ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ: Τα Ελαφηβόλια, η μεγάλη πυρά, η προστάτις και τροφός  Άρτεμις , οι ηρωϊκές γυναίκες των Φωκέων, οι νεβρίδες μικροί έλαφοι, η καθαρτική δύναμη του Απόλλωνος.
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ: Τα Ελαφηβόλια, η μεγάλη πυρά, η προστάτις και τροφός Άρτεμις , οι ηρωϊκές γυναίκες των Φωκέων, οι νεβρίδες μικροί έλαφοι, η καθαρτική δύναμη του Απόλλωνος.

Προς τιμήν της θεάς Αρτέμιδος εορτάζονται σήμερα τα Ελαφηβόλια που,  είναι η πιο μεγάλη εορτή των Φωκέων στην πόλη των Ύαντων, που οι απόγονοι τους μετέφεραν την Μνημηϊα και στην πόλη των Αθηναίων. Ο τόπος της εορτής  μας μεταφέρει στον τόπο των αρχέγονων Ύαντων που  κυνηγημένοι από τον στρατό του Κάδμου, έφυγαν από τις Θήβες και μετεγκαταστάθηκαν στην πόλη που ίδρυσαν, την Υάμπολη.

Η τεράστια  π υ ρ ά  είναι το βασικό στοιχείο της εορτής και σχετίζεται  με την πυρά της «φωκικής απόνοιας».

Για να κατανοήσουμε το λατρευτικό πλαίσιο των Ελαφηβολίων θα ανατρέξουμε στο βιβλίο 10 των Φωκικών του Παυσανία και θα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Ο  Παυσανίας γράφει· 10.1-2· 

― Το μέρος της φωκικής γης, όσο βρίσκεται γύρω από την Τιθορέα και τους Δελφούς, είναι φανερό πως σε παλαιούς χρόνους πήρε το όνομά του από κάποιο κορίνθιο Φώκο, υιό του Ορνυτίωνος (εγγονός του βασιλέως Σισύφου και για πολλούς υιός του Ποσειδώνος). Όχι πολλά χρόνια αργότερα, αιγινήτες ήρθαν με τα πλοία τους στον τόπο αυτόν μαζί με το Φώκο, τον υιό του βασιλέως Αιακού, και  το όνομα αποδόθηκε σε ολόκληρη την χώρα που λέγεται και στις ημέρες μας Φωκίς (Φωκίδα· η γή του Φώκου). Οι Φωκείς φτάνουν ως την θάλασσα, αντίκρι στην Πελοπόννησο, εκεί όπου βρίσκεται το επίνειο των Δελφών, Κίρρα,  και προς το μέρος της Βοιωτίας, εκεί όπου είναι η πόλη Αντίκυρα. Προς το μέρος του Λαμιακού κόλπου δεν τους αφήνουν να φτάσουν ως την θάλασσα οι υποκνημίδιοι Λοκροί (αυτοί που ζούν στους πρόποδες του όρους Κνημίδος, πάνω από τα σημερινά Καμμένα Βούρλα)·, γιατί αυτοί κατοικούν την Φωκίδα ψηλά σ΄αυτό το μέρος, δηλαδή οι Σκαρφείς (Λοκρική πόλη σημερινό Σκάρφεια , ανατολικά των Θερμοπυλών και του παραθαλάσσιου οικισμού Μώλος), πέρα από την Ελάτεια, και από την Υάμπολη και τις Αβές, όσοι νέμουνται την πόλη Οπούντα (νοτιοανατολικά της Αταλάντης) και το επίνειο του Οπούντα Κύνο.

Τα ονομαστότερα έργα τους οι Φωκείς τα έφεραν εις πέρας όλοι από κοινού· έλαβαν μέρος στον πόλεμο του Ιλίου και πολέμησαν κατά των Θεσσαλών (α΄ιερός πόλεμος)  προτού οι Μήδοι εκστρατεύσουν κατά της Ελλάδος· και πραγματοποίησαν οι Φωκείς τότε κατορθώματα αξιομνημόνευτα· παρά την Υάμπολη δηλαδή, εκεί που περίμεναν να γίνει η εισβολή των Θεσσαλών τοποθέτησαν υδρίες πήλινες, τις σκέπασαν με χώμα, και περίμεναν το ιππικό των Θεσσαλών. Οι Θεσσαλοί που δεν είχαν καμμία πληροφορία για το τέχνασμα των Φωκέων, χωρίς να το καταλάβουν, οδήγησαν το ιππικό τους πάνω στις υδρίες. Εκεί, επειδή τα πόδια των αλόγων εισχωρούσαν ανάμεσα στις υδρίες, τραυματίζονταν, και οι άνδρες σκοτώνουνταν από τους Φωκείς και έπεφταν από τα άλογα. Οι Θεσσαλοί περισσότερο οργισμένοι τώρα κατά των Φωκέων, μαζεύτηκαν από όλες τις πόλεις τους και έκαμαν εκστρατεία κατά της Φωκίδος· οι Φωκείς που φοβούνταν εξ’ ίσου και τη γενική προετοιμασία των Θεσσαλών και το πλήθος του ιππικού και μαζί με αυτό την εξάσκηση στον πόλεμο και των αλόγων και των ίδιων των ιππέων, στέλλουν στους Δελφούς και ζητούν από το θεό (Απόλλων) τρόπο να ξεφύγουν από τον κίνδυνο που τους απειλεί· και τους ήρθε το εξής μάντευμα: «θα φέρω σε σύγκρουση έναν θνητόν με έναν αθάνατον| και θα δώσω νίκη και στους δύο, περισσότερη όμως στο θνητό».

