Ο Ηρακλής και Μυστήρια

Ο Ηρακλής και Μυστήρια

Οι πηγές

Η μύηση στα Ελευσίνια Μυστήρια αντιπροσωπεύει ένα σημαντικό κεφάλαιο στην  ιστορία του Ηρακλέους, ένα προκαταρκτικό δρώμενο πριν από την κ α τ ά β α σ ή  του στον Άδη (Απολλόδ. 2.5.12, Ευρ. Ηρ. 610-13, Διόδ. 4.26.1, Ψευδο-Πλάτων,Αξιόχος 371Ε).

 Ταυτόχρονα, χαρακτηρίζεται από μια περίεργη διάσταση σε όλες τις υπάρχουσες πηγές·  η μύηση του ήρωος παρουσιάζεται ως προβληματική και αμφιλεγόμενη , και στην πραγματικότητα  περιλαμβάνει ένα εμπόδιο που συνίσταται στο γεγονός ότι ο Ηρακλής ήταν ξένος και ως εκ τούτου δεν ήταν επιλέξιμος για τα Μυστήρια, τα οποία παραδοσιακά αποτελούσαν αποκλειστικό προνόμιο ανθρώπων ελληνικής καταγωγής. Στον ιστορικό κόσμο, πιθανότατα μέχρι την εποχή των Πεισιστρατιδών, μόνο οι Ελευσίνιοι και οι Αθηναίοι γίνονται δεκτοί στα Μυστήρια. Η είσοδος όλων των Ελλήνων επεκτάθηκε αρκετούς αιώνες αργότερα,  κατά την περίοδο των Πεισιστρατιδών, όταν η εορτή έγινε πανελλήνια. αργότερα, σύμφωνα με τη ρωμαϊκή κυριαρχία, οποιοσδήποτε Ρωμαίος πολίτης θα μπορούσε να ξεκινήσει (βλ. Μυλωνάς 1961,77,155, 243-4,248).

 Αυτό το αρχικό εμπόδιο ξεπεράστηκε με διαφορετικούς τρόπους σύμφωνα με διάφορους συγγραφείς· μέσω της υιοθέτησης του Ηρακλέους  από έναν Αθηναίο πολίτη, τον Πύλιο – όπως καταγράφει ο Απολλόδωρος (2.5.12) ― ήλθε προς Εύμολπον εις Ελευσίνα, βουλόμενος μυηθήναι [ην δε ουκ εξόν ξένοις τότε μυήσθαι, επειδήπερ θετός Πυλίου παις γενόμενος εμυείτο]. μη δυνάμενος δε ιδείν τα μυστήρια επείπερ ουκ ην ηγνισμένος τον Κενταύρων φόνον, αγνιθείς υπό Ευμόλπου τότε εμυήθη και ο Πλούταρχος (Θησ. 33.2) (σχετικά με την κειμενογραφική παράδοση αυτού του αποσπάσματος υπάρχουν πειστικά επιχειρήματα στην επέκταση της περικοπής μέσα στις αγκύλες που υιοθετήθηκαν από την τυπική έκδοση).  Σύμφωνα με τους ερευνητές (Boardmam  6, 1975),  ο  Απολλόδωρος προκαλεί συγχέοντας ανταγωνιστικούς μύθους και όχι αυστηρά αντιφατικές παραδόσεις·  παρομοίως, ο καθηγητής Robertson (1980, 295) αναφέρει – ο Απολλόδωρος, πιθανώς «χειραγωγεί» δύο καταγραφές της κ α τ ά β α σ η ς του Ηρακλέους, η μία είναι η  συμβατική, η άλλη είναι που προωθεί το Ελευσίνιο δόγμα- (βλέπε Αριστιδ. Λευκτρικός α 425. 20― Ηρακλή μυστηρίων μετάδοσις πρώτων ξένων). ή μέσω του θεσμού των λεγόμενων Μικρότερων Μυστηρίων στην Άγρα – όπως καταγράφηκε από τον βυζαντινό (Θωμά Μάγιστρο) Σχολιαστή του Αριστοφάνους (Πλ.  1013) ― έπει εστι και μικρά μυστήρια γινόμενα δι’ Ηρακλέα. Ηρακλής γαρ επιστάς ηξίου μυείσθαι. έθος δε ην τοις Αθηναίοις ξένους μη μυείν· μη βουλόμενοι ουν λύσαι τα έθη μηδέ απώσαι τον ευεργέτην  [ηρακλέα], επενόησαν μικρά μυστήρια ευμετάδοτα. – και  – (845. 13) ― μεγάλα και μικρά μυστήρια ετελούντο εν Ελευσίνι της Αττικής. μη όντων δε πρότερων μικρών, ελθόντος Ηρακλέους και θέλοντος μυηθήναι, επειδή νόμος ην Αθηναίοις μηδένα ξένον μυείν, αιδεσθέντες την αυτού αρετήν, και ότι φίλος τε ην της πόλεως και υιός του Διός, εποίησαν μικρά μυστήρια, εν οις αυτόν εμύησαν. ήσαν δε τα μεν μεγάλα της Δήμητρος, τα δε μικρά Περσεφόνης της αυτής θυγατρός [….] όπερ δε προς Ηρακλέα, τούτο και προς Διοσκούρους εποίησαν.  Ο Ξενοφών Ελλ. 6. 3. 6, επίσης παρουσιάζει τον Ηρακλή ως τον πρώτο ξένο που μυείται στα Μυστήρια από τον Τριπτόλεμο, μαζί με τους Διόσκουρους. (παρ. Αριστιδ. Ελευσίνιος 2257. 15), το οποίο στην ιστορική τελετουργική πρακτική είναι μια προκαταρκτική άσκηση για τον πλήρη καθαρμό των μυστών για τα Μεγάλα Μυστήρια, σχόλια σε Αριστοφ. Πλ. 845. 6, ― μυστήρια δε δύο τελείται του ενιαυτού Δήμητρι και Κόρη, τα μικρά και τα μεγάλα· και έστι τα μικρά ώσπερ προκάθαρσις και προάγνευσις των μεγάλων.  Ο καθηγητής Μυλωνάς (1961, 243) και οι Lloyd-Jones (1967, σελ. 212 σημ. 8) επισημαίνουν ότι «η ιστορία του καθαρμού του Ηρακλέους» μοιάζει με ένα αίτιον που έχει σχεδιαστεί για να εξηγήσει τη φύση των Μικρών Μυστηρίων. Εν πάση περιπτώσει, από ιστορικής άποψης δεν υπάρχει καμμία απόδειξη ότι τα Μικρά Μυστήρια ήταν υποχρεωτικά μια επίσημη προϋπόθεση για τα Μεγάλα Μυστήρια· τα Μικρά Μυστήρια έχασαν σταδιακά τη σημασία τους, έτσι ώστε «υπό την απουσία κάθε μαρτυρίας […] στην Ρωμαϊκή περίοδο πρέπει κανείς να βγάλει το συμπέρασμα ότι είχαν γίνει ασήμαντα και μάλλον δεν ήταν υποχρεωτικά.

