Έκτη Ισταμένου Θαργηλιώνος

Θαργήλια, ιερή Γενέθλιος Ἀρτέμιδος, Δήλια

Δεκάς Α

6. Έκτη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Θαργηλιώνος ΣΤ΄ (6η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 11ος

Δεκαήμερο Α΄, το Ιστάμενο
ΣΤ΄. Έκτη ισταμένου

Γεγονότα

  • ΙΕΡΗ ΗΜΕΡΑ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ
  • ΓΕΝΕΘΛΙΟΣ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΘΕΑΣ ΑΡΤΕΜΙΔΟΣ
  • ΘΑΡΓΗΛΙΑ 
  • ΚΑΘΑΡΜΟΣ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΤΩΝ ΑΘΗΝΑΙΩΝ
  • ΚΑΘΑΡΜΟΙ ΥΠΕΡ ΑΝΔΡΩΝ
  • ΚΑΘΑΡΜΟΙ ΥΠΕΡ ΓΥΝΑΙΚΩΝ
  • ΥΠΕΡ ΔΗΜΗΤΡΟΣ ΧΛΟΗΣ ΘΥΟΜΕΝΑ
  • ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΘΥΣΙΕΣ
  • ΑΝΑΜΝΗΣΗ ΤΗΣ ΝΙΚΗΣ ΤΩΝ ΘΕΩΝ ΣΤΗ ΓΙΓΑΝΤΟΜΑΧΙΑ.
  • ΣΕΛΗΝΑΙ
  • ΓΕΝΕΘΛΙΟΣ ΗΜΕΡΑ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ
  • ΔΗΛΙΑ – ΘΑΡΓΗΛΙΑ ΔΗΛΙΩΝ (ΙΕΡΑ ΝΗΣΟΣ ΔΗΛΟΣ) 
  • ΑΦΙΞΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΤΡΙΗΡΟΥΣ ΠΑΡΑΛΟΥ ΜΕ ΤΟΥΣ ΘΕΩΡΟΥΣ ΣΤΗΝ ΙΕΡΑ ΝΗΣΟ ΔΗΛΟ

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

Την έκτη ημέρα εορτάζουμε τα γενέθλια της θεάς Αρτέμιδος. Στην αττική και δηλιακή πίστη η ημερομηνία γέννησης των δύο θεών και οι εορτές που τελούνται προς τιμήν τους είναι η 6η Θαργηλιώνος της Αρτεμης και η 7η του Απόλλωνος. Τα Θαργήλια είναι η απολλώνια εορτή των Ιώνων για τον θερισμό. Στην Αθήνα η προσφορά των απαρχών γίνεται στην ανοιξιάτικη εορτή του θεού, τα Θαργήλια.

Ησυχ. λ. Θαργήλια· Απόλλωνος εορτή – και όλως ο μήν ιερός του θεού, εν δέ τοις Θαργηλίοις τας άπαρχάς των φαινομένων (φυομένων) ποιούνται και περικομίζουσι. . και τήν ίκετηρίαν εκάλουν Θάργηλον και ‘Αρχίλοχος φησι . . . και ό θάργηλος χύτρος εστίν ανάπλεως σπερμάτων.

Σύμφωνα με μαρτυρία του Θεόφραστου στον Αθηναίο, ο Δήλιος Απόλλων συνδέεται με τον Απόλλωνα των Θαργηλίων.

10, 424 : πυνθάνομαι δ’ ἔγωγε καὶ Εὐριπίδην τὸν ποιητὴν οἰνοχοεῖν Ἀθήνησι τοῖς ὀρχησταῖς καλουμένοις. ὠρχοῦντο δὲ οὗτοι περὶ τὸν τοῦ Ἀπόλλωνος νεὼν τοῦ Δηλίου τῶν πρώτ⟨ων ὄ⟩ντες Ἀθηναίων καὶ ἐνεδύοντο ἱμάτια τῶν Θηραϊκῶν. ὁ δὲ Ἀπόλλων οὗτός ἐστιν ὧι τὰ Θαργήλια ἄγουσι. καὶ διασώιζεται Φλυῆσιν ἐν τῶι δαφνηφορείωι γραφὴ περὶ τούτων

Οι αθηναϊκές αποστολές θεωρίες στην ιερή Δήλο είναι μέσα στο πνεύμα των Θαργηλίων εορτών. Τα εορταστικά ρούχα των θεωρών είναι οι περίφημοι θηραϊκοί χιτώνες, κατασκευασμένοι από θηραϊκό ύφασμα. Όπως αναφέρει ο Θεόφραστος στο βιβλίο του Περί Μέθης [Αθην. 10 424], ο ποιητής Ευριπίδης «οινοχόησε» στην Αθήνα για τους ορχηστές.

