ΛΑΤΡΕΙΑ: Οι ιερείς του Ασκληπιού – τα ιερατικά αξιώματα του θεού

ΛΑΤΡΕΙΑ: Οι ιερείς του Ασκληπιού – τα ιερατικά αξιώματα του θεού

Το ιερατικό προσωπικό του Ασκληπιού

Από τις επιγραφές της Επιδαύρου (179) μαθαίνουμε ότι οι ιερείς του Ασκληπιού, κατά την ιεραρχική τάξη, είναι οι εξής · α’. ο ι ε ρ ε ύ ς, β’. η ν ά κ ο ρ ο ς (ιέρεια), γ΄. ο π υ ρ ο φ ό ρ ο ς, δ’. η ζ ά κ ο ρ ο ς (ιέρεια), ε’. οι ν α ο φ ύ λ α κ ε ς. Όλοι υπηρετούν στο ιερό του Ασκληπιού και κατέχουν αυτό το αξίωμα για ένα τελετουργικό έτος (ενιαύσιοι)· από τον κόσμο καλούνται «ι ε ρ ε ω σ ά μ ε ν ο ι» και (Επιδ. επιγρ. 38) · ι ε ρ ο π ο λ ή σ α ν τ ε ς. Από (Επιδ. επιγρ. 186) μαθαίνουμε ότι στο ιερατικό προσωπικό συγκαταλέγονται και οι, στ’. ιερομνήμονες, ζ’. οι αοιδοί, η’. και οι φρουροί, οι οποίοι είναι οι βοηθοί των ναοφυλάκων ή προσωπικό που εντάσσεται στους ναοφύλακες.

Ο Ιερεύς του Ασκληπιού

Ο ιερεύς του Ασκληπιού είναι ο ανώτατος θρησκευτικός άρχων του Ιερού. Προΐσταται στο υπόλοιπο ιερατικό προσωπικό, έχει την ανώτατη εποπτεία επί των θρησκευτικών τελετών και φροντίζει να ασκηθούν σωστά οι κανονισμένες από την αρχή της θητείας του, άπαντες ιερουργίες, ιερές εορτές, πανηγύρεις και τελετές στο Ιερό της λατρείας. Ο Ιερεύς είναι ο θεματοφύλακας των αναθημάτων του κόσμου στο Ιερό και ο προϊστάμενος και διαχειριστής της χρηματικής περιουσίας του Ιερού, δηλαδή ο τ α μ ί α ς· εισπράττει χρήματα και από το ταμείο αναλαμβάνει να πληρώσει τη δαπάνη για την κατασκευή δημοσίων έργων και λοιπών καλλωπιστικών κατασκευών καθώς και έργων συντήρησης στο Ιερό. Στις πολλές επιγραφές που βρέθηκαν στην Επίδαυρο, του -4ου έως την τελευταία ρωμαϊκή περίοδο, γίνεται μνεία στον ιερέα του Ασκληπιού ως απλώς ι ε ρ ε ύ ς· άλλοτε καλείται ι ε ρ ε ύ ς Α σ κ λ η π ι ο ύ· και πολλές φορές· ι ε ρ ε ύ ς του σ ω τ ή ρ ο ς Α σ κ λ η π ι ο ύ ή και ι ε ρ ε ύ ς του σ ω τ ή ρ ο ς. Λόγω της σχέσης του θεού Ασκληπιού με τα μυστήρια στην Ελευσίνα και το Ιερό της λατρείας των Ελευσίνιων θεών, κατά την μεταγενέστερη ρωμαϊκή περίοδο, οι ιερείς του Ασκληπιού φέρουν και τίτλους του ιερατικού αξιώματος των ιερέων της Ελευσίνος. Έτσι ο ιερεύς του Ασκληπιού ονομάζεται και δ α δ ο ύ χ ο ς των Ελευσίνιων μυστηρίων, ο δε ιερεύς Διογένης (Επιδ. επιγρ. 47, 48), ο οποίος φέρει και τα περισσότερα αναθήματα, ονομάζεται σε αυτά Δ η ο ύ ς π ρ ό π ο λ ο ς και ταυτόχρονα και ι ε ρ ο φ ά ν τ η ς.

