ἡ πρώτη ἡμέρα γιὰ τὶς θυσίες καὶ ἡ 18η Βοηδρομιῶνος εἶναι ἡ δεύτερη ἡμέρα γιὰ τὶς θυσίες.
Ἀμεσως μετὰ χρονολογεῖ , ὅπως εἶναι φυσικὸ, τὰ «ἱερεῖα δεῦρο» τὴν 17η Βοηδρομιῶνος καὶ τὰ «Ἐπιδαύρια» τὴν 18η Βοηδρομιῶνος. Αὐτὴ ἡ χρονολόγηση τοποθετεῖ τὰ γεγονότα ἀνὰ μία διαφορετικὴ ἡμέρα. (Βλέπε καὶ Γ. Μυλωνᾶς Ἔλευσις σελ. 250-251).Τὰ προβλήματα μὲ τὸν Deubner ἔχουν δύο πτυχές. Πρῶτον, τὸ «ἐπὶ θυσία δευτέρα» δὲν εἶναι ἀπαραίτητο ὅτι ὑποδηλώνει δύο διαφορετικὲς ἡμέρες θυσιῶν, καὶ δεύτερον, ἡ θυσία στὸ ἱδιωτικὸ ἡμερολόγιο τοῦ +2ου αἰῶνος δὲν ἀφορᾶ ἀπαραίτητα ἐπίσημη δημόσια θυσία τῆς πολιτεῖας τῶν Ἀθηναίων. Τὸ στοιχεῖο αὐτὸ ἐπιτρέπει τὰ «Ἐπιδαύρια» νὰ χρονολογηθοῦν τὴν 17η Βοηδρομιῶνος ἐὰν τὰ «ἱερεῖα δεῦρο» χρονολογοῦνταν τὴν 16η Βοηδρομιῶνος μαζὶ μὲ τὴν «ἅλαδε μύσται».Τὰ «Ἐπιδαύρια», στὴν πραγματικότητα χρονολογοῦνται τὴ 17η Βοηδρομιῶνος ἀπὸ τὸν P. Foucart στὴ μελέτη του Les Mysteries d’ Eleusis, Paris 1914 σελ. 317-323, καὶ ἡ χρονολόγηση τοῦ P. Foucart ὑιοθετεῖται ἀπὸ τὸν P. Graindor στὴ μελέτη του Athenes sous Hadriens, Cairo, 1934 σελ. 153, τὴν ὁποία στηρίζει καὶ ὁ Dow στὴ δικὴ του ἔρευνα ( HSCP 48, 1937, σελ. 113) .Ἐν περιλήψη, ἡ ἡμερομηνία γιὰ τὰ «ἱερεῖα δεῦρο» καὶ γιὰ τὰ «Ἐπιδαύρια» δὲν μπορεῖ νὰ εἰπωθεῖ μὲ ἀκρίβεια σύμφωνα μὲ τὰ στοιχεῖα ποὺ ἔχουμε στὴ διάθεση μας. Τὰ «Ἐπιδαύρια» μποροῦν νὰ χρονολογηθοῦν εἴτε τὴν 17η Βοηδρομιῶνος εἴτε τὴν 18η Βοηδρομιῶνος μὲ τὴν ἴδια εὐκολία.Σὲ ἱδιωτικὸ θυσιολόγιο περιγράφεται θυσία στὴ θεὰ Δήμητρα καὶ τὴν Κόρη (Περσεφόνη) γιὰ τὴν σημερινὴ ἡμέρα τὸν +2ο αἰῶνα:
― ( Βοηδρομιῶνος) ζι Δήμητρι Κόρη δέλφακα ἀνυπερθέτως
ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ IG II2 1367 σειρὲς 6-8
ΗΜΕΡΑ γ΄: Θύα. Το σχόλιο του Ησύχιου για αυτή τη λέξη είναι :
― Αρτύματα, Κύπριοι· ένιοι τα αρώματα. Καλλίμαχος. Εύπολις τα πέμματα. λέγεται δε και τα θυόμενα ταιν θεαίν.
Και φαίνεται ότι πρέπει να υπήρχε στην αρχαιότητα ένας τέτοιος όρος όπως «θύος» με την έννοια του «θυμιάματος», ο οποίος βεβαιώνεται και από την λατινική λέξη «Thus» το λιβάνι δηλαδή, η σωστή έννοια του οποίου είναι, επίσης, αυτή του θυμιάματος, ή του αρώματος.