Αυτοί ορχούνται γύρω από το ναό του Δηλίου Απόλλωνα, φορώντας ιμάτια
θηραϊκού τύπου και προέρχονται από τις καλύτερες αθηναϊκές οικογένειες. Προς τιμήν αυτού του Απόλλωνα εορτάζονται τα Θαργήλια. [Πολυδ. 7. 48].

Στον κύκλο των γονιμικών και καθαρτήριων τελετουργιών ανήκει και το έθιμο του φάρμακου, έθος όμως που δεν ταυτίζεται με τα Θαργήλια ή και την λατρεία, και ανήκει σε μύθευμα.

ΙΠΠΩΝΑΞ ποιητής ιαμβικός -5ος αιώνας
―πόλιν καθαίρειν καὶ κράδηισι βάλλεσθαι.
βάλλοντες ἐν χειμῶνι καὶ ῥαπίζοντες
κράδηισι καὶ σκίλληισιν ὥσπερ φαρμακόν.
δεῖ δ’ αὐτὸν ἐς φάρμακον ἐκποιήσασθαι.
κἀφῆι παρέξειν ἰσχάδας τε καὶ μᾶζαν
καὶ τυρόν, οἷον ἐσθίουσι φαρμακοί.
πάλαι γὰρ αὐτοὺς προσδέκονται χάσκοντες
κράδας ἔχοντες ὡς ἔχουσι φαρμακοῖς.
λιμῶι γένηται ξηρός· ἐν δὲ τῶι θύμωι
φαρμακὸς ἀχθεὶς ἑπτάκις ῥαπισθείη.

ΗΣΥΧΙΟΣ― Κραδίης νόμος- νόμον τινά επανλούσι τοις εκπεμπομένοις φαρμακοίς, κράδαις και θρίοις επιραβδιζομένοις.

ενώ ο ΤΖΕΤΖΗΣ Χιλ. 5. 741― επτάκις γαρ ραπίσαντες εκείνον εις τό πέος…

Τα αττικά Θαργήλια και ανάλογα τα Θαργήλια πολλών ιωνικών πόλεων εορτάζονται σε δύο ημέρες (6η και 7η Θαργηλιώνος69) με πολύ διαφορετικό χαρακτήρα. Η πρώτη μέρα, 6η Θαργηλιώνος, είναι ημέρα καθαρμού σε σχέση με τον Απόλλωνα. Η κάθαρση στην Αθήνα και άλλες ιωνικές πόλεις συνδεεται με τους φαρμακούς, δύο άσχημους φτωχούς άνδρες, που επιλέγονται κάθε χρόνο αντιπροσωπεύοντας τον άνδρα και τη γυναίκα και σιτίζονταν με δημόσια έξοδα· τη μέρα της εορτής ραπίζονται με κλαδιά συκιάς και απομακρύνονταν από την πόλη. Τη δεύτερη μέρα των
Θαργηλίων (7η Θαργηλιώνος) προσφέρεται στον Απόλλωνα, θεό της γονιμότητας, και γενικά της ανάπτυξης όλων των νέων βλαστών, ο θάργηλος, ένα μείγμα διαφόρων καρπών (ως απαρχή).

Στὴν πραγματικότητα οἱ Δήλιοι θεωροῦν ὅτι ἡ θεὰ Ἄρτεμις ’εχει γεννηθεῖ τὴν 6η Θαργηλιῶνος καὶ ὁ αδελφὸς της Ἀπόλλων τὴν ἑβδόμη Θαργηλιῶνος, οἱ δύο αὐτὲς ἡμέρες ἀποτελοῦν τοὺς ἑορτασμοὺς τῶν Θαργηλίων ὅπου ὁ Ἀπόλλων είναι ὁ τιμώμενος θεὸς τῆς ἑορτῆς.