 Επιπλέον, υποδεικνύεται και ένα άλλο εμπόδιο, το γεγονός ότι ο Ηρακλής χρειάστηκε εξαγνισμό από τον φόνο των Κενταύρων, διότι οι φονείς  όπως ο Ηρακλής, δεν γίνονταν δεκτοί σε θρησκευτικούς εορτασμούς (Ισοκρ. 4.157, και Θέων ο Σμυρνεύς  Μαθ. 22).

Σύμφωνα με τον Διόδωρο (4.14.3) ― Δημήτηρ δε προς τον καθαρμόν του Κενταύρων φόνου τα μικρά μυστήρια συνεστήσατο, το Ηρακλέα τιμώσα· – ήταν ειδικά για τον καθαρμό του Ηρακλέως, γι αυτό ίδρυσε η Δήμητρα τα Μικρά Μυστήρια·  αλλά ο Απολλόδωρος αποδίδει τον καθαρμό του ήρωος στον Εύμολπο· (Πίνδ. θρ. 346β. 6-9, από ένα ποίημα για την κατάβαση του Ηρακλέους που διατηρήθηκε σε έναν πάπυρο, βγαίνει το συμπέρασμα ότι ο Ηρακλής ήταν ο πρώτος ξένος που μυήθηκε από τον Εύμολπο), ενώ ο Πλούταρχος, (Θησ. 30. 5) αποδίδει τόσο τον καθαρμό όσο και την μύηση στον Θησέα. Πρέπει να αναφερθούν και δύο άλλες παραλλαγές παραδόσεων· του Διόδωρου (4. 25. 1) που καταγράφει ως εισηγητή των μυστηρίων, δηλαδή ως πρωτο-ιεροφάντη στην τεχνική γλώσσα – τον Μουσαίο, ενώ ο Ξενοφών (Ελλην.  6.3.6)  καταγράφει τον Τριπτόλεμο, όπως έχει ήδη αναφερθεί.

