Δευτέρα Μεσούντος Σκιροφοριώνος

Σκίρα, Σκιρροφόρια, Αθηνάς Σκιράδος, Δήμητρος, Κόρης

Δεκάς Β

12. Δωδέκατη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Σκιροφοριώνος ΙΒ΄ (12η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 12ος

Δεκαήμερο Β΄, το Μέσο
ΙΒ΄. Δωδεκάτη, δευτέρα μεσούντος, δυοκαιδεκάτη

Γεγονότα

  • ΣΚΙΡΑ (ΣΚΙΡΟΦΟΡΙΑ)
  • ΑΘΗΝΑΣ ΣΚΙΡΑΔΟΣ
  • ΔΗΜΗΤΡΟΣ – ΚΟΡΗΣ
  • ΠΟΜΠΗ
  • ΤΙΜΕΣ: ΑΘΗΝΑ ΣΚΙΡΑΔΑ,ΠΟΣΕΙΔΩΝ ΕΡΕΧΘΕΥΣ, ΗΛΙΟΣ
  • ΜΝΗΜΗΪΑ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΤΗΣ ΜΑΝΤΙΝΕΙΑΣ
  • ΘΥΣΙΕΣ ΣΤΟΥΣ ΤΡΙΤΟΠΑΤΟΡΕΣ (ΜΑΡΑΘΩΝ)
  • ΔΕΙΠΝΟ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

Αρποκρατίων (Λυσιμαχίδης): Σκίρα εορτή παρ’ Αθηναίοις, αφ’ ης και ο μην Σκιροφοριών. Φάσι δε οι γράψαντες Περί εορτών και μηνών Αθήνησι, ων εστί και Λυσιμαχίδης, ως το σκίρον σκιάδιον εστι μέγα, υφ ω φερόμένω εξ ακροπόλεως εις τινα τόπον καλουμένον Σκίρον πορεύονται ή τε της Αθηνάς ιέρεια και ο του Ποσειδώνος ιερεύς και ο του Ηλίου· κομίζουσι δε τούτο Ετεοβουτάδαι. Σύμβολον δε τούτο γίνεται του δειν οικοδομείν και σκεπάς ποιείν, ως τούτου του χρόνου αρίστου όντος προς οικοδομίας. Και Αθηνάν δε Σκιράδα τιμώσιν Αθηναίοι, ην Φιλόχορος μεν εν Ατθίδος από Σκίρου τινός Ελευσινίου μάντεως κακλήθαι, Πραξίων δε εν β’ Μεγαρικών από Σκίρωνος.
ΠΡΒ. ΣΧΟΛΙΑ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΖΟΥΣΑΙ 18, ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 1. 36. 3, ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΕΛΛ. 304

Αρποκρατίων ― σκίρον: Λυκοῦργος ἐν τῷ Περὶ τῆς ἱερείας. φασὶ δὲ οἱ γράψαντες περί τε ἑορτῶν καὶ μηνῶν Ἀθήνησιν, ὧν ἐστι καὶ Λυσιμαχίδης (FGrHist 366 F 3), ὡς τὸ σκίρον σκιάδειόν ἐστι μέγα, ὑφ’ ᾧ φερομένῳ ἐξ

Αρποκρατίων ― σκίρον: και Αθηνά δε Σκιράδα τιμώσιν Αθηναίοι, ην Φιλόχορος, μεν εν δευτέρα Ατθίδος από Σκίρου τινός Ελευσινίου μάντεως κεκλήσθαι, Πραξίων δε εν β΄Μεγαρικών από Σκίρωνος.

Η σημερινή ημέρα είναι εορτή, πραγματοποιούνται τα Σκίρα ή τα Σκιρροφόρια . Το σχόλιο στις Εκκλησιάζουσαι του Αριστοφάνους καθιερώνει την ημέρα :

― Σκίρα εορτή εστι της Σκιράδος Αθηνάς, Σκιροφοριώνος ιβ΄.
ΣΧΟΛΙΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΖΟΥΣΑΙ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΟΥΣ 18

Ο Πλούταρχος μας δεικνύει ότι η εορτή έγινε «ιερωτέρα» λόγω της Μάχης της Μαντινείας:
― την δε δωδεκάτην Σκιρροφοριώνος ιερωτέραν εποίησεν ο Μαντινειακός αγών, εν ω των άλλων συμμάχων εκβιασθέντων και τραπέντων μόνοι το καθ’ἑαυτοὺς νικήσαντες έστησαν τρόπαιον από των πολεμίων.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΗΘΙΚΑ 350Α

Το συγκριτικό «ιερωτέρα» μας δηλώνει ότι πρωτίστως η εορτή είναι απλώς «ιερή».

