Δεκάτη Ισταμένου Ελαφηβολιώνος

Διονύσια εν Άστει, Κύρια Πομπή στο Θέατρο, Φαλλοφόρια, Θυσίες

Δεκάς Α

10. Δεκάτη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Ἑλαφηβολιώνος Ι΄ (10η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 9ος

Δεκαήμερο Α΄, το Ιστάμενο
Ι΄. Δεκάτη, δεκάτη ισταμένου, δεκάτη προτέρα

Γεγονότα

  • ΔΙΟΝΥΣΙΑ ΕΝ’ ΑΣΤΕΙ, ΗΜΕΡΑ Α’
  • ΚΥΡΙΑ ΠΟΜΠΗ
  • ΕΙΣΟΔΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΣΧΑΡΑ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ
  • ΦΑΛΛΟΦΟΡΙΑ
  • ΘΥΣΙΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΟ
  • ΘΥΣΙΑ ΣΤΗΝ ΓΑΙΑ
  • ΘΥΣΙΑ ΙΟΒΑΚΧΩΝ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΟ

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

Η σημερινή ημέρα είναι η πρώτη των Διονυσίων εν Άστει, η ημέρα της κύριας πομπης. (βλέπε 9η Ελαφηβολιώνος)
Ο λατρευτικός θίασος των Ιοβακχών, τον +2ο αιώνα, τελεί θυσία και σπονδή για τον Δίονυσο την σημερινή ημέρα.
IG II² 1368, ΣΕΙΡΕΣ 117-121:
― ο δε αρχίβακχος
θύετω την θυσίαν τω
θεώ και την σπονδήν τιθέτω
κατά δεκάτην του
Ελαφηβολιώνος μηνός.
Μια τέτοια θυσία από αυτόν τον θρησκευτικό θίασο θα πραγματοποιόταν μόνον στην έναρξη της πρωτης ημέρας των Διονυσίων εν Άστει.
Το ιερό θυσιολόγιο της Τετραπόλεως του Μαραθώνος περιγράφει μια προσφορά στην Γαία την σημερινή ημέρα:
IG II² 1358, ΣΕΙΡΕΣ 17-18:
·Ἐλαφηβολιῶνος δεκάτηι ἱσταμένο· Γῆι ἐπὶ τῶι
      μαντείωι τράγος παμμέλας ΔΠ. ἱερώσυνα Η .
Ὁ Διόνυσος Ἐλευθερεὺς ποὺ τιμᾶται σ’ αὐτὴ τὴν περίπτωση, είναι ὁ τοπικὸς προστάτης θεὸς τῶν Ἐλευθερῶν.
Δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ὅτι τὸ Ἀττικὸ ἡμερολόγιο είναι σεληνιακὸ καὶ ἡ ἀλλαγὴ τῆς ἡμέρας γινόταν στὴν Δύση τοῦ ἡλίου, ἔτσι ἀφοῦ εἶχε περάσει ἡ 9η, (χθές) τὸ ἀπόγευμα τῆς 10ης μετὰ τὴν δύση τοῦ ἡλίου, τὸ ξύλινο ἄγαλμα τοῦ Διονύσου ἀφοῦ εἶχε παραμείνει στὸ ἱερό της Ἀκαδημείας ὅλη τὴν νύχτα,(ἤ κάποιες νύχτες παραπάνω ἄν εἶχε μεταφερθεῖ νωρίτερα), καὶ ὅλο τὸ πρωϊνὸ τῆς 9ης, εἶχε ἕρθει ἡ ὧρα γιὰ τὴν πομπὴ ἐπιστροφῆς καὶ γιὰ τὴν ἐπίσημη ἕναρξη τῶν Διονυσίων ἐν Ἀστει. Ἡ συνοδεία μὲ τὴν πομπὴ τῆς ἐπιστροφῆς τοῦ ἀγάλματος τοῦ Διονύσου Ἐλευθερέως ἀπὸ τὴν Ἀκαδημεία ἦταν γνωστὴ ὠς ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ Διονύσου ἀπὸ τὴν ἱερὴ ἐσχάρα. Ὅλοι περίμεναν τὴν μεγάλη Πομπὴ ὅπου συμμετεῖχαν ὁμάδες που ἐκπροσωποῦσαν παραγωγικὲς τάξεις.