Με βάση την αναφορά του Ξενοφώντος (Ελλ. 6.3.6) και  τα εικονογραφικά στοιχεία, διατηρούνταν ο μύθος ότι ο ήρωας μυήθηκε τόσο στα Μικρά  όσο και στα Μεγάλα Μυστήρια, αν και ο Διόδωρος αλλά και στα σχόλια του Αριστοφάνους δεν γίνεται ρητή αναφορά. Σε μια τόσο διαφοροποιημένη μυθική παράδοση μπορούμε να προσθέσουμε ένα ακόμη σύντομο αλλά ενδιαφέρον κείμενο, που συντάχθηκε τον +2ο / +3ο αιώνα από έναν σκοτεινό δάσκαλο ρητορικής, ο οποίος ετοίμασε σχηματικά πρότυπα ρητορικών συνθέσεων για τους μαθητές του. Έχει διασωθεί στη Συλλογή παπύρων Vogliano, πάπυρος  P. Mil. Vogl.  I 20, γραμμές 18-32, (Φωτογραφικό Αρχείο Παπύρων στο Μουσείο του Καΐρου) που καταγράφει σε τρεις στήλες κειμένου που περιέχουν πέντε διαφορετικά θραύσματα·  ένα εγκώμιον ή μια έκφραση στον Φοίνικα, το απόσπασμά  μας για τον Ηρακλή στα Ελευσίνια Μυστήρια (στ.i), ένα θραύσμα περί της εξορίας (στ.ii), ένα εγκώμιον στο άνθος που πήρε το όνομά του από τον Αντίνοο (στήλες, ii-iii), και μια ωδική σύνθεση περί του μανδύα που ενδύονται  οι φιλόσοφοι και οι ρήτορες (στήλη iii).  Ο τίτλος της ενότητας που μας αφορά είναι  [λόγοι Ηρακλέους κωλυομένου μυείσθαι τα Ελευσίνια] (Λόγοι του Ηρακλέους εξαιρούμενου από τους εορτασμούς των Ελευσίνων Μυστηρίων), και  εισάγει μια «ακραία», μέχρι σήμερα απαράμιλλη εκδοχή του επεισοδίου της μύησης του ήρωος. Εδώ, το πρότυπο του εμποδίου για τη μύηση του Ηρακλέους αναπτύσσεται, ενισχύεται και μετατρέπεται σε ένα επεισόδιο του Ηρακλέους από μόνο του, με άλλα λόγια είναι πλήρως δραματοποιημένο.  Μια τέτοια «ακραία» εκδοχή είναι κατασκευασμένη και αρθρωτή στη μορφή μιας δημοφιλούς προγυμναστικής άσκησης, μιας η θ ο π ο ι ί α ς, στην  οποία ο ήρωας εκφράζει την έντονη αντίδρασή του στην άρνηση σε έναν  άμεσο λόγο, προφανώς απευθυνόμενος σε μια ιερή τελετή που εκτελεί στα Μυστήρια, τον Δαδούχο.

Με την πρώτη ματιά, αυτό το θραύσμα του παπύρου είναι πολύ αινιγματικό, και επομένως, ελλείψει οποιουδήποτε άλλου στοιχείου που να ταιριάζει ομοίως με την κατάσταση που καταγράφεται στις υπάρχουσες πηγές σε αυτό το επεισόδιο, στην πρώτη περίπτωση θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι ο συγγραφέας της συλλογής, του πάπυρου I. 20, έκανε χρήση μιας διαφορετικής πηγής που τώρα είναι χαμένη σε εμάς. Κατά την άποψή μου, ωστόσο, είναι πιο χρήσιμο να προχωρήσουμε προς μια άλλη κατεύθυνση. Πρέπει να εξετάσουμε δύο σημαντικά γεγονότα και την πιθανή αλληλεπίδρασή τους. Από τη μία πλευρά, το γεγονός ότι έχουμε μια τόσο ευρεία και διαφοροποιημένη μυθολογική παράδοση για την «ανώμαλη» και εξαιρέσιμη μύηση του Ηρακλέους στα Μυστήρια.  Από την άλλη πλευρά, το γεγονός ότι ένα από τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά της προγυμναστικής πρακτικής συνίσταται στην εκμετάλλευση και χειρισμό μυθικού υλικού για τον σκοπό της ρητορικής επιχειρηματολογίας με πονηρή αδιαφορία.  Σε αυτή τη βάση, δεν είναι εύλογο να υποθέσουμε ότι ολόκληρο το επεισόδιο έχει δημιουργηθεί από τον συγγραφέα μας, ο οποίος εμπνεύστηκε από το πρότυπό της «μυητικής» ανεπιλεκτικότητας του Ηρακλέους στη μύηση των Μυστηρίων.

Η ρητορική λειτουργία που πραγματοποίησε ο συγγραφέας του κειμένου μας για εκμετάλλευση και χειρισμό παραδοσιακών μυθικών προτύπων φαίνεται εκ πρώτης όψεως εξαιρετικά τολμηρή, αλλά, όπως έχει ήδη ειπωθεί, δεν πρόκειται για μεμονωμένη περίπτωση στην προγυμναστική παραγωγή κειμένων. Μπορούν να βρεθούν εύκολα συγκρίσιμα παραδείγματα της τεχνικής χειραγωγιτικής μυθολογικών πηγών για λόγους ρητορικής επιχειρηματολογίας. Μπορούμε πραγματικά να ξεκινήσουμε με δύο η θ ο π ο  ι ϊ ε ς όπου ο ίδιος ο Ηρακλής είναι ο ομιλητής.  Το πρώτο, έχει  τίτλο  «Τινάς αν λόγους είπεν Ηρακλής μανία ληφθείς, και δούλος τω Ευρυσθεί καταστάς· (Ρητ. Ελλην. τομ. 1 σελ. 636), από έναν ανώνυμο χριστιανό συγγραφέα, και αποτελείται από ένα είδος μιμήσεως στο οποίο ο Ηρακλής – παίζει ρόλο του θύματος αδικίας, όπως στον πάπυρο Ι. 20, χρησιμοποιώντας έναν συγκρίσιμο αγανακτισμένο τόνο – εξετάζει μεμονωμένα τα επεισόδια του παρελθόντος του για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό του για την «θεϊκή ηρωϊκή κατάσταση» του και κατηγορεί τους θεούς για τα δεινά του. Το δεύτερο, με τίτλο «Τινάς αν είποι λόγους Ηρακλής επιβαίνων πυράς· (Ρητ. Ελλην. τομ. 1 σελ. 391), από τον Νικόλαο,  που και πάλι παρουσιάζει τον ήρωα στην πράξη της ευθείας αναθεώρησης της ηρωικής του πορείας ακριβώς τη στιγμή του θανάτου του, μια στιγμή την οποία ο ίδιος ο Ηρακλής ορίζει αποτελεσματικά ως την τελευταία των άθλων του και την εκμεταλλεύεται για να τονίσει τα «θεϊκά προνόμια» του ―  «εις άθλος έτι μοι λείπεται, λύσαι του σώματος εμαυτόν (σειρ. 1-2).