Στην μεταγενέστερη περίοδο φαίνεται ότι στο Ιερό της Επιδαύρου, οι ιερείς δεν είναι Επιδαύριοι· τέτοιοι ήταν ο ιεροφάντης και ο ιερεύς του σωτήρος Μνασέας Ερμιονεύς (Επιδ. επιγρ. 54), ο αρχιερεύς Πλούταρχος (Επιδ. επιγρ. 52, 53) και ο αθηναίος ιερεύς του σωτήρος Ασκληπιού και δαδούχος των θεών (Επιδ. επιγρ. 75). Η εκλογή του ιερέως του Ασκληπιού γίνεται, κατά την μεταγενέστερη περίοδο, με κλήρο. Το αξίωμα, από την παλαιότερη περίοδο είναι ενιαύσιο (ενός λατρευτικού έτους), γι αυτό το όνομα του ιερέως αναγράφεται στα αναθήματα αλλά και σε άλλες επιγραφές για να δηλώνεται η χρονολογία. Ο ιερεύς θα μπορούσε, αν το επιθυμούσε, να ξαναγίνει ιερεύς για δεύτερη ή και τρίτη φορά. Κατά την αρχή και της λήξης του ιερατικού του αξιώματος ο ιερεύς τελεί Ευχαριστία στους θεούς και ειδικά στον Ασκληπιό, προσφέρει ανάθημα που είναι συνήθως ένας μαρμάρινος βωμός ή ένα άγαλμα του θεού. Από την μελέτη των επιγραφών στις οποίες γίνεται μνεία στους ιερείς και τους πυρφόρους, μπορεί κανείς να θεωρήσει· α΄. ότι ο ιερεύς του Ασκληπιού δεν εκλέγεται από όλους τους Επιδαύριους, αλλά από ορισμένο γένος ή το γένος ορισμένων οίκων (οικογενειών), β’. ότι για να εκλεγεί κάποιος ιερεύς Ασκληπιού πρέπει υποχρεωτικά να έχει υπηρετήσει στα κατώτερα ιερατικά αξιώματα του Ιερού, γ’. ότι ο ιερεύς λαμβάνει ενεργό μέρος, έχοντας τον πρώτο λόγο, στην εκλογή κατώτερου ιερατικού προσωπικού, ιδίως του π υ ρ φ ό ρ ο υ· έχει το δικαίωμα δηλαδή να εκλέγει ή η εκλογή γίνεται ύστερα από δική του πρόταση. Οι ιερείς κατοικούν με το υπόλοιπο υπηρετικό προσωπικό της λατρείας εντός του Ιερού, σε οικήματα καθώς και σε οικήματα του Ιερού του Απόλλωνος Μαλεάτου στο Κυνόρτιο όρος.

Οι ιερείς του Ασκληπιού δεν λαμβάνουν μερίδιο από τις θυσίες, όπως συνηθίζεται στις άλλες ιερές λατρείες, διότι των θυσιών προΐστανται οι ι ε ρ ο μ ν ή μ ο ν ε ς· λαμβάνουν κατά ακολουθία τελευταίοι από τα κρέατα της θυσίας. Άλλα είναι τα εισοδήματα των ιερέων, πιθανώς δεν λαμβάνουν και χρηματική αμοιβή από το ταμείο του Ιερού. Η υπηρεσία τους είναι σίγουρο ότι δεν παρέχεται δωρεάν αλλά έχουν αρκετά εισοδήματα· για την αμοιβή τους δεν βρέθηκαν επιγραφές στο Ιερό, αλλά επειδή διατελούν ιερείς του θεού λαμβάνουν εισοδήματα και χάριτες από τις πόλεις ή τις κοινότητες που προΐσταται ο θεός καθώς και τιμητικούς επαίνους. Από τα ιάματα (θεραπείες) που γίνονται στο Ιερό οι ιερείς του Ασκληπιού δεν λαμβάνουν κανένα άμεσο ενεργό μέρος, δεν είναι ιατροί όπως πιστεύεται από πολλούς, ούτε καταφεύγουν να εφαρμόσουν ιατρικά θεραπευτικά μέσα, διότι τα ιάματα για τους παλαιούς είναι απλώς θαυματουργικές θεραπείες από τον θεό Ασκληπιό.

