Δευτέρα Μεσούντος Γαμηλιώνος

Λήναια, Διόνυσος Ληναίος

Δεκάς Β

12. Δωδέκατη ημέρα της σελήνης
ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΥΣΗ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

Γαμηλιώνος ΙΒ΄ (12η)
ΑΤΤΙΚΟΣ ΜΗΝ 7ος

Δεκαήμερο Β΄, το Μέσο
ΙΒ΄. Δωδεκάτη, δευτέρα μεσούντος, δυοκαιδεκάτη

Γεγονότα

  • ΛΗΝΑΙΑ  – ΑΘΗΝΑ
  • ΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ
  • ΕΤΗΣΙΟΝ ΘΥΟΜΕΝΑ- ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΟ ΛΗΝΑΙΟ 
  • ΘΥΣΙΟΛΟΓΙΟ ΜΥΚΟΝΟΥ

Αναφορές Πηγές για την ημέρα

Η ακριβής χρονολογία των Ληναίων ποτέ δεν εδραιώθηκε.
Δύο αρχαίες πηγές διευκρινίζουν ότι ο Γαμηλιώνας είναι ο μήνας της εορτής:
ΣΧΟΛΙΑ ΣΕ ΗΣΙΟΔΟ 504-506
τω Γαμηλιώνι καθ΄ον και τα Λήναια παρ΄Αθηναίοις.
ΒΕΚΚΕΡΙΟΣ ΑΝΕΚΔΟΤΑ 1.235
Διονύσια· εορτή Αθήνησι Διονύσου, ήγετο δε τα μεν κατ΄αγρούς μηνός Ποσειδεώνος, τα δε Λήναια Γαμηλιώνος, τα δε ενέστει Ελαφηβολιώνος.
Ο νεαρός Διόνυσος καβαλά σε έναν κριό αντιπροσωπεύει το μήνα Γαμηλιώνα στο ημερολόγιο της ζωφόρου από το κτίσμα του Α. Ελευθερίου (Deubner Feste 123). Στη θέα αυτής της απόδειξης το σχόλιο στον Πλάτωνα Πολ.475D, (τα δε Λήναια μηνός Μαιμακτηριώνος) πρέπει να απορριφθεί.
Οι εορτασμοί στα Λήναια περιλαμβάνουν μία πομπή, και ποιητικούς διαγωνισμούς, τουλάχιστον τέσσαρες ημέρες πρέπει να προταθούν στην εορτή.
Ο παράλληλος συσχετισμός τους με τα Διονύσια εν Άστει δηλώνει ότι τα Λήναια διαρκούν παραπάνω από τέσσαρες ημέρες.
Η περίοδος 12-21 Γαμηλιώνος, δεν περιλαμβάνει συνελεύσεις, και είναι ολοφάνερο ότι σχετίζεται με την εορτή.
Η θυσία στον Διόνυσο Ληναίο στη Μύκονο την δωδεκάτη ημέρα του Ληναιώνος μηνός (Mommsen 374 -, ο αντίστοιχος ιωνικός του αττικού Γαμηλιώνος), δηλώνει ότι την 12η του Γαμηλιώνος αρχίζουν τα Λήναια στην Αθήνα.
ΕΠΙΓΡΑΦΗ ΣΥΛΛΟΓΗΣ DITTEN. 373/25 MYKONOY ΘΥΣΙΟΛΟΓΙΟΝ
Ληναιώνος δυοκαιδεκάτει Διονύσωι Ληνεί ετήσιον υπέρ καρπών.
Οι «κιττώσεις του Διονύσου» η τοποθέτηση κισσού στα αγάλματα του Διονύσου, που περιγράφεται σε μεταγενέστερο ημερολόγιο την 19η Γαμηλιώνος, υποδηλώνει ότι η εορτή συνεχίζεται και πέρα της 19ης του Γαμηλιώνος.
Η ονομασία της εορτής προέρχεται από το πανάρχαιο ιωνικό ρήμα «ληναϊζειν» που χρησιμοποιεί ο Ηράκλειτος και που σημαίνει «ουρλιάζω-παραληρώ»
ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ, ΑΠΟΣΠ. 127
ει μη γαρ Διονύσω πομπήν εποιεύντο και ύμνεον άσμα αιδοίσι, αναιδέστατα είργαστ΄άν ωυτος δε Αϊδης και Διόνυσος, ότεω μαίνονται και ληναϊζουσι.
Απόδοση
«Για αυτό δεν είναι ο Διόνυσος αυτός που του καθιερώνουν την πομπή και τραγουδούν αναιδώς προς τιμήν των αιδίων ύμνους, αλλά ο Διόνυσος και ο Άδης μαζί και ουρλιάζουν και παραληρούν μαζί, χωρίς ντροπή»