P.Mil.Vogl. 20 1

Μπορούμε επίσης να βρούμε διαφοροποιημένες διατριβές του ίδιου θέματος στον ίδιο συγγραφέα. Αυτή είναι η περίπτωση του Λιβάνιου και το επεισόδιο της «απόπειρας λιποταξίας» του Αχιλλέως. Αυτό το επεισόδιο δραματοποιείται στην Ηθοποιϊα 14· ― Τινάς αν είποι λόγους ο Χείρων ακούσας εν τω παρθενώνι τον Αχιλλέα είναι· (τόμος 8, σελ. 405-8), όπου ο Χείρων παραπονιέται για τον Αχιλλέα, ο οποίος προσπαθεί να αποφύγει να πάει στον Τρωικό πόλεμο και επομένως να μην εκμεταλλευτεί την εκπαίδευσή του. Συγκεκριμένα, ο Χείρων ολοκληρώνει την καταγγελία του για τον Αχιλλέα με ένα μάλλον παράξενο και κωμικό σημείο, το οποίο εισάγει έναν παράδοξο αναχρονισμό αναφέροντας τον Κατάλογο των Πλοίων· ― λυέσθω μοι τοίνυν τα της αρετής παυδευτήρια αφείσθω μοι νεών κατάλογος προσφιλής. Το γαρ της παιδείας φοβεί με τέλος ως εκλεές (τομ. 8, σελ 408).

 Στο Εγκώμιο 3 για τον Αχιλλέα  (τομ. 8, σελ 235) ο Λιβάνιος εκμεταλλεύεται και χειραγωγεί το ίδιο μυθικό υλικό σε διαφορετική κατεύθυνση· στην πρώτη περίπτωση, ο συγγραφέας αρνείται την ιστορική αξιοπιστία του επεισοδίου επισημαίνοντας την ασυμβατότητά του κειμένου με την ευγενή φύση του Αχιλλέα, την α ρ ε τ ή  που κληρονόμησε από τον πατέρα και από την εκπαίδευση που έλαβε από τον Χείρωνα· στη  δεύτερη περίπτωση, παραδεχόμενος, κατά το παράλογο, την αξιοπιστία του, παρέχει μια θετική ερμηνεία του, δηλαδή ο Αχιλλέας θα προσπαθούσε να καταφύγει στην λιποταξία του  για να ευχαριστήσει τη μητέρα του, ανήσυχος για το πεπρωμένο του (σελ. 237).

 Κάποιος μπορεί επίσης να εξετάσει μια υπόθεση από ένα χριστιανικό περιβάλλον, μια η θ ο π ο ι ί α σε εξάμετρα,  που πιθανότατα συντάχθηκε στις αρχές του +5ου αιώνα, του οποίου η πηγή «μυθικού» υλικού είναι η εβραιοχριστιανική βίβλος· Τι αν είποι ο Άβελ αναιρηθείς υπό του Καϊν · Με την πρώτη ματιά φαίνεται το παράδοξο· ο ομιλητής χαρακτήρας υποτίθεται ότι μπορεί να μιλήσει και να εκφράσει την αντίδρασή του μετά το θάνατό του! Στην πραγματικότητα, μια τέτοια προβληματική κατάσταση φαίνεται να προήλθε από ένα ακριβές βιβλικό απόσπασμα, (Εβραίοι. 11,4),  πιστοποιώντας το γεγονός ότι ο Άβελ εξακολουθεί να είναι σε θέση να ομιλεί μετά το θάνατό του· και δι΄αυτής (της πίστεως) αποθανών έτι λαλεί.  Τέλος, όσον αφορά την πολιτιστική ιδιοσυγκρασία στην οποία ανήκει ο ρήτορας μας και η επιλογή ενός τέτοιου θέματος για ένα ρητορικό π ρ ο γ ύ μ ν α σ μ α, από γενική άποψη, αξίζει να τονιστεί ότι τα Ελευσίνια Μυστήρια απολάμβαναν μια τεράστια δημοτικότητα σε όλη τη Ρωμαϊκή περίοδο.  Στον ρωμαϊκό κόσμο η δημοτικότητα των Μυστηρίων αυξήθηκε από την εποχή του Κικέρωνος και μετά, φτάνοντας στο αποκορύφωμα κατά την αυτοκρατορική εποχή. Μεταξύ των μυημένων βρίσκουμε αρκετούς αυτοκράτορες, συμπεριλαμβανομένων των Αυγούστου, Αδριανού και Μάρκου Αυρηλίου, και αξιόλογους ανθρώπους, μεταξύ των οποίων ο ίδιος ο Κικέρων και ο φίλος του Αττικός.