Οι ιερείς είναι αυτοί που γνωρίζουν τις τελετές και τις μυσταγωγίες, που πρέπει να πραγματοποιούνται και στις οποίες υποβάλλονται οι ασθενείς όταν καταφεύγουν στο Ιερό· φροντίζουν για την ακριβή εκτέλεση και θέτουν σε εφαρμογή άπαντα δυνατά και κατά τις εκάστοτε περιστάσεις, αναγκαία μέσα ώστε να προέλθει ευδιαθεσία των ασθενών για να τελεστεί στο μέλλον το ίαμα· στην τέλεση του ιάματος αυτού δεν μετέχουν, ούτε χρήζουν ως μεσάζοντες μεταξύ του θεού και των ασθενών, διότι αυτοί είναι κατακλινόμενοι μέσα στο Άβατο και έρχονται σε άμεση επικοινωνία με τον Ασκληπιό μέσω των ενυπνίων (ονείρων). Μόνο κατά την ρωμαϊκή περίοδο, όταν είχε μειωθεί η πίστη των ανθρώπων, αναγκάζονταν οι ιερείς να πραγματοποιούν υγιεινά και εμπειρικά μέσα ιατρικών παραγγελμάτων, αλλά ακόμη και αυτά δεν τα επέβαλλαν άμεσα στους ασθενείς αλλά δια της υποβολής παρουσιάζοντάς τα υποδεικνυόμενα από τον θεό. Σε άμεση σχέση με τους ασθενείς έρχονται μόνο όταν επρόκειτο να τους διαβεβαιώσουν ότι θεραπεύτηκαν και ως αποτέλεσμα να πληρώσουν τα ίατρα διότι η παραμονή τους στο ιερό έλαβε τέλος (Επιδ. επιγρ. 5. 20). Εφόσον λοιπόν είναι τόσο σπουδαίο το αξίωμα του ιερέως του Ασκληπιού και τόπο σπουδαία η δικαιοδοσία του στο Ιερό, απορεί κανείς γιατί αυτός ο ιερεύς δεν ήταν ισόβιος αλλά ενιαύσιος αλλά και γιατί εκλέγονταν με κλήρο και όχι με απευθείας ανάθεση καθηκόντων.

―Πως είναι δυνατόν ο ενιαύσιος ιερεύς και μάλιστα κληρωτός, να έχει γνώση απάντων των τελετών και μυσταγωγιών αλλά και των ιερών παραδόσεων;

Η απορία μας λύνεται αμέσως όταν ανατρέξουμε στην αναφορά που έγινε παραπάνω στο κείμενο, ότι δηλαδή ο ιερεύς αυτός δεν εκλέγεται από όλους τους Επιδαύριους αλλά λαμβάνεται από ορισμένο γένος ή ορισμένων οίκων οικογενειών, και από πριν να γίνη ιερεύς πρέπει να υπηρετήσει στα λοιπά κατώτερα αξιώματα του θεού. Έτσι δεχόμαστε ότι ο μέλλων ιερεύς γνώριζε την λατρεία του Ασκληπιού και τα πεπραγμένα των τελετών και μυσταγωγιών τα γνώριζε από τον οίκο του καθώς του είναι γνωστά από την παράδοση της οικογενείας του. Ο ιερεύς τελειοποιεί τις γνώσεις του όταν πρώτα καλείται να υπηρετήσει τα κατώτερα ιερατικά αξιώματα αποκτώντας έτσι την κατάλληλη πείρα για να γίνει ένας ιερεύς του Ασκληπιού.