ΣΚΙΡΑ ή ΣΚΙΡΡΟΦΟΡΙΑ
Επίσημη Αττική εορτή των Γυναικών της Αθήνας προς τιμήν της Αθηνάς Σκιράδος Δήμητρος και της Κόρης. Σήμερα εορτάζονται τα Σκιροφόρια ή Σκίρα. Κύρια εκδήλωσή της είναι η πομπή που κατευθύνεται από την Ακρόπολη, σε μια τοποθεσία ονομαζόμενη Σκίρον. Στην πομπή συμμετέχουν, η ιέρεια της Αθηνάς, ο ιερέας του Ποσειδώνος καθώς μεταγενέστερα προστίθεται και ο ιερέας του Ήλιου στα ελληνιστά χρόνια, καλυπτόμενοι από ένα σκιάδιο, το οποίο κρατούν τα μέλη της οικογένειας των Ετεοβουτάδων. Η τοποθεσία Σκίρον, βρισκόταν εκτός των Αθηνών, κατά μήκος της Ιεράς Οδού. Έλαβε την ονομασία της από τον τάφο του Σκίρου, του μάντη που πήρε το μέρος των Ελευσινίων και σκοτώθηκε στη μάχη που διεξήγαγαν εναντίον των Αθηναίων.

Η ονομασία «Σκίρον», που έδωσε και το χαρακτηρισμό της Αθηνάς ως Σκιράδος, σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με το Θησέα και την επιστροφή του στην Αθήνα, μετά τη σφαγή του Μινώταυρου. Οι μύθοι γύρω από το Θησέα σχετίζονται με τα Ωσχοφόρια, τον μυητικό χαρακτήρα των οποίων, έχουμε ήδη διαπιστώσει.
Σκίρος είναι ο γύψος, ο οποίος διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο στις μυητικές διαδικασίες. Ωστόσο τα στάδια της μύησης, όπως είδαμε, αντιστοιχούν με τον κύκλο της βλάστησης (κάθε αναγέννησης προηγείται ένας θάνατος) και κατ’ αυτόν τον τρόπο η Αθηνά Σκιράς, μια θεότητα κατεξοχήν μυητική, κατέστη και μια θεότητα της βλάστησης. Γνωρίζουμε ότι πλησίον της τοποθεσίας Σκίρον, υπήρχε ένα ιερό της Δήμητρας και της Κόρης, όπου συλλατρεύονταν η Αθηνά και ο Ποσειδώνας.
Έχουμε ήδη αναφερθεί στην αναλογία των Σκιροφορίων με τα Θεσμοφόρια. Κατά συνέπεια σωστά ο DEUBNER απέδωσε τη ρίψη των χοίρων (τα υπολείμματα των οποίων ανέβαζαν οι «αντλήτριες» κατά τα Θεσμοφόρια) στα μέγαρα των ιερών της Δήμητρας, στα Σκιροφόρια.
Η πομπή μετά το Σκίρον, πιθανότατα κατευθυνόταν στο ιερό της Δήμητρας και της Κόρης, όπου πραγματοποιούνταν η θυσία των χοίρων και η ρίψη τους στα χάσματα. Στο Σκίρον πιθανότατα διεξαγόταν αποτροπαϊκή θυσία προς τιμήν του ομώνυμου μάντη που είχε σκοτωθεί στον πόλεμο μεταξύ Αθηναίων και Ελευσινίων. Eίναι φανερό ότι της γονιμικής τελετής, προηγούνταν αποτροπαϊκή θυσία, προκειμένου να μην εμποδισθεί η αποτελεσματικότητα της πρώτης.
Ωστόσο η λέξη «σκίρος», είχε και τη σημασία της λευκής γης, ενός μείγματος ασβέστη που χρησιμοποιούνταν στους λάκκους κατά τη σπορά, με στόχο την αύξηση της γονιμότητας. To μείγμα αυτό τοποθετούνταν μαζί με τους χοίρους στα μέγαρα των ιερών της Δήμητρας. Η προπαρασκευή του γινόταν πιθανότατα στο «Σκίρον», όπως υποδεικνύεται και από την ταυτότητα των όρων. Τα υπολείμματα των χοίρων αναμεμειγμένα με τον ασβέστη, «αναβιβάζονταν» κατά την εορτή των Θεσμοφορίων και χρησιμοποιούνταν την ημέρα της Καλλιγένειας στον ιερό άροτο, που λάμβανε χώρα στο Σκίρον.
Κατά συνέπεια στα Σκιροφόρια η πομπή κατευθυνόταν από το Σκίρον στο ιερό της Δήμητρας και της Κόρης. Στα Θεσμοφόρια, η πορεία αυτή αντιστρεφόταν.
Η αναφορά στη χρήση σκιαδίου, πρέπει να αποτελεί μεταγενέστερη προσθήκη στην πομπή και οφείλεται σε πρακτικούς λόγους.
Τα Σκιροφόρια λοιπόν, στοχεύουν στην αύξηση της γονιμότητας και ευρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με τα Θεσμοφόρια. Σε αυτό το πλαίσιο υπάγονται και οι τελετές καθαρμού.
WALTER BURKERT