Συγκεκριμένα, το πρότυπο της άρνησης της μύησης στα Μυστήρια των επιφανών ανθρώπων εμφανίζεται και αλλού στην ελληνική και λατινική λογοτεχνία. Ο Φιλόστρατος, Β. Απολ. 4.18 γράφει ότι στον Απολλώνιο των Τυάνων γίνεται άρνηση από τα μυστήρια  διότι ο Ιεροφάντης αρνήθηκε την μύηση του  επειδή ήταν μάγος και ως εκ τούτου ακάθαρτος.  Η αντίδραση του Απολλώνιου σε αυτήν την άρνηση είναι συγκρίσιμη με εκείνη του Ηρακλέους στο κείμενό μας (γραμμές 23-24), όπου ισχυρίζεται ότι έχει δικαίωμα συμμετοχής στα Μυστήρια ισχυριζόμενος την προηγούμενη συμμετοχή του σε πιο αληθινά μυστήρια (μυστήρια πολύ αληθέστερα), ένα γεγονός που τον τοποθετεί σε θέση ανωτερότητας. Στην πρώτη περίπτωση, ο Απολλώνιος ισχυρίζεται ότι διαθέτει γνώση για τα Μυστήρια ανώτερα από εκείνη του ίδιου του ιεροφάντη. Στη συνέχεια, έχοντας αποκτήσει την είσοδο στο τελετουργικό από τον ιεροφάντη, χάρη στη δημοτικότητά του στο πλήθος, αρνείται περήφανα να συμμετάσχει στους εορτασμούς και αναβάλλει την μύησή  του σε μεταγενέστερη περίοδο, προβλέποντας τον επικείμενο θάνατο αυτού του ιεροφάντου, ονοματίζοντας κατόπιν τον διάδοχο· ― ο δε ιεροφάντης ουκ εβούλετο παρέχειν τα ιερά, μη γαρ αν ποτε μυήσαι γόητα, μηδέ την Ελευσίνα ανοίξαι ανθρώπω μη καθαρώ τα δαιμόνια. Ο δε Απολλώνιος ουδέ υπό τούτων ήττων αυτού γενόμενος, ούπω, έφη, το μέγιστον, ων εγώ εγκληθείην αν, είρηκας, ότι περί της τελετής πλείω ή συ γινώσκων, εγώ δε ως παρά σοφώτερον εμαυτού μυησόμενος ήλθον. Επαινεσάντων δε των παρόντων, ως ερρωμένος και παραπλησίως αυτώ απεκρίνατο, ο μεν ιεροφάντης, επειδή εξείργων αυτόν ου φίλα τοις πολλοίς εδόκει πράττειν, μετέβαλε του τόνου και , μου, έφη, σοφός γαρ τις ήκειν έοικας, ο δε Απολλώνιος μυήσομαι, έφη, αύθις, μυήσει δε με ο δείνα, προγνώσει χραώμενος ες τον μετ’ εκείνον ιεροφάντην, ος μετά τέτταρα έτη του ιερού προύστη.

 Εκτός αυτού, ο Λουκιανός, Ψευδολ. 5,  αναφέρει έναν λόγο ενός σοφιστή, του οποίου το θέμα είναι ο αποκλεισμός του Πυθαγόρου από τα Μυστήρια επειδή ήταν βάρβαρος (ο ίδιος ο Πυθαγόρας  είχε πει ότι ήταν ο Τρώας Εύφορβος προτού έρθει στη νέα ζωή του ως «Πυθαγόρας»)·― …ην δε υπόθεσις τω συγγράμματι ο Πυθαγόρας κωλυόμενος υπό τινος Αθηναίων, οίμαι, μετέχειν της Ελευσίνι τελετής ως βάρβαρος, ότι έλεγεν αυτός ο Πυθαγόρας προ τούτου ποτέ και Εύφορβος γεγονέναι·  δηλαδή ήταν ξένος όπως ο Ηρακλής σύμφωνα με τις μυθογραφικές πηγές που εξετάστηκαν προηγουμένως. Σε αυτά τα επεισόδια γίνεται μνεία επίσης στον Σουητόνιο, Νέρων 34.4, ο οποίος αναφέρει ότι ο Νέρων απέφυγε να έλθει στην Ελευσίνα και ένα αίτημα για την μύηση στα Μυστηρίων, τα οποία εάν πήγαινε οι Ιεροφάντες ίσως να του αρνούνταν την μύηση.