Ο Πυροφόρος

Ο π υ ρ ο φ ό ρ ο ς ή ο π υ ρ φ ό ρ ο ς είναι ο βοηθός του ιερέως του Ασκληπιού· είναι ο π υ ρ ο φ ό ρ ο ς στις επιγραφές των ιαμάτων , καλείται και π α ι ς ο των θ ε ώ ν π υ ρ φ ο ρ ώ ν (Επιδ. επιγρ. 25. 44). Το αξίωμα του είναι ενιαύσιο και σε μεταγενέστερη περίοδο γίνεται σπουδαίο. Ο πυροφόρος προσφέρει πολλά αναθήματα στους θεούς, το ίδιο βέβαια και ο ιερεύς· πολλές φορές προσφέρει από κοινού μετά από τον ιερέα (Επιδ. επιγρ. 56, 59) και άλλοτε εις το όνομα του ιερέως με αναγραμμένο και το δικό του όνομα για να δηλωθεί η χρονολογία στο ανάθημα. Ο πυροφόρος δεν μπορεί να τελέσει για δεύτερο έτος ή να γίνει ισόβιος.

Η Νακόρος και η Ζάκορος

Η νακόρος και η ζάκορος στο Ιερό είναι ιέρειες, διότι στο Ιερό λατρεύονται και θεές. Η νάκορος οιονεί ιέρεια (Επιδ. επιγρ. 179). Επειδή σε αυτήν απευθύνεται ο πυροφόρος και μετά από αυτήν ακολουθεί η ζακόρος, φαίνεται ότι η ζακόρος είναι η βοηθός της νακόρου, με τον ίδιο τρόπο που ο πυροφόρος είναι ο βοηθός του ιερέως του Ασκληπιού. Και των δύο ιερειών το αξίωμα είναι ενιαύσιο.

Οι Ναοφύλακες ή φρουροί

Τελευταίοι στο αξίωμα είναι οι δύο ν α υ φ ύ λ α κ ε ς ή ν α ο φ ύ λ α κ ε ς, ενιαύσιοι και αυτοί σύμφωνα με την (Επιδ. επιγρ. 179). Την παλαιά περίοδο ονομάζονται φ ρ ο υ ρ ο ί (Επιδ. επιγρ. 186) και καταλέγονται στο ιερατικό προσωπικό καθώς λαμβάνουν από τις θυσίες των βοών τον μηρό του ιέρειου.

Οι Ιερομνήμονες

Στην (Επιδ. επιγρ. 109. 106, 259) δηλώνεται ότι οι ι ε ρ ο μ ν ή μ ο ν ε ς ήταν, σε μεταγενέστερη περίοδο, οι τ α μ ί ε ς, αλλά κατέχουν και ευρύτερη δικαιοδοσία στο Ιερό. Τον -4ο αιώνα φαίνεται ότι εισπράτουν χρήματα, το ίδιο και οι ιερείς του Ασκληπιού, αλλά και πληρώνουν για τις διάφορες δαπάνες του Ιερού ώστε να κατασκευαστούν διάφορα έργα. Προϊστανται επίσης στις τελούμενες θυσίες και λαμβάνουν τον μηρό επίσης των θυσιαζομένων βοών, επομένως καταλέγονται στο ιερατικό προσωπικό. Οι ιερομνήμονες είναι όπως δείχνουν οι επιγραφές οι ιεροποιοί των Αθηνών και της Δήλου, οι οποίοι είναι καθιστάμενοι επί την φυλακήν των ιερών χρημάτων αλλά και αυτοί που επιθεωρούν τα ιερά στο Ιερό. Οι ιερομνήμονες είναι τέσσερεις στον αριθμό, το ίδιο και αυτοί της Δήλου. Είναι διηρημένοι ανά δύο να ασχολούνται με την δικαιοδοσία τους· οι μεν για την χρηματική περιουσία του Ιερού, οι δε για τα ιερά. .Οπως οι ιερείς του Ασκληπιού και οι πυροφόροι, έτσι και οι ιερομνήμονες προσφέρουν ευχαριστήρια αναθήματα στην αρχή και την λήξη της θητείας τους στο θεό. Είναι ενιαύσιοι και εκλέγονται από το δικό τους γένος και οίκο, και είναι οι μέλλοντες ιερείς του Ασκληπιού.