Τα Σκίρα εορτάζονται με μια περίεργη πομπή: κάτω από ένα σκιάδιο (σκίρον), πηγαίνουν από την Ακρόπολη προς έναν τόπο ονομαζόμενο Σκίρον η ιέρεια της Αθηνάς , ο ιερεύς του Ποσειδώνος και ο ιερεύς του Ηλίου· το σκιάδιο το κρατούσαν οι Ετεοβουτάδες. Οι Ετεοβουτάδες ήσαν η αριστοκρατική οικογένεια της Αττικής , από την οποία επίσης προέρχονταν η ιέρεια της Αθηνάς και ο ιερεύς του Ερεχθέως. Η τοποθεσία Σκίρον, ένας περίβολος ηρώων, βρισκόταν έξω από την πόλη στον δρόμο προς την Ελευσίνα· όχι μακριά απ΄αυτόν υπήρχε Ιερό της Δήμητρος και της Κόρης, όπου λατρεύονταν επίσης η Αθήνα και ο Ποσειδών, προφανώς αυτό το Ιερό ήταν οο προορισμός αυτής της πορείας· η Αθηνά και ο Ποσειδών γίνονται δεκτοί εδώ ως φιλοξενούμενοι της Ελευσινίας θεάς. Οι ιερείς του Ερεχθέως και της Αθην’ας κατ΄ αυτήν την ημέρα πορεύονται όχι προς τον «δικό τους» ναό πάνω στην ΑΚΡΌΠΟΛΗ, αλλά μακριά απ’ αυτόν πέρα από τα όρια της πόλεως· αυτή δεν είναι η κανονική πομπή, αλλά μια απομάκρυνση, αποπομπή: η θεά της πόλεως και ο πρώτος βασιλιάς , εκπροσωπούμενοι από τους ιερείς τους, αφήνουν την Ακρόπολη και την πόλη. Οι συγγενείς τους συνοδεύουν φέροντας την «αιγίδα του Διός». η οποία εχρησιμοποιείτο για να εξαγνιστούν οι μιασμένοι από φόνο. Η έξοδος με κατεύθυνση την Ελευσίνα εμφανίζεται στον μύθο ως η πορεία του Ερεχθέως στον πόλεμο εναντίον των Ελευσινίων υπό τον Εύμολπο , κατά τον οποίο ο βασιλιάς βρήκε μυστηριώδη θάνατο. Ο «Σκίρος» εισήχθη ως μάντης των Ελευσινίων, ο οποίος σκοτώθηκε στη μάχη και τον τάφο του έδωσε στον τόπο το όνομα του· η σύζυγος του Ερεχθέως ορίσθηκε ως πρώτη ιέρεια της Αθηνάς- έτσι υποστηρίζει ο Ευριπίδης στο δράμα Ερεχθεύς.
Κατ΄αυτόν τον τρόπο ο μύθος δίνει σ΄αυτήν την αποπομπή την πιο ριζοσπαστική σημασία : κατά τα μέσα του μηνός πριν από το τέλος του έτους, γύρω στην εποχή του ηλιοστασίου, γίνονταν τελετές για τον θάνατο του βασιλιά.