Για λόγους περιέργειας, αξίζει να σημειωθεί ότι το θέμα των Ελευσίνων Μυστηρίων το εκμεταλλεύτηκε, τον +4ο αιώνα ο νεοπλατωνιστής Σώπατρος από την Απάμεια της Συρίας,   για μια ρητορική άσκηση περί του σ τ ο χ α σ μ ο ύ· ― Νόμος τον εξειπόντα τα μυστήρια τεθνάναι· όναρ τις θεασάμενος την τελετήν ήρετό τινα των μεμυημένων, ει ταύτα είη, άπερ εώρακεν· επένευσεν  και κρίνεται ασεβείας (Ρητόρες Ελλ. τομ. 8, σελ. 110).

Αλλά τώρα που έχουμε θέσει τη σκηνή, διεισδύοντας στη μυθική σφαίρα και ρίχνοντας μια ματιά στη ρητορική αρένα, είναι καιρός να καλέσουμε τη ρητορική μας. Εδώ είναι το κείμενό του, πλήρως επεξεργασμένο και μεταφρασμένο·

― λόγοι Ηρακλέους κωλυομέ-

νου μυείσθαι τα Ελευσίνια

πάλαι μεμύημαι· αποκλεί-

εις την Ελευσίνα και το πυρ

το ιερόν, δαδούχε και φθο-

νείς νυκτός ιεράς· μυστήρια

πολύ αληθέστερα μεμύημαι.

[..]ον φέρεις. το δε πο-

νηθέν παρ’ εμού νύκτα μοι

[…]αν. εγώ δε σοι πολλήν

[…]. είδον εγώ των αφα-

νιστών πλησίον διά νυκτός

εσκόπησα το πυρ πόθεν

[…] την Κόρην είδον

και την μητέρα την Δήμητραν

Ομιλίες του Ηρακλέους του εξαιρούμενου από τους εορτασμούς των Ελευσίνων Μυστηρίων· Στο παρελθόν έχω ήδη μυηθεί στα Μυστήρια. Μου Κλείνεις την Ελευσίνα και την [ιερή] πυρά, δαδούχε, και αρνείσαι σε (εμένα) την ιερή νύχτα ;! Αλλά έχω μυηθεί σε [πολύ] πιο αληθινά μυστήρια. Κρατάς [την ιερή πυρά/δάδα] αυτό που [είχα καταφέρει] ο ίδιος και [κάνει για μένα] τη νύχτα [ιερή]. Είδα […] εσείς […] υπέροχο […]. Κοντά στο ιε[ρά αντικείμενα] όλη τη νύχτα [εγώ] κράτησα τη πυρά/δάδα, όταν από τούτο  [βγήκε έξω(―)],και  είδα την Κόρη [και τη μητέρα της Δήμητρα].

Συνολική Αξιολόγηση του Κειμένου

Στις σειρές 23-24 ο Ηρακλής ισχυρίζεται ότι έχει μυηθεί σε [πολύ αληθέστερα]  στο οποίες φαίνεται ότι είχε ένα όραμα για την Κόρη (σειρά 31), και πιθανώς για τη Δήμητρα (σειρά 32). Τεχνικά μιλώντας αυτό το όραμα φαίνεται να αντιστοιχεί στην ε π ο π τ ε ί α, την κορυφαία στιγμή των εορτασμών στα Μεγάλα Μυστήρια της Ελευσίνας, όταν οι μυημένοι ορούν τα  ιερά αντικείμενα και μάλλον έπρεπε να δούν και τη θεότητα σε ένα είδος μυστικής εμφάνισης – επιφάνειας. Εξάλλου, κανένα παρόμοιο στάδιο δεν πιστοποιείται για τους Μικρά Μυστήρια. Από αυτή την άποψη, από τη μία πλευρά, μπορούμε να υποθέσουμε ότι το πρότυπο της «διπλής μύησης» του ήρωος, στα Μικρά Μυστήρια στην πρώτη περίπτωση και μετά στα Μεγάλα Μυστήρια, μας πρόσφερε μόλις την πρώτη υπόδειξη για την κατασκευή της ρητορικής εκμετάλλευσης του Ηρακλέους στον πάπυρο Ι. 20. Αυτή η εκμετάλλευση  φαίνεται να αποτελείται από μια μυστικοποιημένη υπερβολή μιας υποτιθέμενης προηγούμενης μύησης, η οποία διαμορφώνεται  ως – μυστήρια πολύ αληθέστερα– με αποκορύφωμα στο μυστικιστικό όραμα των θεοτήτων,  Κόρης και Δήμητρος.  Λαμβάνοντας υπόψη την διαδρομή του ήρωος στο σύνολό της, η έμφαση –μυστήρια πολύ αληθέστερα– ερμηνεύεται σε μια ευρύτερη μεταφορική έννοια·  η «μυστικιστική» εμπειρία στην οποία αναφέρεται ο Ηρακλής πρέπει να είναι η κ α τ ά β α σ η, που αντιπροσωπεύει την κορύφωση των άθλων του. Η ακόλουθη ερμηνεία και εξήγηση της γένεσης του θραύσματος μπορεί να προταθεί .