Οι Αοιδοί

Στο ιερό υπάρχουν και οι α ο ι δ ο ί, οι οποίοι αποτελούν μέρος του ιερατικού προσωπικού. Λαμβάνουν μερίδιο από τις θυσίες, τον μηρό των θυσιαζομένων, όπως οι ιερομνήμονες και οι φρουροί. Λαμβάνουν επίσης και από τις θυσίες που προσφέρονται στον Απόλλωνα Μαλεάτα. Οι αοιδοί είναι αυτοί που άδουν προς τιμήν του Ασκληπιού, αδόμενα άσματα στις καθημερινές τελετές του Ιερού. Εννοείται ότι άδουν και παιάνες κατά την τέλεση των θυσιών που συνοδεύονται από τους αυλητές. Καμία θυσία δεν τελείται χωρίς τον αοιδό και την συνοδεία του αυλητού.

Ο Μάγειρος

Στο ιερατικό προσωπικό του Ιερού συγκαταλέγεται και ένας μ ά γ ε ι ρ ο ς. Ο μάγειρος το -5ο αιώνα, αναφέρεται σε ένα ανάθημα ως μ ά γ ι ρ ο ς Κ α λ λ ί σ τ ρ α τ ο ς (Επιδ. επιγρ. 37). Μάγειρος υπάρχει και στο Ιερό της Ολυμπίας, αλλά και στο Ιερό των Δελφών. Η ιερή παράδοση κατά τα πάτρια περιλαμβάνει πάντα ένα μάγειρα στα ιερά διότι ο ιερός νόμος θέλει άπαντα τα κρέατα των θυσιών να καταναλώνονται εντός του ιερού περιβόλου.

Οι θεράποντες

Οι θ ε ρ ά π ο ν τ ε ς αναφέρονται στις επιγραφές των ιαμάτων. Οι θεράποντες είναι αυτοί που εξάγουν τον πάσχοντα από το Άβατο. Είναι απλοί υπηρέτες, παρέχουν βοήθεια όπου χρειαστούν οι ασθενείς μέσα στο Ιερό. Μέσα στο Ιερό υπάρχει και ο β α λ α ν ε ύ ς ο οποίος παρέχει βοήθεια στους λουόμενους.

Οι Ασκληπιασταί

Οι Α σ κ λ η π ι α σ τ α ί αποτελούν τον ιερό σύλλογο του θεού Ασκληπιού που ασχολείται μόνο με την λατρεία του θεού. Οι Ασκληπιασταί υπάρχουν στην Αθήνα εκτός από την Επίδαυρο αλλά και σε πολλές άλλες πόλεις.

Ο Ιερεύς δια βίου και άλλοι ιερείς

Από (Επιδ. επιγρ. 197) μαθαίνουμε ότι στο Ιερό της Επιδαύρου, κατά την μεταγενέστερη τουλάχιστον περίοδο, υπάρχει ι ε ρ ε ύ ς ι σ ό β ι ο ς (διά βίου), αυτός είναι ο ιερεύς του Α π ό λ λ ω ν ο ς Μ α λ ε ά τ ο υ και των Α ζ ο σ ί ω ν θ ε ώ ν. Επειδή ο Απόλλων και οι Αζόσιοι θεοί λατρεύονται από την παλαιά περίοδο στην Επιδαυρία και επειδή στον Απόλλωνα, τουλάχιστον τον -5ο αιώνα, τελούνται θυσίες στο Ιερό στον ίδιο βωμό, θεωρείται ότι από την παλαιά περίοδο προϋπήρχε ιερεύς του Απόλλωνος και των Αζοσίων θεών. Παρόλο που ο ιερεύς αυτός κατέχει δύο ιεροσύνες συν το ότι είναι ισόβιος, δεν φαίνεται να να έχει την ανάλογη σπουδαιότητα στο Ιερό με αυτήν του ιερέως του Ασκληπιού. Στην ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο προστίθενται και ο ιερεύς του Σεβαστού Καίσαρος και η ιέρεια της Δρουσίλλης.

Π. Καββαδίας