Έκτη Φθίνοντος Θαργηλιώνος

Πλυντήρια, Ιερή Αθηνάς, Πολιάδος

Δεκάς Γ

25. Εικοστή πέμπτη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Θαργηλιώνος ΚΕ΄ (25η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 11ος

Δεκαήμερο Γ΄, το Φθίνον
ΚΕ΄. Ἡ εἰκοστή πέμπτη, ἡ ἕκτη φθίνοντος, ἡ εἰκὰς πέμπτη, ἡ ἕκτει μετ’εἰκάδας

Γεγονότα

  • ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ τοῦ Πέπλου. Επίσημη ἀττικὴ ἑορτή.
  • ΠΟΜΠΗ
  • ΑΠΟΦΡΑΣ
  • ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΗΓΗΤΗΡΙΑΣ

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

Ὁ Πλούταρχος στὸν Ἀλκιβιάδη καθιερώνει αὐτὴ τὴν ἡμέρα ὡς τὴν ἑορτὴ τῶν Πλυντηρίων.
― ἐδρᾶτο τὰ Πλυντήρια τῆ θεῶ. δρῶσι δὲ τὰ ὄργια Πραξιεργίδαι Θαργηλιῶνος ἕκτῃ φθίνοντος ἀπόρρητα.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΒΙΟΙ ,ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ 34.1
Ὁ μῆνας καὶ ἡ ἡμερομηνία στὴ τρίτη δεκάδα (τοῦ μηνὸς) ἐπιβεβαιώνεται καὶ ἀπὸ τὸν Πρόκλο:
― Ἀριστοκλῆς ὁ Ῥόδιος ἱστορεῖ τὰ μὲν ἐν Πειραιεῖ Βενδίδεια τῆ εἰκάδι τοῦ Θαργηλιῶνος ἐπιτελεῖσθαι, ἕπερθαι δὲ τὰς περὶ τὴν Ἀθηνᾶν ἑορτάς.
ΠΡΟΚΛΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΤΙΜΑΙΟ 27.Α
Σύμφωνα μὲ τὸν Deubner (Feste σελ. 18) ὁ Πρόκλος μὲ :
― τὰς περὶ τὴν Ἀθηνᾶν ἑορτάς.
.. κάνει ἀναφορὰ στὰ Πλυντήρια καὶ τὰ Καλλυντήρια.
Ὁ λεξικογράφος Φώτιος , ὅπως εἴδαμε χθὲς , τοποθετεῖ τὰ Πλυντήρια στὴν 29η Θαργηλιῶνος :
― Καλλυντήρια καὶ Πλυντήρια• ἑορτῶν ὀνόματα. γίνονται μὲν αὗται Θαργηλιῶνος μηνὸς, ἐννάτῃ μὲν ἐπὶ δέκα Καλλυντήρια, δευτέρᾳ φθίνοντος τὰ Πλυντήρια.
ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟΝ
Τὰ Πλυντήρια είναι ἡμέρα ἀποφράς.
― ὅθεν ἐν ταῖς μάλιστα τῶν ἀποφράδων τὴν ἡμέραν ταύτην ἄπρακτον Ἀθηναῖοι νομίζουσιν.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΒΙΟΙ ,ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ 34.1
Καμμία δημόσια συνέλευση δὲν μποροῦσε νὰ πραγματοποιηθεῖ αὐτὴν τὴν ἡμέρα σύμφωνα μὲ τὸν Deubner σελ.18
Στὰ Πλυντήρια, oἱ Πραξιεργίδαι, ἦταν παραδοσιακὰ ἡ ὑπεύθυνη οἰκογένεια γιὰ τὶς τελετουργίες καὶ τὸν Πέπλο τῆς θεᾶς .
Πραξιεργίδαι• οἱ τὸ ἕδος τὸ ἀρχαῖον τῆς Ἀθηνᾶς ἀμφιεννύτες.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ.
Τὸ πρωΐ τὸ παλιὸ ἄγαλμα τῆς θεᾶς καλύπτονταν μὲ εἰδική ἱεροτελεστία, ἀφοῦ ὁλοκληρώνονταν ἡ παραδοσιακὴ τελετή ἐξόδου, ὁ πέπλος καὶ τὰ κοσμήματα, μεταφέρονταν σὲ πομπὴ στὴ θάλασσα γιὰ τὸν καθαρμό.
Τὴ θεὰ στὴ πομπὴ συνόδευαν τιμητικῶς οἱ Ἔφηβοι σὲ τελετουργικὸ σχῆμα παρέλασης.
