Η ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΝ ΛΙΜΝΑΙ ΙΕΡΟΥ

Η ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΕΝ ΛΙΜΝΑΙ ΙΕΡΟΥ

Πού βρίσκεται το ιερό Δ ι ο ν ύ σ ι ο ν εν Λ ί μ ν α ι ς;

Έχουν διατυπωθεί τρεις θεωρίες:

(Α) Βρίσκεται κοντά (ή ακριβώς νότια) του χώρου του θεάτρου του Διονύσου.

Εκείνοι που υποστηρίζουν αυτήν την άποψη βασίζονται κυρίως σε έναν συνδυασμό της δήλωσης του Θουκυδίδη ότι στο ιερό του ε ν Λ ί μ ν α ι ς εορτάζονταν τα Α ρ χ α ι ό τ ε ρ α Δ ι ο ν ύ σ ι α και μιας έκφρασης στην ομιλία κατά της Νεαίρας «εν τω αρχαιοτάτω ιερώ του Διονύσου και αγιωτάτω εν Λίμναις » με τη αναφορά του Παυσανία (Α. 20. 3) ότι το αρχαιότατον ιερόν του Διονύσου βρίσκεται προς τω θεάτρω. Όμως, μέχρι τον -4ο αιώνα, ο αρχικός περίβολος του ιερού ε ν Λ ί μ ν α ι ς, όπου κι αν βρισκόταν, παρέμενε σε λειτουργία, σίγουρα όμως είχε εξαφανιστεί από την εποχή του Παυσανία, ο οποίος περιγράφοντας την Αθήνα, όπως βρήκε, θα έδινε φυσικά τον τίτλο του α ρ χ α ι ο τ ά τ ο ν ι ε ρ ό ν στον παλαιότερο ναό που βρήκε ακόμη ιστάμενον, δηλαδή τον παλαιότερο ναό του Διονύσου στον περίβολο του Θεάτρου.

Η έκφρασή του δεν δίνει καμία καθοδήγηση σχετικά με τον τόπο του ιερού ε ν Λ ί μ ν α ι ς. Μια υπόθεση που γίνεται είναι ότι ο Θουκυδίδης ονομάζει τα αρχαία ιερά με τη σειρά των τοποθεσιών τους (μια μη αποδεδειγμένη υπόθεση) και ότι το ιερό εν Λίμναις πρέπει επομένως να βρίσκεται ι πιο μακριά από το Ο λ υ μ π ι ε ί ο ν και το Π ύ θ ε ι ο ν από ότι το ιερό της Γ η ς Κ ο υ ρ ο τ ρ ό φ ο υ, στη νοτιοδυτική γωνία της Ακροπόλεως , καθίσταται αρκετά αβέβαιη από το γεγονός ότι είναι μόνο μια εικασία ότι αυτό το συγκεκριμένο ιερό της Γ η ς ήταν αυτό που ανέφερε ο ιστορικός. Είναι επίσης εξαιρετικά αμφίβολο εάν μπορεί να βρεθεί το απαραίτητο ελώδες λιμναίο έδαφος σε οποιαδήποτε περίοδο γνωστή σε εμάς στη γειτονιά του θεάτρου, και η ονομασία ε ν Λ ί μ ν α ι ς αλλά και ο Χορός των βατράχων (στ. 209) απαιτούν ένα πραγματικό ε λ ώ δ ε ς έδαφος.

(Β) Βρίσκεται στον περίβολο που ανασκάφηκε από τον καθηγητή Dorpfeld το 1894 στα δυτικά της Ακρόπολης στο κοίλο χώρο που περιβάλλεται από τις δυτικές πλαγιές της Ακρόπολης, του Α ρ ε ί ο υ Π ά γ ο υ και την Π ν ύ κ α.

Αυτό το ιερό βρισκόταν, όπως δεικνύουν οι συγγραφείς, έξω από το πρώϊμο ή το επί της εποχής του Θησέως, Τείχος της πόλεως, αλλά περιλαμβανόταν στην μεταγενέστερη πόλη, όπως αναφέρει το απόσπασμα του Ισαίου (8. 35) και αποδεικνύει ότι το ιερό αυτό ήταν το ε ν Λ ί μ ν α ι ς

― Ισαίος Λ.8. 35• ― Κίρων γαρ εκέκτητο ουσίαν, ω άνδρες , αγρόν μεν Φλυήσι. . . οικίας δ΄εν λαστει δύο, την μεν μίαν μισθοφορούσαν, παρά το εν Λίμναις Διονύσιον, χιλίας ευρίσκουσιν, την δ’ ετέραν κτλ.