Από εκεί παίρνουν την ονομασία τους οι «Λήναι», (οι Μαινάδες), δηλαδή οι γυναίκες που αναλαμβάνουν να «ξαφυπνίσουν» τον Διόνυσο με τις φωνές τους.
Οι Μαινάδες όμως ανήκουν στο πανάρχαιο προγονικό παρελθόν όπου τα ίχνη τους χάνονται στη Κλασική Αρχαιότητα και ίσως απόγονοι αυτών είναι οι Θυιάδαι, ο θίασος γυναικών ή οι θυγατέρες του Ελευθερέως .
Σε καμμία περίπτωση δεν πρέπει να θεωρηθούν τα Λήναια ως εορτή του κρασιού αλλά σαν μια εορτή του χειμώνος όπου οι «Μαινάδες» της Αττικής αναλαμβάνουν το έργο να προσπαθήσουν να ξυπνήσουν ή να δυναμώσουν τον «ανώριμο» ακόμη θεό Διόνυσο που βρίσκεται σε «λήθαργο».

Οι γυναίκες Λῆναι έχουν σημαντικό ρόλο και στην αθηναϊκή εορτή Λήναια, της αφύπνισης δηλαδή του Διονύσου, της επίκλησης ή της κλήσης του θεού από τον Άδη. Αυτή η τελετή, (νυχτερινή) στην Αρχαϊκή εποχή τελείται στο λατρευτικό πλαίσιο του διονυσιακού αγροτικού γονιμικού κύκλου· δεν έχει σημασία ότι η εορτή εορτάζεται αυτόν τον μήνα, τον Γαμηλιώνα, ο οποίος είναι άγονος από γεωργικής άποψης. Τα Λήναια είναι μία από τις τελετές που συμβάλλουν στην αφύπνιση της φύσης, και στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτή η αφύπνιση συνδέεται με τον θεό Διόνυσο, το αμπέλι, και την παραγωγή κρασιού, στοιχεία με τα οποία ο ίδιος ο Διόνυσος τείνει να ταυτίζεται από την εποχή του Ομήρου και καθ’ όλη την Αρχαϊκή περίοδο. Δεν είναι η ώρα για την συγκομιδή σταφυλιών, αλλά είναι η ώρα για το κλάδεμα του αμπελιού (σπαραγμό) ο οποίος προκαλείται από μια «βίαιη πράξη» όπως αυτής που συνέβαινε και νωρίτερα στο τρυγητό στην σύνθλιψη του στο πατητήρι αλλά και αργότερα, στο πρώτο άνοιγμα των πίθων. Αναμφίβολα, από την Αρχαϊκή περίοδο αλλά και νωρίτερα στην εποχή του Ομήρου (Ιλιάδα Σ 570), έγινε η σύνδεση μεταξύ της παραγωγής κρασιού με την σύνθλιψη των σταφυλιών στο πατητήρι του κρασιού (και το κλάδεμα τον Γαμηλιώνα) με το θάνατο και το σπαραγμό του θεού σε κομμάτια, όπως περιγράφεται στις πηγές. Τώρα είναι η ώρα ο θεός να αφυπνιστεί από τις Λήναι..που τον καλούν..και «μαίνονται και ληναϊζουσιν» (μανιάζουν και θρηνούν με θρήνους του θανάτου του θεού στον τρυγητό)Τα Λήναια αναδιοργανώθηκαν και «επαναπροσδιορίστηκαν» από την πόλη των Αθηναίων στις αρχές του -6ου αιώνος στην εποχή του Σόλωνος, έτσι οι γυναικείες τελετές επαναπροσδιορίστηκαν και πέρασαν σε δευτερεύοντα ρόλο στις γραπτές πηγές, σε σύγκριση με την αυξανόμενη έμφαση στον ανδρικό πολιτικό ρόλο και την προβολή της επίσημης πολιτειακής αθηναϊκής εορτής πλέον υπό την ηγεσία των ανδρών. Αυτή η τάση έγινε ακόμη πιο έντονη στην Κλασική περίοδο με έμφαση στους δραματικούς αγώνες μετά από μια περίοδο κατά την οποία οι ιεροτελεστίες που ασκούσαν οι Αθηναίες είχαν διαδραματίσει σημαντικότερο ρόλο, ή που ήταν τουλάχιστον πιο ορατός ο ρόλος τους από ότι στην νέα αναδιοργανωμένη εορτή στην Αθήνα.