Αυτή η λέξη έφερε μαζί της την έννοια της θυσίας, μια θυσία που γίνεται μόνο με θυμίαμα, σε αντιδιαστολή με τη αιματηρή θυσία:
― Θύος· ιερόν θύμα
ΗΣΥΧΙΟΣ
― Θύη· θύματα· αρώματα
ΗΣΥΧΙΟΣ
― Θυέεσσι· θυσίαις, ή θυμιάμασι
ΗΣΥΧΙΟΣ
― Θυηκόοι· ιερείς
ΗΣΥΧΙΟΣ
― Θυηπόλος· ο περί τας θυσίας αναστρεφόμενος ιερεύς
ΗΣΥΧΙΟΣ
Θυωρόν· τράπεζαν την τα θύη φυλάσσουσαν
ΜΕΓΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟΝ
― Θυοδόκοι· βωμοί, οι τα θυμιάματα δεχόμενοι
ΗΣΥΧΙΟΣ
Η Θυμέλη (τμήμα της ορχήστρας στο θέατρο) επίσης προέρχεται από την ίδια ρίζα κατά το Μέγα Ετυμολογικό:
― από της τραπέζης, πρά το επ΄ αυτής τα θύη μερίζεσθαι, τουτέστι τα θυόμενα ιερεία
ΜΕΓΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟΝ (σκηνή, παρασκήνια)
Με τα θύα αποδίδεται πιο σωστά ένα θυμίαμα-προσφορά, και μόνον καταχρηστικώς εννοείται μια θυσία οποιουδήποτε άλλου είδους.
― τα Θύα· εφ΄ (αφ΄) ής τα θύη, ό εστι, τα θυμιάματα· καταχρηστικώς δε και αι λοιπαί θυίαι (θυσίαι).
ΜΕΓΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟΝ
Πουθενά δεν πληροφορούμαστε ποιες είναι οι σωστές θυσίες που
προσφέρονται στα μυστήρια στις δύο Θεαίνες που λατρευόταν εκεί, και ακόμη, από το σχόλιο του Ησύχιου, φαίνεται ότι υπήρχαν τέτοιες που ονομάζονταν «θύα».
Σὲ γενικὲς γραμμὲς αὐτὴ τὴν ἡμέρα τῶν Ἐλευσινίων Μυστηρίων ἀπολαύσεις κάθε εἴδους ἀκόμα καὶ τῶν πιὸ ἀθώων ἦταν αὐστηρὼς ἀπαγορευμένες.
Ἡ νηστεία ἦταν τὸ κύριο χαρακτηριστικὸ μἐχρι ἀργὰ τὴ νύχτα καὶ οἱ ἄρτοι ἀπὸ σπόρους, τὸ καλαμπόκι, τὸ ἀλάτι , τὰ ρόδια, τὸ ιερὸ κρασὶ ἀνακατεμένο μὲ γάλα καὶ μέλι εἶχαν πάρει τὴ θέση τοῦ δεῖπνου. Ἡ σημερινὴ ἡμέρα τῆς ἑορτῆς περιελάμβανε τὴν θυσία πρὸς τιμὴν τῆς Δήμητρος καὶ τῆς Κόρης στὴν Ἀθήνα. Παρών ὁ Βασιλεύς ὅπου μὲ τὴν βοήθεια τεσσάρων ἐπιμελητῶν καὶ μὲ τὴν παρουσία ἐκπροσώπων τῶν συμμαχικῶν πὀλεων ἑόρταζε τὴ θυσία πρὸς τιμήν τῶν δύο θεῶν.
Ἡ τελετὴ λάμβανε χώρα στὸ Έλευσίνιο κάτω άπὸ τὴν Άκρόπολη. Ἡ ἡμέρα ἦταν ἡμέρα πένθους ὅπου ἔπρεπε νὰ τιμηθεῖ ἡ θλίψη τῆς Δήμητρος γιὰ τὴν ἀπώλεια τῆς Περσεφόνης.
Τὰ ἀφιερώματα θυσίες ἀποτελοῦνταν κυρίως ἀπὸ ἕνα μπαρμούνι καὶ κριθάρι ἀπὸ τὸ Ράριο πεδίο κοντὰ στὴν Ἐλευσίνα.