Όμως, η ταυτοποίηση δεν μπορεί να θεωρηθεί βέβαια ελλείψει τεκμηρίωσης από επιγραφές και οποιουδήποτε άλλου ίχνους όπως θα έπρεπε κανονικά για να ταυτοποιηθεί, σύμφωνα με όλα τα αποδεικτικά στοιχεία, και να έχουν κατατεθεί για μελέτη. Η υπόθεση για αυτήν την τοποθεσία εκκρεμεί. Υπάρχουν κάποια βασικά στοιχεία της τοποθεσίας που πρέπει να συζητηθούν.Πρώτον, το ζήτημα του βάλτου. Η περιοχή ήταν σίγουρα ξηρή κατά την περίοδο που καλύφθηκε από τους παλαιούς και σύγχρονους δρόμους αλλά και τα κτίρια που ανάσκαψε ο καθηγητής Dorpfeld. Ένα αινιγματικό απόσπασμα του Στράβωνος (8. 5.1), στο οποίο πιστεύεται ότι αναφέρεται στην περιοχή του Αθηναϊκού Διονυσίου ιερού εν Λίμναις είναι παράλληλο με μια περιοχή λίγο έξω από τις Αμύκλαι, η οποία ονομαζόταν επίσης Λ ί μ ν α ι και επειδή κάποτε ήταν ελώδης, αν και δεν είναι πλέον έτσι, μπορεί να σημαίνει ότι το αθηναϊκό ιερό ήταν στεγνό και ξηρό στην εποχή του Στράβωνος. Αλλά είναι αμφίβολο αν το ιερό του καθηγητή Dorpfeld να ήταν ελώδες.Στράβων 8. 5. 1•

― υποπέπτωκε δε τω Ταυγέτω η Σπάρτη εν μεσογαία και Αμύκλαι, ου το του Απόλλωνος ιερόν, και η Φάρις. έστι μεν ουν εν κοιλοτέρω χωρίω το της πόλεως έδαφος, καίπερ απολάμβανον όρη μεταξύ• αλλ’ ουδέ γε μέρος αυτού λιμνάζει, το δε παλαιόν ελίμναζε το προάστειον και εκάλουν αυτό Λίμνας• και το του Διονύσου ιερόν εν Λίμναις εφ υγρού βεβηκός ετύγχανε, νυν δ’ επί ξηρού την ίδρυσιν έχει.

Οι πηγές για το Δ ι ο ν ύ σ ι ο ν ε ν Λ ί μ ν α ι ς δηλώνουν ότι ο περίβολος περιείχε Ν α ό και μια Ο ι κ ί α και ότι υπήρχε Β ω μ ό ς, με μια εγγεγραμμένη Σ τ ή λ η πολύ κοντά του. Ο περίβολος που βρήκε ο Dorpfeld περιέχει σίγουρα έναν ναό και ένα άλλο κτήριο• έναν μικρό ναό στο νότιο άκρο, και στη βορειοδυτική γωνία ένα κτήριο που καταλαμβάνεται εν μέρει από ένα αρχαίο Οινοπιεστήριο (Λ η ν ό ς). Ένα από τα πιο εμφανή αντικείμενα στον περίβολο είναι το θεμέλιο μιας Τ ρ ά π ε ζ α ς π ρ ο σ φ ο ρ ώ ν τοποθετημένης σε τέσσερις χαμηλούς πυλώνες, με αυλακώσεις στο θεμέλιο που μπορεί κάλλιστα να προορίζονται για τη λατρευτική αποδοχή των ιερών Σ τ η λ ώ ν. Η πολυγωνική τοιχοποιία των κάτω στρωμάτων των τοίχων και των γεωμετρικών αγγείων που βρέθηκαν, δείχνουν την ύπαρξη κτηρίων του -7ου ή των αρχών του -6ου αιώνος. Ο Διονυσιακός χαρακτήρας της περιοχής καθίσταται πιθανός από το γεγονός ότι όταν καταστράφηκε ή αναδιαμορφώθηκε αργότερα, ιδρύθηκε ένα ιερό του Διονύσου – των Ι ο β α κ χ ώ ν – και χτίστηκε πάνω στο ε ν Λ ί μ ν α ι ς ιερό τον -2ο αιώνα. Παρόλα αυτά υπάρχουν πολλές δυσκολίες στον τρόπο αποδοχής της ταυτοποίησης του καθηγητή Dorpfeld. Η Τ ρ ά π ε ζ α προσφορών δεν είναι ένας τύπος ιερού αντικειμένου που θα ονομαζόταν Β ω μ ό ς. Η απουσία επιγραφών και αναθημάτων των προϊστορικών περιόδων, μπορεί να εξηγηθεί από τη μαρτυρία ότι ήταν ανοιχτό μόνο μία φορά το έτος• η μικρή είσοδος στον περίβολο για την συντήρηση του ιερού στο υπόλοιπο, όσο ήταν κλειστό για το κοινό, που αναφέρει ο Dorpfeld για να υποστηρίξει την ταυτοποίηση, δεν προσθέτει τίποτα στην περίπτωσή του. Δεν υπάρχει απαραίτητη σύνδεση μεταξύ του «ανοιχτό μία μέρα μόνο το χρόνο» και «έχοντας μόνο μία είσοδο». Η μεγάλη δυσκολία, φυσικά, είναι ότι αυτός ο περίβολος δεν είναι «νότια» της Ακρόπολης αλλά βρίσκεται προς τα δυτικά. Η θεωρία για το ιερό του Dorpfeld παραμένει μέχρι στιγμής στην άκρη.