Όταν οι Φωκείς το έμαθαν αυτό, έστελαν στους εχθρούς, ευθύς μόλις άρχισε η νύχτα, τριακόσιους άνδρες, διαλεχτούς με άρχοντά τους τον Γέλωνα και την εντολή να κατασκοπεύσουν τους Θεσσαλούς με όσο πιο κρυφό τρόπο μπορούσαν και να επιστρέψουν στο στράτευμά τους από τον πιο άγνωστο δρόμο, χωρίς  να αρχίσουν τη μάχη με δική τους πρωτοβουλία. Όλοι οι διαλεχτοί αυτοί άνδρες εξοντώθηκαν από τους Θεσσαλούς, και οι ίδιοι και ο αρχηγός τους Γέλων· ποδοπατήθηκαν από τα άλογα και σκοτώθηκαν από τους άνδρες.

Η συμφορά αυτή τέτοια προξένησε κατάπληξη στο στρατόπεδο των Φωκέων, ώστε και τις γυναίκες και τα παιδιά και ό,τι μπορούσαν να οδηγήσουν ή να μεταφέρουν, και ενδύματα και χρυσά και αργυρά αντικείμενα και τα αγάλματα των θεών, τα μάζεψαν όλα όλα σε ένα μέρος, ετοίμασαν μια π υ ρ ά όσο μπορούσαν πιο μεγάλη και άφησαν επικεφαλής σε αυτά τριάντα άνδρες. Στους άνδρες δόθηκε η διαταγή, αν συμβεί να νικηθούν οι Φωκείς στη μάχη, να σφάξουν πρώτα τις γυναίκες και τα παιδιά, να ανεβάσουν ως θύματα πάνω στην πυρά κι αυτά και τα αντικείμενα και να βάλουν έπειτα φωτιά στην πυρά και να εξοντωθούν και οι ίδιοι είτε αναμεταξύ τους είτε πέφτοντας μέσα στο ιππικό των Θεσσαλών.

Από το περιστατικό αυτό όλες οι σκληρές σκέψεις ονομάζουνται από τους Έλληνες α π ό ν ο ι α  φ ω κ ι κ ή  (απονοημένη φωκική απόφαση).  Ευθύς κατόπιν οι Φωκείς έκαμαν μια εξόρμηση κατά των Θεσσαλών. Αρχηγοί τους ήταν ο Ροίος από την Άμβροσσο και ο Δαϊφάντης από την Υάμπολη (ο δεύτερος του ιππικού, ο αμβροσσέας του πεζικού στρατού)· την κυριώτερη  όμως θέση ανάμεσα στους άρχοντες την είχε ο Ηλείος μάντις Τελλίας και στον Τελλία είχαν στηρίξει οι Φωκείς έχοντας υπ’ όψη τους την απόφαση για τις γυναίκες και τα παιδιά και βλέποντας  πως η σωτηρία τους αμφιταλαντεύεται και δεν είναι ασφαλής, επιχειρούσαν παντός είδους τολμηρές πράξεις· επειδή είχαν και την εύνοια των θεών, μπόρεσαν να κερδίσουν νίκη λαμπρότατη. Τότε όλοι οι Έλληνες κατάλαβαν τον χρησμό που δόθηκε από τον Απόλλωνα στους Φωκείς· οι αρχηγοί δηλαδή των δύο στρατών έδιναν ως σύνθημα στις μάχες, στους Θεσσαλούς την Ιτωνία Αθηνά και στους Φωκείς τον ήρωα Φώκο, από τον οποίο αυτοί πήραν το όνομά τους.