Ἐπικεφαλὴς τῆς πομπῆς ἦταν μία κανηφόρος ὅπου μέσα στὸ καλάθι μετέφερε τὴ Ἡγητηρία, (γλυκὸς ἄρτος ἀπὸ ἀποξηραμένα σῦκα).
Ὁ μῦθος σχετίζει τὰ σῦκα ὡς τὴ πρώτη τροφὴ τοῦ ἀνθρώπου.
― ἡγητηρία • παρὰ τοῦ ἡγήσασθαι οὖν τῆς τροφῆς κέκληται ἡγητηρία.
ΗΣΥΧΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ
Ὁ Deubner ὑποστηρίζει ὅτι ἡ Ἡγητηρία ἦταν προσφορὰ γιὰ τὴ θεά.
Μὲ τὴν ἄφιξη ὁ Πέπλος τῆς θεᾶς πλενόταν ἀπὸ δύο παρθένες ποὺ ὀνομάζονταν Λουτρίδαι καὶ Πλυντρίδαι.
― Λουτρίδαι• δύο κόραι περὶ τὸ ἕδος τῆς Ἀθηνᾶς. ἐκαλοῦντο δὲ αὗται καὶ πλυντρίδες . οὕτως Ἀριστοφάνης
ΦΩΤΙΟΣ ΛΕΞΙΚΟ
Ἡ Ἱέρεια τῆς Ἀθηνᾶς πραγματοποιοῦσε τὴ καθάρσια τελετὴ .
Μὲ τὴ λήξη τῆς τελετῆς ἡ πομπὴ ἐπέστρεφε στὸ παλαιὸ Ναὸ μὲ στρατιωτικὴ παρέλαση Λαμπαδηφορίας.
Οἱ Πραξιεργίδαι, ἠταν ὑπεύθυνοι πάλι γιὰ τὴν τελετὴ εἰσόδου στὸ ναὸ τὴν ἐνδυμασία, τὸν Πέπλο, καὶ τὸν καλλωπισμὸ τῆς θεᾶς.
ΚΑΛΛΥΝΤΗΡΙΑ – ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ
Ο Robertson [Robertson 2004, 127] αναφέρει ότι η εορτή των Καλλυντηρίων και η εορτή των Πλυντηρίων είναι στενά συνδεδεμένες (Φώτιος, Μ. Ετυμ. λ. Καλλυντήρια και Πλυντήρια). Ο Φώτιος υποστηρίζει ότι η εορτή των Καλλυντηρίων λαμβάνει χώρα στις 19 Θαργηλιώνος και η εορτή των Πλυντηρίων στις 29 Θαργηλιώνος ενώ από την άλλη πλευρά ο Πλούταρχος (Αλκ. 34.1) τοποθετεί τα Πλυντήρια στις 25 Θαργηλιώνος και την εορτή των Καλλυντηρίων στις 28 Θαργηλιώνος.
Η λέξη πλυντήρια προέρχεται από τη λέξη πλύνειν και σηματοδοτεί ένα τελετουργικό
πλύσιμο του πέπλου της θεάς Αθηνάς . Από την άλλη πλευρά η λέξη Καλλυντήρια προέρχεται από τη λέξη καλλύνειν και σηματοδοτεί τελετές καλλωπισμού .
ΤΑ ΚΑΛΛΥΝΤΗΡΙΑ
Η εορτή των Καλλυντηρίων τελούνταν προς τιμή του θανάτου της Αγλαύρου, της κόρης του Κέκροπα (Φώτιος λ. Καλλυντήρια και Πλυντήρια, Anec. Bekker 1,270 λ. Άγλαυρος; Ησύχιος λ. Πλυντήρια).
Η Αγλαυρος, η οποία ήταν ιέρεια της Αθηνάς, φρόντιζε τα ιερά στολίδια εσθήτες του αγάλματος της θεάς (An. Bekker Τ. 270.3). Επομένως σύμφωνα με τις παραπάνω
πληροφορίες η Άγλαυρος ήταν η πρώτη που φρόντιζε το άγαλμα της Αθηνάς.
Σύμφωνα με την επιγραφή IG ΙΙ/ IIΙ³ 776, σειρ. 14-18 κατά τη διάρκεια της εορτής των καλλυντηρίων το άγαλμα της θεάς κοσμούνταν με ιδιαίτερα στολίδια. Η κοπέλα που κοσμούσε το άγαλμα ονομαζόταν Κοσμώ (Λέξεις Ρητορικαί λ. κομμω, ρ. 273.6 An. Bekker). Ο Mommsen θεώρησε ότι κατά τη διάρκεια της εορτής των Καλλυντηρίων καθάριζαν τον ναό της Αθηνάς [Mommsen 1898, 487-8], άποψη με την οποία συμφώνησε ο Deubner. Ο Mommsen υποστήριξε ότι η λέξη καλλύνειν σημαίνει καθαρίζω/σκουπίζω και η λέξη κάλλυντρον σημαίνει σκούπα. Η θεωρία του Mommsen εξηγεί σε κάποιο βαθμό για ποιο λόγο η εορτή των καλλυντηρίων προηγείται της εορτής των Πλυντηρίων.