Ἡ ἐπιστασία ὅμως γενικὰ τῆς ἑορτῆς ἀλλὰ τῆς πομπῆς ἦταν ὑπὸ τὴν ἐπίβλεψη καὶ δικαιδοσία τοῦ Ἄρχοντος.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΑΘΗΝ. ΠΟΛΙΤΕΙΑ 56
― πομπών δ’ επιμελείται (ο άρχων). . . και των Διονυσίων των μεγάλων μετά των επιμελητών.
IG II² 668
αὶ εὐσεβῶς, ἐπιμεμέληται δὲ καὶ τῆς πομπῆς
τῶι Διονύσωι μετὰ τῶν παρέδρων καὶ τῶν ἐ-
πιμελητῶν.
Συγκεκριμένες ἱεροπραξίες που συνδέονται μὲ τὴν πομπὴ ἐκτελούνται ἀπὸ τὴν οἰκογένεια τῶν Βακχιαδῶν, που ἰσχυρίζονται ὅπως καὶ οἱ Ἰκαριεῖς, ὅτι έχουν δεσμοὺς αἵματος καὶ προγονικὴ σχέση μὲ τὸν θεό.
IG II² 2949
― Πιστοκράτης καὶ Ἀπολλόδωρος
Σατύρου Αὐρίδαι πομποστολήσαντες
καὶ ἄρχοντες γενόμενοι τοῦ γένους
τοῦ Βακχιαδῶν ἀνέθηκαν.
Ἡ πομπὴ είναι μεγαλειώδης καὶ πολιτισμένη,τὸ κλίμα εἶναι τὸ παραδοσιακὸ λατρευτικὸ. Τὸ μοναδικὸ ἀρχαῖο προγονικὸ στοιχεῖο τῆς πομπῆς εἶναι ὁ Φαλλός και η Φαλλοφορία προς το θέατρο. Ἀπὸ τὰ σωζόμενα ἀποσπάσματα τῶν ἀρχαίων κειμένων παίρνουμε μόνο μιὰ μερικὴ εἰκόνα αὐτῆς τῆς μεγαλοπρέπειας.
ΑΤΤΙΚΗ ΕΠΙΓΡΑΦΗ C.I.A1 31, -444 Αποικοι Βρέας.
― Βουν δε και πρόβατα δύο απάγειν ες
Παναθήναια τα Μεγάλα και ες Διονύσια φαλλόν.
Χορὸς ἐφήβων μεταφέρει μὲ λαμπαδηδοφορία τὸν θεὸ Διόνυσο, τραγουδάει καὶ ὑμνεί τὸ ἄγαλμα τοῦ θεοῦ:
IG II² 1006
― συνεισήγαγον μετὰ φωτὸς μετὰ πάσης εὐκοσμίας, εἰσήγαγον δὲ καὶ τὸν Διόνυσον ἀπὸ τῆς ἐσχάρας εἰς τὸ θέατρον μετὰ φωτὸς καὶ ἔπεμψαν τοῖς Διονυσίοις ταῦρον ἄξιον τοῦ θεοῦ ὃν καὶ ἔθυσαν ἐν τῶι ἱερῶι τῆι πομπῆι· ἐφ’ ᾧ
ΑΠΟΔΟΣΗ
…ἐξοδήγησαν καὶ τὸ ἄγαλμα τοῦ Διονύσου ἀπὸ τὴν ἑστία τοῦ βωμοῦ στὸ θέατρο μὲ λαμπάδες καὶ ἔστειλαν στὰ Διονύσια ταῦρο ἄξιο τοῦ θεοῦ ποὺ θυσίασαν στὸ ναὸ γιὰ τὴν πομπή.
IG II² 1011
― εἰσήγαγον δὲ καὶ τὸν Διόνυσον ἀπὸ τῆς ἐσχάρας θύσαντες τῶι θεῶι
καὶ ἀνέθηκαν φιάλην κατασκευάσαντες τῶι θεῷ
IG II² 1032
― εἰσήγαγον δὲ καὶ τὸν Διόνυσον ἀπὸ τῆς ἐσχάρας καὶ ἔθυσαν τῶι θεῶι