Για το κατόρθωμα αυτό οι Φωκείς έστειλαν τότε αναθήματα στους Δελφούς εικόνες του Απόλλωνα, του μάντι Τελλία και άλλων όσοι ήσαν αρχηγοί του στρατού στη μάχη και μαζί και μερικών τοπικών ηρώων· οι εικόνες αυτές ήταν έργα του Αργείου Αριστομέδοντα.―

 Αυτά γράφει ο Παυσανίας για τον πόλεμο μεταξύ των Θεσσαλών και των Φωκέων που έγινε το αίτιο για τα Ελαφηβόλια. Ο πόλεμος αυτός χρονολογείται από τον Ηρόδοτο (8. 27) λίγα έτη προτού γίνει η εκστρατεία του Ξέρξη κατά της Ελλάδος (λίγο μετά τα -500). Οι Θεσσαλοί  είχαν καταλάβει τη Φωκίδα και είχαν αναγκάσει τους Φωκείς να καταφύγουν στα υψώματα του Παρνασσού. Μέσα στην απόγνωση τους οι Φωκείς αποφάσισαν να κάνουν την τελευταία μεγάλη προσπάθεια κατά των Θεσσαλών. Το αναφερόμενο από τον Παυσανία περιστατικό των γυναικών και παιδιών το αναφέρει διεξοδικώτερα ο Πλούταρχος στην αρχή του έργου του Γ υ ν α ι κ ώ ν   α ρ ε τ α ί  για να παινέψει τις ηρωϊδες γυναίκες των Φωκέων, οι οποίες θα άξιζε να εγκωμιαστούν από   «ένδοξο συγγραφέα»· οι Θεσσαλοί λέει είχαν μπεί στην Φωκίδα, πάλι από τη Λοκρίδα, με όλο τον στρατό τους αποφασισμένοι να σκοτώσουν τους άνδρες και να εξανδραποδίσουν τις γυναίκες και τα παιδιά. Οι Φωκείς αποφάσισαν να αναλάβουν μια απεγνωσμένη τελευταία προσπάθεια κατά των Θεσσαλών: συγκέντρωσαν πριν όλες τις γυναίκες και τα παιδιά σε ένα μέρος, καθώς και ξύλα πολλά για να ανάψουν μεγάλη πυρά. Στους φρουρούς που άφησαν αυτού έδωσαν την διαταγή, μόλις βεβαιωθούν πως οι Φωκείς νικήθηκαν, να βάλουν γρήγορα φωτιά στα ξύλα και να κάψουν τα γυναικόπαιδα.

Οι γυναίκες ρωτήθηκαν και σε σύσκεψη τους ενέκριναν πρόθυμα το σχέδιο των ανδρών τους· το ίδιο και τα παιδιά που τα ρώτησαν ξεχωριστά. Η σύγκρουση των Φωκέων με τους Θεσσαλούς έγινε στη θέση Κλεωνές, στην περιοχή της Υαμπόλεως, και οι Φωκείς, πολεμώντας με πνεύμα υπέρτατης α υ τ ο θ υ σ ί α ς νίκησαν. Σε ανάμνηση της νίκης αυτής, γράφει,  ο Πλούταρχος, οι Φωκείς τελούσαν μέχρι των ημερών του στην Υάμπολη την πιο μεγάλη εορτή προς τιμήν της Αρτέμιδος, τα Ελαφηβόλια.  Οι Φωκείς κατέφυγαν στον Παρνασσό όπου εκεί κυριαρχεί η θεά Αρτέμιδα που προστάτεψε και έκρυψε τα παιδιά  και τις γυναίκες στις πλαγιές και τους έθρεψε με τις νεβρίδες (τα μικρά ελάφια) που αφθονούν στην άνοιξη.

Ο Πλούταρχος σχετίζει την εορτή αυτή με την μεγάλη πυρά της φωκικής απόνοιας, και για αυτό δεν αφήνει αμφιβολία πως ήταν μια από τις συνήθεις εορτές πυράς που είχαν συνδεθεί με διάφορους θεούς, αλλά ιδιαίτερα με την Αρτέμιδα στην άνοιξη.

Μια από τις αντιπροσωπευτικότερες εορτές του είδους , αρκετά και καλά γνωστή, είναια τα Λάφρια της Καλυδώνας που είχαν διαδωθεί και στην Πάτρα, όπου τα περιγράφει ο Παυσανίας (7. 18, 8-13 στα Αχαϊκά).

Ο σκοπός αυτής της πυράς, στην οποία ρίχνονται να καούν ζωντανά παλιότερα, ήμερα και άγρια ζώα, (νεβρίδες και άλλα) και αργότερα ζυμωτά μιμήματα  νεβρίδων από πλακούντες άρτους παραγεμισμένους με μέλι, και καρπούς, είναι η ευχαριστία στην θεά Αρτέμιδα για την προστασία των παιδιών στον βαρύ χειμώνα που μόλις πέρασε, η τόνωση της γονιμότητας της ήρεμης και άγριας φύσης αλλά ακόμη, και με την προστασία του Απόλλωνος, η αποτροπή των ασθενειών μετά το πέρας του χειμώνος, καθώς η πυρά έχει και καθαρτική δύναμη.