Ἡ ἕκτη Θαργηλιῶνος εἶναι ἡ γενέθλιος ἡμέρα τοῦ Σωκράτους τοῦ Φιλοσόφου:

― Ἐγεννήθη δέ, καθά φησιν Ἀπολλόδωρος ἐν τοῖς Χρονικοῖς, ἐπὶ Ἀψεφίωνος ἐν τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς ἑβδομηκοστῆς ἑβδόμης Ὀλυμπιάδος, Θαργηλιῶνος ἕκτῃ, ὅτε καθαίρουσιν Ἀθηναῖοι τὴν πόλιν καὶ τὴν Ἄρτεμιν Δήλιοι γενέσθαι φασίν.
ΑΠΟΔΟΣΗ
Γεννήθηκε ὅπως μαρτυρεῖ ὁ Ἀπολλόδωρος στὰ «Χρονικὰ»του, ἐπὶ Ἀψεφίωνος κατὰ τὸ τέταρτο ἔτος τῆς 77ης Ὀλυμπιάδος (-469/68), στὶς 6 Θαργηλιῶνος ποὺ οἱ Ἀθηναῖοι καθαρίζουν τὴν πόλη, καὶ λένε οἱ Δήλιοι ὅτι γεννήθηκε ἡ Ἄρτεμις.

ΘΑΡΓΗΛΙΑ
Τὰ Θαργήλια είναι ἑορτὴ πρὸς τιμὴν τοῦ Ἀπόλλωνος Δηλίου , συνδέεται μὲ τὸ ἱερὸ, τὸ Πύθιον ως προς την κάθαρση , ἀνατολικὰ τῆς πόλεως .
Πιστοποιημένα στοιχεῖα τῆς ἑορτῆς είναι ἡ ἀπέλαση τῶν Φαρμακῶν, ἡ ἐτοιμασία καὶ ἡ προσφορὰ τῶν Θάργηλων στὸ Θεὸ, (ἕνα μεῖγμα βρασμένων καρπῶν), ἡ πομπή, στὴν ὁποία μία ἐπιμελημένη σειρὰ φυσικῶν προϊόντων καλλιέργειας ἐπιδεικνύονταν καὶ ἕνας μεγάλος διαγωνισμὸς κυκλικῶν χορῶν.
Ὁ Πλούταρχος στὰ Συμποσιακά, δίνει τὴν ἑβδόμη ὡς τὴν ἡμέρα τῆς ἑορτῆς, καὶ στὸ 8.1.1, 717b, βεβαιώνει τὸ μῆνα Θαργηλῶνα γιὰ τὰ Θαργήλια :

― ὁ δὲ Φλῶρος οὐδὲ Καρνεάδην ἀπαξιοῦν ἔφη μνήμης: ἐν τοῖς Πλάτωνος γενεθλίοις, ἄνδρα τῆς Ἀκαδημείας εὐκλεέστατον ὀργιαστὴν Ἀπόλλωνος γὰρ ἀμφοτέρους ἑορτῇ γενέσθαι, τὸν μὲν Θαργηλίοις Ἀθήνησι, τὸν δὲ Κάρνεια Κυρηναίων ἀγόντων: ἑβδόμῃ δ᾽ ἀμφοτέρας ἑορτάζουσι. ‘καὶ τὸν θεόν, ὡς ταύτῃ γενόμενον, ὑμεῖς’ εἶπεν ‘οἱ προφῆται καὶ ἱερεῖς ’
ΠΛΟΥΤ. ΣΥΜΠΟΣ. 8.1.2, 717d

― τῇ ἕκτῃ τοῦ Θαργηλιῶνος ἱσταμένου τὴν Σωκράτους ἀγαγόντες γενέθλιον, τῇ ἑβδόμῃ τὴν Πλάτωνος ἢγομεν, καὶ τοῦτο πρῶτον λόγους ἡμῖν παρεῖχε τῇ συντυχίᾳ πρέποντας, ὧν κατῆρξε Διογενιανὸς ὁ Περγαμηνός. ἔφη γὰρ οὐ φαύλως εἰπεῖν Ἴωνα περὶ τῆς τύχης ὅτι πολλὰ τῆς σοφίας διαφέρουσα πλεῖστ᾽ αὐτῇ ὅμοια ποιεῖ τοῦτο μέντοι μουσικῶς ἔοικεν ἀπαυτοματίσαι τὸ μὴ μόνον οὕτω σύνεγγυς, ἀλλὰ καὶ πρότερον τῇ δόξῃ γεγονέναι τὸν πρεσβύτερον
ΠΛΟΥΤ. ΣΥΜΠΟΣ. 8.1.1, 717b