Το άγαλμα της Αθηνάς κάθε χρόνο στις 28 Θαργηλιώνος, την ημέρα των Καλλυντηρίων, ντυνόταν με τον πέπλο, τον οποίο είχαν πλύνει οι πλυντηρίδες την ημέρα των Πλυντηρίων στις 25 Θαργηλιώνος. Ο Robertson αναφέρει ότι κάθε δεύτερο έτος το άγαλμα λάμβανε ένα καινούριο ιμάτιο .
Στο ημερολόγιο του Νικομάχου (-403,-399) αναφέρεται ως προσφορά προς την θεά Αθηνά φάρος / [ερίων] καθαρών (Fr. 3Α. 7-8) στις 29 Θαργηλιώνος .
Ο Robertson ταυτίζει την λέξη φάρος με το ιμάτιο, άποψη που υιοθετεί και ο Sokolowski.
Κατά την διάρκεια των Καλλυντηρίων το ιμάτιο χρησιμοποιούταν ώστε να ντυθεί το άγαλμα της θεάς Αθηνάς μέχρι να πλύνουν οι πλυντηρίδες τον πέπλο. Ο Deubner στηριζόμενος στον Παυσανία (1.26.6) υποστήριξε ότι το ιερό λυχνάρι της Αθηνάς ανανεωνόταν κάθε χρόνο την ημέρα των Καλλυντηρίων. Ο Mansfield ωστόσο υποστήριξε ότι το λάδι ανανεωνόταν κάθε χρόνο μετά το πέρας της συγκομιδής της ελιάς, που τοποθετείται κατά τη διάρκεια του χειμώνα και όχι στη μέση του θέρους .
Σύμφωνα με την Ridgway, κατά τη διάρκεια της εορτής των Καλλυντηρίων, η οποία
λαμβάνει χώρα στις 20-23 Θαργηλιώνος (δύο μήνες πριν τα Παναθήναια), κοσμείται το άγαλμα της Αθηνάς . Η εορτή των Πλυντηρίων λαμβάνει χώρα στις 25 Θαργηλιώνος και κατά τη διάρκεια της ημέρας αυτής έπλεναν το άγαλμα με ένα σφουγγάρι και στη συνέχεια το τύλιγαν με ένα σάβανο, ως ένδειξη πένθους για την Άγλαυρο.
Κατά συνέπεια η σειρά με την οποία τελούνταν οι δύο εορτές θα πρέπει να ήταν πρώτα η τέλεση των Πλυντηρίων και στη συνέχεια η τέλεση των Καλλυντηρίων.
Η τέλεση των Καλλυντηρίων θα πρεπει να λάμβανε χώρα στις 28 Θαργηλιώνος, καθώς στις 28 Εκατομβαιώνος γεννήθηκε η θεά Αθηνά και είναι ημέρα της εορτής των Παναθηναίων.
Ο Πλούταρχος (Αλκ. 34.1) και ο Ξενοφών (Ελλ. 1.4.12) αναφέρουν ότι κατά τη διάρκεια των Πλυντηρίων στις 25 Θαργηλιώνος οι Πραξιεργίδες αφαιρούν το ένδυμα της Αθηνάς και στη συνέχεια το ένδυμα της θεάς, ο πέπλος, και το άγαλμα πλένονται.
ΤΑ ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ
Στην τελετή των Πλυντηρίων συμμετείχαν δύο ομάδες κοριτσιών:
α) οι λουτρίδες (Ησύχιος λ. λουτρίδες, Ι 277, II, ρ 608; Φώτίου Λεξικόν 231.11, Porson)
και β) οι πλυντηρίδες (Αριστ. Fr. 841, I, ρ. 582 kock).
Οι λουτρίδες ήταν δύο νεαρές κοπέλες, οι οποίες ασχολούνταν με το πλύσιμο και την καθαριότητα του αγάλματος της Αθηνάς, ενώ οι πλυντηρίδες ήταν οι νεαρές κοπέλες, οι οποίες αναλάμβαναν το πλύσιμο των στολιδιών και του ενδύματος του αγάλματος της θεάς.