Τα Σκίρα είχαν ιδιαίτερη σημασία για τις γυναίκες της Αθήνας: είναι μια από τις λίγες ημέρες του έτους, κατά τις οποίες επιτρέπονταν να εγκαταλείπουν τον γυναικωνίτη και σύμφωνα με ένα αρχαίο έθιμο να συγκεντρώνονται· οι γυναίκες σχημάτιζαν την δική τους ιδιαίτερη οργάνωση· είναι υψηλή τιμητική διάκριση η ανάληψη της προεδρίας. Για τους άνδρες όλη αυτή η ιστορία δεν είναι ακίνδυνη· ο Αριστοφάνης περιγράφει πως οι γυναίκες με αυτήν την ευκαιρία εξύφαναν την συνωμοσία τους για να αναλάβουν την εξουσία της πόλεως μέσω μιας «γυναικείας εκκλησίας του δήμου». Η πατριαρχική τάξη του οίκου καταστρέφεται κι αυτή, όταν η ύψιστη αρχή εξαφανίζεται από την Ακρόπολη. Δεν υπάρχει περιγραφή των υπολοίπων καθαρμών και θυσιών της ημέρας. Η λέξη Σκίρος φαίνεται να σημαίνει κάτι όπως «λευκή γη» , λέγεται ότι ο Θησέας κάποτε , πριν φύγει από την Αθήνα, κατασκεύασε από γύψο ένα άγαλμα της Αθηνάς και το μετέφερε.
Περαιτέρω εκδηλώσεις της ημέρας ήταν το παιχνίδι ζαριών και η μεγάλη ευθυμία στα Σκίρα.

WALTER BURKERT
Τα Σκιρροφόρια ακολουθούσαν μισό χρόνο μετά τα Θεσμοφόρια.
Η εορτή είχε μυστικιστικό χαρακτήρα και οι τελετές των γυναικών δεν μας είναι γνωστές. Η εορτή ήταν αφιερωμένη στη Δήμητρα και την Περσεφόνη.
Σε αυτή την εορτή οι γυναίκες στις Εκκλησιάζουσαι του Αριστοφάνους σχεδίασαν την κατάληψη της Ακροπολης. Στις Θεσμοφοριάζουσαι, διαφαίνεται ότι η γυναίκα που έφερε ένα γιο χρήσιμο για τον κράτος όφειλε να έχει την Προεδρία στη Σκίρα και στη Στήνια. Η Σκίρα επίσης, μερικές φορές αναφέρεται και ως Σκιρροφόρια, όπου άρχιζε με μια πομπή.
Η πομπή λάμβανε χώρα την δωδεκάτη του μηνός, τη σημερινή ημέρα, απ’ όπου και αυτός ο μήνας πήρε το όνομα του και που δείχνει τη σημασία του εορτασμού της.
Η ιέρεια της Αθηνάς Πολιάδος, ο ιερέας του Ποσειδώνος Ερεχθέως και ο ιερέας του Ήλιου που προστέθηκε πολύ αργότερα και εννοείται ο Απόλλων των ελληνιστικών χρόνων, ξεκινούσαν σε πομπή από την Ακρόπολη προς το Σκίρον.
Οι ιερείς και η ιέρεια σκιάζονταν με τα σκιάδια (σκίρα) κατά την πομπή , τα οποία τα κρατούσαν έφηβοι άνδρες από το γένος των Ετεοβουταδών (Φιλοχόρος FGH 328 F14).
Το Σκίρον, η τοποθεσία ή το ιερό της Δήμητρος και της Περσεφόνης βρίσκονταν κοντά στον Κηφισσό ποταμό που χωρίζε την Ελευσίνα από την υπόλοιπη Αττική. Εκεί επίσης τιμόταν η Αθηνά και ο Ποσειδών Ερεχθεύς . Στο Σκίρον επίσης υπήρχε και το ιερό του ήρωα Σκίρωνα (Παυσανίας 1.36.4).
Η Αθηνά και ο Ποσειδώνας εκπροσωπούνταν σε αυτήν την ιεροτελεστία από την ιέρεια της (Αθηνά) και τον ιερέα του (Ποσειδών) , αλλά οι τελετές των γυναικών ήταν ιδιαίτερα συνδεδεμένες με το ιερό της Δήμητρος και της Κόρης. Είναι οι γυναίκες και η εορτή Σκίρα που συνδέονται με αυτές τις τελετές της Δήμητρος ως οι κύριες πηγές του πυρήνος της εορτής.
Με τον συνοικισμό («Ενοποίηση»), της Αττικής, οι ομόλογοι της Αθηνάς και του Ποσειδώνος, δηλαδή η Δήμητρα και η Κόρη να είχαν εγκατασταθεί και καθιερωθεί αρχικώς εδώ.
Ένα από τα στοιχεία της εορτής προς τιμήν της Δήμητρος και της Κόρης, ήταν , κατά τον Αριστοφάνη , το μάσημα του Σκόρδου από τις γυναίκες, για να κρατήσει τη σεξουαλική πράξη κρυφή , (Φιλοχόρος FGH 328 F89).
Κατά τον εχθρικά σατυρικό Αριστοφάνη προς τις γυναίκες, αυτές μασούσαν σκόρδο το πρωί της επομένης, και έτσι οι σύζυγοί τους δεν θα συνειδητοποιούσαν ότι είχαν πάει με άλλους άνδρες κατά τη διάρκειά της νύχτας. (ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑΖΟΥΣΑΙ 496-7
Μια από τις τρεις ιερές αρόσεις που αναφέρει ο Πλούταρχος έλαβε χώρα εδώ :
― ησθείη θεασαμένη και τι ποιούσαν ή λυπουμένην και στασιάζουσαν προς τον άνδρα και τον οίκον αυτόν και τον θάλαμον προϊεμένην;’ επί Σκίρω, του παλαιοτάτου των σπόρων υπόμνημα, δεύτερον εν τη Ρ̓αρία, τρίτον υπό πόλιν τον καλούμενον Βουζύγιον. τούτων δε πάντων ιερώτατός εστιν ο γαμήλιος σπόρος και άροτος επί παίδων τεκνώσει. καλώς την Αφροδίτην ο Σοφοκλής ‘εύκαρπον Κυθέρειαν’ προσηγόρευσε.
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΗΘΙΚΑ 144α
(επί Σκίρων, η Ράρια πεδιάδα, και κάτω από την ακρόπολη), όποτε προφανώς ήταν μια σημαντική και ιερή εορτή.
Ο Πλούταρχος δηλώνει ότι αυτή η Σκίρων άρωσις ήταν προς τιμήν της μνήμης της πιο αρχαίας σποράς και συγκομιδής από τις γυναίκες.