Νεαρὰ κορίτσια ἀριστοκρατικῆς γενιᾶς μετέφεραν χρυσὰ καλάθια στὸ κεφάλι τους (οι κανηφόροι) γεμάτα μὲ καρποὺς καὶ σταφύλια γιὰ νὰ τὰ προσφέρουν στὸ θεὸ Διόνυσο.
ΣΧΟΛΙΑ ΑΧΑΡΝΗΣ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ 242
― κατά την πομπήν των Διονυσίων εορτήν παρά τοις Αθηναίοις αι ευγενείς παρθένοι εκανηφορούν· ην δε εκ χρυσού πεποιημένα τα κανά, εφ’ ων τας απαρχάς απάντων ετίθεσαν.
Τὰ θύματα, οἱ ταῦροι, τὸ παραδοσιακὸ ζῶο καὶ ποὺ προφανῶς ὁδηγοῦσαν τὴν πομπὴ, θυσιάζονταν στὸν βωμὸ τοῦ Διονύσου κοντὰ στὸ θέατρο.
Οἱ Μέτοικοι ἦταν ἐνδεδυμένοι μὲ ἐρυθροὺς χιτώνες καὶ ἕφεραν τὶς σκάφες μὲ τὶς προσφορὲς, οἱ σκαφηφόροι. Οἱ Πολίτες ἀσκοφόροι ἥταν φορτωμένοι μέ ἀσκούς γεμάτους κρασί καὶ ἦταν ἐνδεδυμένοι μὲ τὰ ἐνδύματα τῆς ἀρεσκείας τους κάποιοι ἄλλοι μετέφεραν ἄρτους, ἀπαραίτητους σὲ κάθε δημόσια προσφορά.
Ἡ ἱερὴ Πομπὴ θυμίζει τὴν Ἱερὴ Πομπὴ τῶν Παναθηναίων, αὐτὴ ὅμως είναι μικρότερης κλίμακος.
Ἡ διαδρομὴ τῆς πομπῆς εἶναι ἄγνωστη ἀλλὰ περνοῦσε ἀπὸ διάφορα ἱερὰ καὶ σταματοῦσε γιὰ λίγο ἔτσι ὥστε νὰ πραγματοποιοῦνται οἱ χοροὶ πρὸς τιμὴν τοῦ Διονύσου.
Ἡ ἀποκορύφωση ἐρχόταν ὅταν ἡ πομπὴ κατέληγε στὸ βωμὸ κοντὰ στὸ θέατρο καὶ γινόταν ἡ θυσία.
Ἐκεῖ θυσίαζαν τοὺς ταύρους καὶ προσέφεραν καρπούς. Γύρω ἀπ’ τὸ βωμὸ ἔψαλλαν τὸν Διθύραμβο, χαρούμενο – δοξαστικὸ ὕμνο στὸν Διόνυσο.
IG II² 1368
― ξατο ἐκ φιλοτειμίας ποιεῖν ὁ ἱε-
ρασάμενος Νεικόμαχος. ὁ δὲ ἀρχί-
βακχος θυέτω τὴν θυσίαν τῷ
θεῷ καὶ τὴν σπονδὴν τιθέτω
νων αἰρέτω ἱερεύς, ἀνθιερεύς,
ἀρχίβακχος, ταμίας, βουκολικός,
Διόνυσος, Κόρη, Παλαίμων
Τὸ ἄγαλμα τοῦ Διονύσου τοποθετείται στην θυμέλη, στο κέντρο της Ὀρχήστρας τοῦ θεάτρου:
ΔΙΩΝ ΧΡΥΣ. ΛΑ’
― Αθηναίοι τον Διόνυσον επί την ορχήστραν τιθέασιν.
Μετὰ τὶς θυσίες, ἄρχιζε γλέντι προεξάρχοντος τοῦ Ἱερέως καὶ τοῦ Ἐπωνύμου Ἄρχοντος. Στοὺς δρόμους χόρευαν νέοι καὶ τραγουδοῦσαν μὲ συνοδεία αὐλῶν καὶ λύρας. Τὴν νύκτα παρέθεταν συμπόσιο μὲ οἰνοποσία.
Ἀργὰ τὸ βράδυ, οἱ ἄνδρες κρατῶντας πυρσοὺς καὶ ὑπὸ τὴν συνοδεία μουσικῆς, μὲ αὐλοὺς, χόρευαν καὶ ἐκώμαζαν (Κῶμος).
Οἱ κώμοι καὶ οἱ κωμαστές
ΔΗΜΟΣΘΕΝΟΥΣ ΚΑΤΑ ΜΕΙΔΟΥ,10 ΝΟΜΟΣ