Ο Robertson θεώρησε ότι ίσως ο πέπλος καθυστερούσε να στεγνώσει, γιατί ήταν κατασκευασμένος από μαλλί.
Ο Mansfield επισήμανε κάποιες ομοιότητες ανάμεσα στην εορτή των Πλυντηρίων και στις επικήδειες τελετές . Η τελετή κατά την οποία έπλεναν το άγαλμα της θεάς και στη συνέχεια το τύλιγαν με σάβανο, παραπέμπει στην πρόθεση του νεκρού (Όμ. Ιλ. 18.353, 24.580, Οδ. 2.97, 24.132)701 72 73 .
Η ημέρα τελετής των Πλυντηρίων μπορεί να παραλληλισθεί με ημέρα πένθους, ημέρα μιάσματος του θανάτου (Σούδα Α3804). Το άγαλμα της Αθηνάς παραπέμπει στο νεκρό σώμα της Αγλαύρου. Το άγαλμα της θεάς παρέμενε τυλιγμένο σε σάβανο για δύο ημέρες ανάμεσα στην εορτή των Πλυντηρίων και την εορτή των Καλλυντηρίων, όπου και το έντυναν με τον πέπλο. Ο Robertson στηριζόμενος στην πληροφορία του Ησιόδου (Θεογ.573) θεωρεί ότι η ένδυση και το στόλισμα του αγάλματος αντιπροσωπεύει την ένδυση και το στόλισμα της πρώτης γυναίκας.
Ο Robertson διατύπωσε την θεωρία ότι κατά τη διάρκεια των Πλυντηρίων το ξόανο της Αθηνάς μεταφέρονταν με νυχτερινή πομπή στο Φάληρο, ώστε να πλυθεί και στη συνέχεια επέστρεφαν το ξόανο στον παλαιό ναό της θεάς. Βέβαια σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφέρουμε ότι κάποιοι μελετητές θεωρούν ότι δεν θα πρέπει να σχετίζεται η νυχτερινή πομπή των εφήβων με την τελετή των Πλυντηρίων.
Ο Burkert στήριξε αυτή τη θεωρία σε επιχειρήματα. Η πομπή των εφήβων στο Φάληρο λάμβανε χώρα ανάμεσα στα Ελευσίνια Μυστήρια, τα οποία τελούνταν το φθινόπωρο και τα Μεγάλα Διονύσια, τα οποία τελούνται τον Ελαφηβολιώνα .
Η τελετή των Πλυντηρίων όμως τελούνταν το μήνα Θαργηλιώνα (το καλοκαίρι).
Ο Burkert διάβασε προσεκτικά τις εφηβικές επιγραφές καθώς και το κείμενο του Φιλόχωρου και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν αναφέρεται πουθενά το ξόανο της θεάς Αθηνάς Πολιάδος, αλλά αντίθετα αναφέρεται η λέξη Παλλάδιον. Την ίδια άποψη υποστήριξε και ο Mansfield .
Το άγαλμα στο Φάληρο ονομαζόταν Παλλάδιο. τελετουργική πλύση του αγάλματος στο Φάληρο λάμβανε χώρα σε ανάμνηση της πλύσης του αγάλματος από τον βασιλιά Δημοφώντα, ο οποίος σκότωσε τους Αργείους, οι οποίοι μετέφεραν το Παλλάδιον από την Τροία (Δημοσθένης 23.71).
Στις επιγραφές 1G IΙ² 1011 (11.10-11) -106/5 και IG II² 1006 (11.11-12) -122/1 αναφέρεται η πομπή στο Φάληρο, Σε αυτές τις επιγραφές δεν αναφέρεται ότι οι Πραξιεργίδες αναλάμβαναν το πλύσιμο του αγάλματος στο Ναό. Βέβαια το ρόλο των Πραξιεργιδών στην τελετή των Πλυντηρίων την γνωρίζουμε από τον Πλούταρχο (Αλκ. 34.1).