Ύμνος στη Δήμητρα
Καλλίμαχος 118-19
― άισατε παρθενικαί, και επιφθέγξασθε τεκοίσαι
Δ̔άματερ μέγα χαίρε πολύτροφε πουλυμέδιμνε᾽.
χως αι τον κάλαθον λευκότριχες ίπποι άγοντι
τέσσαρες, ως αμίν μεγάλα θεός ευρυάνασσα
λευκόν έαρ, λευκόν δε θέρος και χείμα φέροισα
ηξεί και φθινόπωρον, έτος δ᾽ εις άλλο φυλαξεί.
Ο Καλλίμαχος εδώ περιγράφει μια πομπή στο ναό της Δήμητρος.
Δεν μας παρέχει καμία τοποθεσία ή χρονικό πλαίσιο.

Στο Μαραθώνα οι Τριτοπάτορες λαμβάνουν Θυσία ανά διετία.

Ο Ησίοδος αναφέρεται στις επισημασίαι που έχουν να κάνουν με τις φάσεις της σελήνης στην εποχή του και την καταγράφει ως καλότυχη και ευνοϊκή για τις γεωργικές εργασίες.
― ενδεκάτη δε δυωδεκάτη τ’ἄμφω γε μεν εσθλαί
ημέν όις πείκειν ἠδ’εὔφρονα καρπόν αμάσθαι·
η δε δυωδεκάτη της ενδεκάτης μὲγ’ἀμείνων·
[η ενδεκάτη και η δωδεκάτη και οι δυο είναι καλές για να κουρεύεις τα πρόβατα, και να θερίζεις τον ευφραντικό, καρπό, ή δωδεκάτη είναι πολύ πιο σπουδαία απ’ την ενδεκάτη]
ΗΣΙΟΔΟΣ ΕΡΓΑ Και ΗΜΕΡΑΙ 774