Πρέπει να φέρουμε την προαναφερθείσα ρητορική πρακτική της χειραγώγησης των μύθων στη βάση μας.  Ο συγγραφέας μας φαίνεται να έχει αντιστρέψει την κανονική σειρά των Άθλων του Ηρακλέους, τοποθετώντας την μ ύ η σ η στα Μυστήρια μετά την κ α τ ά β α σ ή του, όπου γνώρισε την Κόρη και την Δήμητρα στον Κάτω Κόσμο. Επομένως αυτή η κ α τ ά β α σ ι ς θα μπορούσε να παρουσιαστεί από μόνη της ως –μυστήρια πολύ αληθέστερα. Περιέργως, το κείμενο του ρήτορός μας τελειώνει με τον αντιλογισμό του Ευρ. Ηρ. 613· εδώ ο Ηρακλής προτείνει ότι η Περσεφόνη/ Κόρη τον βοήθησε στην επιχείρησή του στον Άδη χάρη στη δική του προηγούμενη μύηση στα Μυστήρια· στον πάπυρο  Ι. 20 ο ήρωας φαίνεται να διεκδικεί το δικαίωμά του συμμετάσχει στα Μυστήρια λόγω της προηγούμενης εμπλοκής του στα – μυστήρια πολύ αληθέστερα– της κ α τ ά β α σ ή ς του.  Ομοίως στο θραύσμα 346 του Πίνδαρου,  παρά την θραυσματική του κατάσταση διατήρησης, αναδύεται σαφέστατα ο σύνδεσμος μεταξύ της μ υ ή σ ε ω ς του Ηρακλέους στα Ελευσίνια Μυστήρια και η κ α τ ά β α σ ή  του. Η παρουσία του Χορού των μυημένων στα Ελευσίνια Μυστήρια στον Άδη είναι επίσης αξιοσημείωτη στην παρωδιακή κ α τ ά β α σ η του Διονύσου στους Βάτραχους του Αριστοφάνη, που διαμορφώνεται πάνω στην κατάβαση του Ηρακλέους. Αυτό που φαίνεται να έχει μείνει εκτός, αλλά υπονοείται στο σχηματικό μας θραύσμα, είναι ο λόγος την άρνησης εισαγωγής στα Μυστήρια, που βρίσκεται στη διαφοροποιημένη πορεία του ήρωος· αυτή η μόλυνση του προήλθε από τη δολοφονία των παιδιών του.

Επιστρέφοντας στη ρητορική φύση του θραύσματος, ένα σκίτσο για μια προγυμναστή η θ ο π ο ι ϊ α, αξίζει να παρατηρηθεί  ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της δομής του κειμένου. Σύμφωνα με τα τυπικά εγχειρίδια των Προγυμνασμάτων, οι ηθοποιϊαι, είναι δομημένες σε μια ακριβή χρονολογική ακολουθία των εποχών. Η βασική ακολουθία αποτελείται από τρεις εποχές – παρόν, παρελθόν και μέλλον – όπως φαίνεται στο Ερμ. Προγ. 9, σελ. 21· ― η δε εργασία κατά τους τρεις χρόνους πρόεισι· και άρξη γε από των παρόντων, ότι χαλεπά· είτα αναδραμή προς τα προτέρα, ότι πολλής ευδαιμονίας μετέχοντα· είτα επί τα μέλλοντα μετάβηθι, ότι πολλώ δεινότερα τα καταληψόμενα· και Αφθ. Προγ. 10, σελ. 35·― […] και διαιρήσεις [την ηθοποιϊαν] αντί κεφαλαίων τοις τρισί χρόνοις, ενεστώτι παρωχηκότι και μέλλοντι. Στην πρόοδο της άσκησης, η  δραματοποιημένη προσωπικότητα θρηνεί τη δυστυχία του παρόντος, τη συγκρίνει και την αντιπαραβάλλει με το παρελθόν, που  χαρακτηρίζεται από μια ασύγκριτα πιο ευτυχισμένη κατάσταση, και προβλέπει ακόμη πιο οδυνηρό και άθλιο μέλλον ως μια συνέπεια της τωρινής αποτυχίας. Άλλωστε, ο Νικόλαος, σελ. 65.11-66.8,  δίνει μια ακολουθία τεσσάρων εποχών·  παρόν, παρελθόν, ξανά παρόν, και μέλλον, όπου η δεύτερη εισαγωγή του παρόντος μετά το παρελθόν στοχεύει στην αποφυγή μιας απότομης μετάβασης από το παρελθόν στο μέλλον· ― τρισί χρόνοις διαιρείται, ενεστώτι, παρεληλυθότι και μέλλοντι […] αρξόμεθα ουν από του ενεστώτος, και αναδραμούμεθα επί τον παρεληλυθότα χρόνον, είτ’ εκείθεν πάλιν αναστρέψομεν επί τον ενεστώτα· ου γαρ αμέσως ήξομεν επί τον μέλλοντα, αλλά μνημονεύσομεν διά βραχέων των ενεστώτων, και ούτως εξετάσομεν τα μέλλοντα· Στην πράξη, ήδη ο Αφθόνιος – αν και δεν το θεωρεί – εφαρμόζει αυτή την αρχή στα παραδείγματα που ακολουθούν τη θεωρητική εξήγηση της άσκησης της ηθοποιϊας στο εγχειρίδιο του.