― φέρε γάρ, ἐὰν νυνὶ Ἀνδοκίδης ἀθῷος ἀπαλλαγῇ δι᾽ ὑμᾶς ἐκ τοῦδε τοῦ ἀγῶνος καὶ ἔλθῃ κληρωσόμενος τῶν ἐννέα ἀρχόντων καὶ λάχῃ βασιλεύς, ἄλλο τι ἢ ὑπὲρ ὑμῶν καὶ θυσίας θύσει καὶ εὐχὰς εὔξεται κατὰ τὰ πάτρια, τὰ μὲν ἐν τῷ ἐνθάδε Ἐλευσινίω, τὰ δὲ ἐν τῷ Ἐλευσῖνι ἱερῷ, καὶ τῆς ἑορτῆς ἐπιμελήσεται μυστηρίοις, ὅπως ἂν μηδεὶς ἀδικῇ μηδὲ ἀσεβῇ τὰ ἱερά;
ΛΥΣΙΑΣ , ΚΑΤΑ ΑΝΔΟΚΙΔΗ 6.4
Τη σημερινή ημέρα ο Αλέξανδρος ο Γ’, το -335, κατέλαβε και άλωσε την πόλη των Θηβών :
― οὐκ ἀγνοῶ δ᾽ ὅτι περὶ τὸν τῶν μυστηρίων καιρὸν αὖθις Θῆβαί τε κατεσκάφησαν ὑπὸ Ἀλεξάνδρου, καὶ μετὰ ταῦτα φρουρὰν Ἀθηναῖοι Μακεδόνων ἐδέξαντο περὶ αὐτὴν τήν εἰκάδα τοῦ Βοηδρομιῶνος, ᾗ τὸν μυστικὸν Ἴακχον ἐξάγουσιν.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΚΑΜΙΛΛΟΣ 19
― Ἀθηναίοις δὲ διηλλάγη, καίπερ οὐ μετρίως ἐνεγκοῦσι τὸ περὶ Θήβας δυστύχημα: καὶ γὰρ τὴν τῶν μυστηρίων ἑορτὴν ἐν χερσὶν ἔχοντες ὑπὸ πένθους ἀφῆκαν, καὶ τοῖς καταφυγοῦσιν ἐπὶ τὴν πόλιν ἁπάντων μετεδίδοσαν τῶν φιλανθρώπων.
ἀλλ᾽ εἴτε μεστὸς ὢν ἤδη τὸν θυμὸν, ὥσπερ οἱ λέοντες, εἴτε ἐπιεικὲς ἔργον ὠμοτάτῳ καὶ σκυθρωποτάτῳ παραβαλεῖν βουλόμενος, οὐ μόνον ἀφῆκεν αἰτίας πάσης, ἀλλὰ καὶ προσέχειν ἐκέλευσε τοῖς πράγμασι τὸν νοῦν τὴν πόλιν, ὡς, εἴ τι συμβαίη περὶ αὐτὸν, ἄρξουσαν τῆς Ἑλλάδος. ὕστερον μέντοι πολλάκις αὐτὸν ἡ Θηβαίων ἀνιᾶσαι συμφορὰ λέγεται καὶ πρᾳότερον οὐκ ὀλίγοις παρασχεῖν. ὅλως δὲ καὶ τὸ περὶ Κλεῖτον ἔργον ἐν οἴνῳ γενόμενον καὶ τὴν πρὸς Ἰνδοὺς τῶν Μακεδόνων ἀποδειλίασιν, ὥσπερ ἀτελῆ τὴν στρατείαν καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ προεμένων, εἰς μῆνιν ἀνῆγε Διονύσου καὶ νέμεσιν. ἦν δὲ Θηβαίων οὐδεὶς τῶν περιγενομένων ὃς ἐντυχών τι καὶ δεηθεὶς ὕστερον οὐ διεπράξατο παρ᾽ αὐτοῦ, ταῦτα μὲν τὰ περὶ Θήβας.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ 13
― ημείς γάρ Θηβαίων πεσόντων την τελετήν απεκλείσαμεν, ίνα μη τοις Θηβαίων θρήνοις αντιβυώμεν τον ’Ιακχον
ΙΜΕΡΙΟΣ ΕΚΛΟΓΑΙ 2.4
Από τις παραπάνω περιγραφές βεβαιώνεται ότι οι Αθηναίοι έλαβαν τα νέα της καταστροφής των Θηβών μία ημέρα πριν την ημέρα του Ιάκχου των μυστήριων, η ημερομηνία της οποίας είναι η 19η, και ως αποτέλεσμα η ημερομηνία της καταστροφής είναι η 17η του Βοηδρομιώνος, η τρίτη των Μυστήριων.