― Ευήγορος είπεν· όταν . . . ή . . . τοις εν Άστει Διονυσίοις η πομπή και οι παίδες και ο κώμος και οι κωμωδοί και οι τραγωδοί.
Στά μέσα τοῦ -6ου αἰῶνος μία ὁμάδα κωμαστῶν ἀπ’ τόν Δήμο Ἰκαρίας, ἔκανε κάτι πρωτότυπο: Ἀντί νά ψάλλουν ὅλα τά μέλη μαζί τόν Διθύραμβο, χωρίστηκαν σέ δύο ὁμάδες πού ἡ μία ἀπαντοῦσε (ἀποκρινόταν) στήν ἄλλη. Τό -536 ὁ ἐπί κεφαλῆς τῆς ὁμάδος, ὁ Θέσπις, ξεχώρησε ἀπ’ τούς ὑπόλοιπους καί ἄρχισε νά ἀποκρίνεται στόν χορό (ἄρχισε νά συζητᾶ σέ ἔμμετρο λόγο μέ τήν χορωδία). Γιά πρώτη φορά στήν ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητος ἔχουμε πλήρη θεατρική παράσταση.
Ἡ πρωτοβουλία αὐτή ἄρεσε. Τήν ἴδια χρονιά ἤ τήν ἑπομένη, ἡ ὁμάδα τοῦ Θέσπιδος στό δρόμο ἀπ’ τά Μεσόγεια πρός τήν Ἀθήνα, σταματοῦσε σέ κάθε χωριό καί παρουσίαζε στούς δημῶτες τόν Διθύραμβο πού ἑτοίμασε γιά τά ἐν Ἀστει Διονύσια. Τό Ἅρμα τοῦ Θέσπιδος εἶναι ὁ πρῶτος περιοδεύων θίασος στόν κόσμο.
Οἱ τέσσαρες ἡμέρες (10-14 Ἐλαφηβολιῶνος) ἦταν ἀφιερωμένες στοὺς Διθυράμβους στὶς Τραγωδίες και τις Κωμωδίες, ἀργότερα, στὴν Ἐλληνιστικὴ περίοδο προστέθηκαν καὶ ἄλλες ἡμέρες.
Οἱ θεατρικὲς παραστάσεις διαρκοῦσαν ὁλόκληρη τὴν ἡμέρα καὶ κρατοῦσαν συνήθως τέσσαρες ἡμέρες τὴν 70η Ὀλυμπιάδα.
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΔΕΚΑΤΗΣ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΜΗΝΕΣ
ΣΤΟΒΑΙΟΥ, ΠΕΡΙ ΠΥΘΑΓΟΡΟΥ, ΕΚΛΟΓΑΙ ΦΥΣΙΚΑΙ ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ 1.20 2.10
― τὴν δεκάδα Παντέλειαν. Αὐτοῦ δὲ πάλιν τοῦ ἀρι–
θμοῦ τὸν μὲν ἄρτιον ἀτελῆ, πλήρη δὲ καὶ τέλειον ἀπε–
φήνατο τὸν περιττόν, ὅτι μιγνύμενός τε πρὸς τὸν
ἄρτιον ἀεὶ ποιεῖ περικρατεῖν τὸν ἐξ ἀμφοῖν περισσόν,
αὑτῷ τε πάλιν συντιθέμενος γεννᾷ τὸν ἄρτιον, ὁ δ´
ἄρτιος οὐδέποτε τὸν περισσόν, ὡς οὐ γόνιμος ὢν οὐδὲ
ἔχων δύναμιν ἀρχῆς.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ ΗΘΙΚΑ 4
― καὶ τὰ μὲν πολλὰ των εις τουτο τεκμηρίων μόνοις εστὶ ρητὰ καὶ διδακτὰ τοις μυουμένοις παρ’ ημιν εις τὴν τριετηρικὴν παντέλειαν: ὰ δὲ λόγω διελθειν ου κεκώλυται πρὸς φίλους ανδρας, άλλως τε καὶ παρ’ οινον επὶ τοις του θεου δώροις, ὰν ουτοι κελεύωσι, λέγειν έτοιμος.

Close Menu