Ὁ Διογένης Λαέρτιος 2.44 καταγράφει ὅτι οἱ Ἀθηναῖοι ἀπολυμαίνουν τὴ πόλη στὴν προηγούμενη ἡμέρα, την Θαργηλιῶνος 6η.
Ἠταν σύνηθες ἀπὸ παλιὰ (ἀπὸ τὴν ἑποχὴ τοῦ Μόϊρς ,1579, σύμφωνα μὲ τὸν Μόμμσεν, Feste 479) νὰ ὑποτεθεῖ ὡς διήμερη ἑορτὴ καὶ ἀπὸ τὴν ἑποχὴ τοῦ Μόμμσεν (1817) εἶναι φυσιολογικὸ νὰ θεωρεῖται ἡ ἀπέλαση τῶν φαρμακῶν τὴν 6η τοῦ Θαργηλιῶνος, ἡ δὲ πομπὴ καὶ ὁρχηστρικοὶ Διαγωνισμοὶ (ἀναφέρονται μαζὶ ἀπὸ τὸν Δημοσθένη 21.10) στὴν ἑβδόμη.

― καὶ Θαργηλίων τῇ πομπῇ καὶ τῷ ἀγῶνι, μὴ ἐξεῖναι μήτε ἐνεχυράσαι μήτε λαμβάνειν ἕτερον ἑτέρου, μηδὲ τῶν ὑπερημέρων, ἐν ταύταις ταῖς ἡμέραις.
ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ 21.10

Τίποτα δὲν ἔρχεται σὲ ἀντίθεση μὲ αὐτὸν τὸ ἀνασυγκροτισμὸ τῆς ἑορτῆς ἀλλὰ καὶ τίποτα συγκεκριμένα δὲν τὸν ὑποστηρίζει.

Μία Θυσία στὴ Δήμητρα Χλόη ἐπίσης καταγράφεται τὴν ἕκτη Θαργηλιῶνος, Φιλοχόρος (FGrH 328 F 61) .
Γιὰ τὸ ἱερὸ τῆς Δήμητρος Χλόης δεῖτε τὴ Λυσιστράτη τοῦ Αριστοφάνους στ.835 καὶ τὴν Ἀττικὴ ἐπιγραφὴ :

— ․․․․․ Δήμητρος τῆς Χλόη̣ς ․
IG II² 1472 .39 ATTIKH ΕΠΙΓΡΑΦΗ -319

― τω δ΄ευχλόυ Δήμητρος εις επόψιον
πάγον μολούσα
ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΕΠΙ ΚΟΛΩΝΩ 1600

Το προσωνύμιο αυτό «Ευχλόυ» είναι σημαντικό. «Χλόη» είναι κανονικά η πράσινη λεπίδα του κριθαριού και είναι η Δήμητρα Χλόη στην οποία προσφέρονταν οι πρώτοι καρπούς του κριθαριού από την πρώτη συγκομιδή.
Το προσωνύμιο αυτό προέρχεται από τη σχέση της με το αυξανόμενα ώριμο κριθάρι αυτή την εποχή.

Θυσία σὲ Θεότητες ποὺ δυστυχῶς δὲν γνωρίζουμε ἀναφέρεται καὶ σὲ ἱδιωτικὸ θρησκευτικὸ ἡμερολόγιο :

— ․․․․․Θαργηλιῶνος hεκτει hισταμένο…ι….εσι τέλεον καὶ α…οχὲς..ἕμισυ ἕ τοι hεροι καὶ φρύγαν.
IG I² 842 ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ 70η ΟΛΥΜΠΙΑΣ

Οἱ κύριες πηγὲς γιὰ τὸν χαρακτήρα τῶν Θάργηλων εἶναι :
Ο ΗΣΥΧΙΟΣ θ 104

― Θαργήλια Ἀπόλλωνος ἑορτὴ. καὶ ὅλος «μὴν ἱερὸς τοῦ θεοῦ. ἐν δὲ τοῖς θαργηλίοις τὰς ἀπαρχὰς τῶν φαινομένων ποιοῦνται καὶ περικομίζουσι. ταῦτα δὲ θαργήλιά φασι. καὶ μὴν Θαργηλιών. καὶ τὴν βυετηρίαν ἐκάλουν θάργηλον. . . καὶ ὁ θάργηλος χύτρα ἐστὶν ἀνάπλεως σπερμάτων (παραπομπὴ) θ 106 :θάργηλος• χύτρα ἱεροῦ ἑψήματος.