 Ως παράδειγμα προσφέρει την η θ ο π ο ι ϊ α· ― Ποίους αν είποι λόγους Πελεύςς, τον θάνατον ακούσας του Αχιλλέως· όπου ο Πηλεύς θρηνεί την παρούσα ντροπή, στη συνέχεια θυμάται την προηγούμενη ευτυχία – τον γάμο του με τη θεά Θέτις, τις τιμές που δέχτηκε από τους θεούς και τις θαρραλέες πράξεις του- επιστρέφει γρήγορα στην παρούσα κατάσταση και τελικά προβλέπει την ατυχία του στο εγγύς μέλλον συνεπεία της στέρησης της υποστήριξης του υιού του·― ουκ ευθύς αναμνησθήσεται της παλαιάς ευδαιμονίας, αλλά πρότερον θρηνήσας την παρούσαν τύχην, αντιπαραθήσει τα πάλαι αυτώ συμβεβηκότα αγαθά, τον γάμον της θεάς, την παρά θεών τιμήν, τας πολλάς αριστείας, είτα δε δακρύσει τα νυν προστιθείς, οία εξ οίων αυτόν περιέστηκε, και ούτως οίον μαντεύσεται, πόσοις εικός αυτόν περιπεσείν κακοίς δι’ ερημίαν του βοηθηκόντος.  Στο κείμενο μας, μπορούμε να αναγνωρίσουμε την παρούσα ακολουθία (σειρές 20-23), στην οποία ο Ηρακλής καταγγέλλει τη διαμαρτυρία του και εκφράζει την αγανάκτησή του και τη μετάβαση στο παρελθόν (στ.  24), πριν από μια πολύ σύντομη αναφορά στο πρώτο μισό της γραμμής 20 [πάλαι μεμύημαι]. Οι περιστάσεις του παρελθόντος, που παρουσιάζονται με όρους θετικής κατάστασης – δηλαδή τη συμμετοχή στα Μυστήρια- φαίνεται ότι δεν είναι απλώς εικασίες, που συνίσταται σε μια νοσταλγική ανάμνηση του παρελθόντος (όπως σε άλλες ηθοποιϊες, Λιβανίου Ηθοποιία 2·― τινάς αν είποι λόγους Ανδρομάχη επί Έκτορι· όπου η Ανδρομάχη αναγορεύει ότι ο σύζυγός της εκπροσωπεί για αυτήν τα πάντα στην ζωή· Ηθοποιϊα 3·― τινάς αν είποι λόγους Αχιλλεύς επί Πατρόκλω κειμένω· όπου ο Αχιλλεύς θυμάται την υποστήριξη που λάμβανε από τον αγαπημένο φίλο του· Ηθοποιία 21·― τινάς αν είποι λόγους ο Μενέλαος μαθών περί της Αγαμέμνονος τελευτής· όπου ο Μενέλαος θυμάται  την ευδαίμονα εποχή όταν βασίλευε μαζί με τον αδελφό του), αλλά διαρθρώνονται με αρκετό ενδιαφέρον εις την μορφή ενός ρητορικού επιχειρήματος, το οποίο αποσκοπεί έμμεσα να επηρεάσει, να τροποποιήσει και να αντιστρέψει την παρούσα κατάσταση, και αντιπροσωπεύει την ουσία του ισχυρισμού του για επιλεξιμότητα για το τελετουργικό.  Δυστυχώς, σε αυτό το σημείο το θραύσμα τελειώνει απότομα·  αυτό οφείλεται σαφώς στη σχηματική του μορφή.  Ο ρητορολόγος πιθανότατα αισθάνθηκε ότι συγκέντρωσε αρκετές οδηγίες και υποδείξεις για τους μαθητές του. Μπορούμε εύκολα να μαντέψουμε πώς θα μπορούσε ένας μαθητής να αναπτύξει την πλήρη άσκηση, δηλαδή με τη συμπερίληψη της τρίτης φοράς, το μέλλον, πιθανώς- αλλά όχι απαραίτητο- μετά από μια ταχεία μετάβαση στο παρόν. Είναι δελεαστικό να πιστεύουμε ότι ο Ηρακλής μπορεί διατύπωσε μια απειλή εναντίον του Δαδούχου, ίσως με τη μορφή κατάρας και τις τρομερές συνέπειές, της άρνησης της εισόδου του στα Μυστήρια.

Ο Ηρακλής και τα Ελευσίνια Μυστήρια. Η επανεξέταση του πάπυροου P. Mil. Vogl. I 20, 18-32
Daniela Colomo