(3) Βρίσκεται στον Ιλισσό, κοντά στην πηγή που λέγεται Καλλιρόη και εκεί κοντά στο Ολυμπιείο των Πεισιστρατίδων.

Το κύριο εμπόδιο σε αυτήν την υπόθεση είναι η σημαντική απόσταση από την Ακρόπολη (ένα χιλιόμετρο έως ενάμιση χιλιόμετρο, ανάλογα με την ακριβή τοποθεσία) και η απόσταση από το μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας πόλης. Η πιθανή αποδοχή αυτής της τοποθεσίας προέρχεται εν μέρει από τη θέση της, νότια της Ακρόπολης, και εν μέρει από τη σύνδεσή της με το Ολυμπιείο και το Πύθειο αυτής της περιοχής. Για άλλη μια φορά υπάρχει αμφιβολία ως προς το αν η περιοχή ήταν ποτέ ελώδης, αν και η πιθανότητα φαίνεται μάλλον πιο πιθανή εδώ από ότι σε οποιαδήποτε από τις αντίπαλες τοποθεσίες. Μια επιγραφή του -5ου αιώνα (IG. I² 94) αποτελεί απόδειξη για ένα Δ ι ο ν ύ σ ι ο ι ε ρ ό δίπλα στο ιερό του Ν η λ έ ω ς, το οποίο τοποθετείται από άλλους ερευνητές στο σημείο όπου ο Κόδρος (που ήταν επίσης συνδεδεμένος με ιερό) συνάντησε τον θάνατό του στο μύθο• και εκεί όπου βρέθηκε η ίδια η επιγραφή, που βρίσκεται στη δεξιά όχθη του Ιλισσού, ανατολικά του αρχαίου δρόμου για το Φάληρο. Το σημείο της αβεβαιότητας σε αυτή την αποδοχή είναι, φυσικά, η κατάσταση του ιερού του Νηλέως, η οποία με την απόδειξη αυτής της επιγραφής ήταν εξίσου καλή και εντός των τειχών της πόλης, μεταξύ αυτών και της Ακρόπολης. Η άλλη δυσκολία είναι ο ισχυρισμός του Ισαίου ότι το ιερό ε ν Λ ί μ ν α ι ς ήταν ε ν ά σ τ ε ι

Όλα τα πράγματα, λοιπόν, δεν συμβάλουν σε κάποια συγκεκριμένη απάντηση στο ερώτημα:

― πού ήταν το ιερό του Διονύσου εν Λίμναις;

Το απόσπασμα του Θουκυδίδη από το οποίο άρχισα δεν μπορεί, δυστυχώς, να να δώσει μια σαφή απάντηση, και τα άλλα στοιχεία που προβλήθηκαν δεν είναι ακόμη αρκετά για να αποσπάσουν οποιαδήποτε από τις πιθανές απαντήσεις.

Υπάρχουν επίσης πολύ λίγες αποδείξεις για να προχωρήσουμε με την θεωρία του καθηγητή Dorpfeld, με τον προσδιορισμό του Διονύσου ιερού εν Λίμναις ή με το Ληναίο ιερό.