Ο ΦΩΤΙΟΣ θ 22 (Σουΐδα θ 49) :

― Θαργήλια• ἑορτὴ Ἀρτέμιδος καὶ Ἀπόλλωνος. . . θάργηλος ὁ τῶν σπερμάτων μεστὸς χύτρος ἱεροῦ ἑψήματος. ἡψουν δὲ ἐν αὐτὴ ἀπαρχὰς τῶ θεῶ τῶν πεφηνότων καρπῶν. ἱσταντο δ’ἐν αὐτῆ καὶ χοροὶ καὶ ἀγὼν.

Το ΜΕΓΑ ΕΤΥΜ. ΛΕΞΙΚΟ 443.19 :

― Θαργήλια• ἑορτὴ Ἀθήνησιν• ὀνομάζεται ἀπὸ τῶν θαργηλίων. θαργήλια δὲ εἰσι πάντες οἱ ἀπὸ γῆς καρποί. ἄγεται μηνί Θαργηλιῶνος Ἀρτέμιδος καὶ Ἀπόλλωνος
(καρποὶ ΑΝΕΚΔ. ΜΠΕΚ.. 1.263.23-5) ,ΑΘΗΝΑΙΟΣ 114 α .( καὶ τύπος ἄρτου ):
― παρεῖδε δὲ τοῦτον ὁ Βλεωίας, ὥσπερ καὶ τὸν Θάργηλον, ὅν τινες καλοῦσι θαλύσιον. Κράτης δ’ἐν β’Ἀττικῆς διαλέκτου (FrGrH 362 F 6) Θάργηλον καλεῖσθαι τὸν ἐκ τῆς συγκομιδῆς πρῶτον γινομένον ἄρτον.

Γενικῶς ἡ 6η ἱσταμένου στους ὑπόλοιπους μῆνες είναι ἱερὴ γιὰ τὰ συμβολικὰ γενέθλια τῆς Ἀρτέμιδος στην οικιακή λατρεία.

― Ἔξω τῶν ἑορτῶν ἱεραὶ τινες τοῦ μηνὸς ἡμέραι νομίζονται Ἀθήνῃσι θεοῖς τισιν. . . ἡ δὲ ἕκτη τῇ Ἀρτεμίδι, καὶ ἄλλη ἄλλῳ.
ΣΧΟΛΙΑ ΠΛΟΥΤΟΣ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ. 1127

Σήμερα οἱ Ἀθηναῖες ψήνουν ψωμάκια κουλούρες καὶ σὲ σχῆμα τῆς ἡμισελήνου, τὶς περίφημες Σελῆναι, καὶ γιὰ κάθε ἕξι ἀπὸ αὐτὰ στὴ σειρὰ, ἔπλαθαν καὶ μιὰ ἕβδομη, ποὺ τὴν ὀνόμαζουν:

― βοῦς ἕβδομος,κατὰ μίμησιν πρωτοφύους σελήνης.
(ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΙΛΙΑΔΟΣ Σ 575.1165.4

― Ἕβδομος Βοῦς
ΗΣΥΧΙΟΣ


ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΑ ΘΑΡΓΗΛΙΑ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ

ΕΥΧΛΟΥ ΔΗΜΗΤΡΟΣ ΙΕΡΟ ΑΛΣΟΣ

Το ιερό Άλσος της Ευχλόου Δήμητρος με το ιερό Άλσος του Ιππίου Ποσειδώνος και της Ακαδημείας του Πλάτωνος είναι τα ιερώτερα του πέριξ του άστεως των Αθηνών.
Στο ιερό Άλσος της Ευχλόου Δήμητρος υπάρχει το άγαλμα της και το ιερό της που καταχώθηκε για να χτιστεί ένα χριστιανικό κτήριο του Αιμιλιανού.
Το Ιερό άλσος είχε Ελαίες γύρω από το ιερό, και χθόνια δέντρα Κυπαρίσσια και Πιτύες (Πεύκες) Οι Αθηναίοι και οι Πάτριοι Έλληνες τιμούμε την Ευχλόο Δήμητρα στα Θαργήλια την πρώτη των Καθαρμών.

τω δ΄ Ευχλόου Δήμητρος εις προσόψιον
πάγον μολούσαι. . . . . . .
κτύπησε μεν ο Ζευς χθόνιος, αι δε παρθένοι
ρίγησαν, ως ήκουσαν· ες δε γούνατα
πατρός πεσούσαι κλαίον, ουδ΄ανίεσαν
στέρνων αραγμούς ουδέ παμμήκεις γόους