Ο Brule επισήμανε το γεγονός ότι δε μπορούμε με βεβαιότητα να υποστηρίξουμε ότι το ξόανο της Αθηνάς, που φρόντιζαν οι πλυντηρίδες, ήταν το ίδιο με το ξόανο στο Φάληρο.
Για να μελετήσουμε την τελετή των Πλυντηρίων είναι σημαντικό να αναζητήσουμε την αιτία τέλεσης της εορτής. Ανατρέχοντας στις πηγές γίνεται σαφές ότι η Αγλαυρος, κόρη του Κέκροπα, στόλιζε τα αγάλματα με ιερά στολίδια. Η εορτή συνδέεται με τον θάνατο της Αγλαύρου .
Ο Brule εξέφρασε την άποψη ότι ίσως θα πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ότι η Αγλαυρος υπήρξε η πρώτη πλυντηρίδα. Μετά τον θάνατο της Αγλαύρου, τα ιερά στολίδια της Αθηνάς δεν είχαν πλυθεί για ένα χρόνο.
Ο θάνατος της Αγλαύρου ήταν αποτέλεσμα της ανυπακοής της κόρης στην εντολή της Αθηνάς, όπως μαρτυρείται στον μύθο του Εριχθονίου.
Επομένως θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η εορτή συνδέεται με τον μύθο της αυτοχθονίας των Αθηναίων.
Κατά τη διάρκεια της εορτής των Πλυντηρίων έπλεναν τον πέπλο της θεάς (τού πέπλου της Αθηνάς ρυπαινόμενα αποπλύνων, Μ. Ετυμ. 494.25). Την εργασία αυτή αναλάμβαναν δύο νεαρές κοπέλες, οι πλυντηρίδες και μία κατανίπτης (Λέξεις Ρητορικαί Κατανίπτης, ρ 269.29 Bekker). Οι κατανίπτες ίσως ασχολούνταν με την καθαριότητα του αγάλματος και των στολιδιών του. Κατά τον Mansfield οι κατανίπτες δεν σχετίζονται αποκλειστικά μόνο με την τελετή των Πλυντηρίων, αλλά ίσως ήταν καθήκον τους να διατηρούν το άγαλμα καθαρό όλο τον χρόνο . Έπλεναν τον πέπλο και τα στολίδια της Αθηνάς.
Στην συνέχεια θα πρέπει να αναφερθεί η ηγητηρία. Σύμφωνα με τον Ησύχιο η ηγητηρία ήταν κάποιο ειδικό γλυκό από ξερά σύκα (Ησύχιος λ. ιερά 271.11, σελ. 35 Latte, Φώτιος λ. ιερά συκή, σελ. 102.12 Porson).
Η συκιά μαζί με την ελιά θεωρούνται γηγενή δέντρα .
Ο Παυσανίας (I,37, 2) αναφέρει ότι η πρώτη συκιά προσφέρθηκε ως δώρο από την Δήμητρα στον ήρωα Πύταλο.
Τα ιερά σύκα είναι τα γλυκά της τελετής των Πλυντηρίων [Ησύχιος λ. ήγητηρία, 58, II, 269, Latte].
Σημαντική είναι η ιστορία της ιέρειας Αυγής [Ευριπίδου Αυγή] . Ο βασιλιάς Άλεος της Τεγέας στην Αρκαδία έχτισε έναν ναό για την Αθηνά και όρισε ιέρεια της θεάς την κόρη του, Αυγή . Σύμφωνα με ένα χρησμό όμως ο γιος της Αυγής θα σκότωνε τους θείους του και για αυτό το λόγο ο πατέρας της διέταξε την ιέρεια να διατηρήσει την αγνότητά της με κάθε κόστος.
Η Αυγή όμως βιάστηκε από τον Ηρακλή, όταν έπλενε τα ενδύματα της θεάς σε μία πηγή.
Στο έργο λοιπόν του Ευριπίδη αποκαλύπτεται το πλύσιμο των ενδυμάτων της Αθηνάς.

Close Menu