ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΥΧΗ: Ο Όρκος του Σωκράτους στο Ασκληπιό, η τελετουργική Επώαση, η θυσία του Αλεκτρυόνος και η Ευχή

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΥΧΗ: Ο Όρκος του Σωκράτους στο Ασκληπιό, η τελετουργική Επώαση, η θυσία του Αλεκτρυόνος και η Ευχή

Στον Φαίδωνα (118a) του Πλάτωνος, διαβάζουμε την περιγραφή των τελευταίων δευτερολέπτων κυριολεκτικά προτού πεθάνει ο Σωκράτης από το δηλητήριο που είχε ήδη διαπεράσει στο σώμα του, αφού αναγκάστηκε να πιει το κώνειο που η Πολιτεία  είχε δικάσει για την εκτέλεση του:

― ἤδη οὖν σχεδόν τι αὐτοῦ ἦν τὰ περὶ τὸ ἦτρον ψυχόμενα, καὶ ἐκκαλυψάμενος—ἐνεκεκάλυπτο γάρ—εἶπεν—ὃ δὴ τελευταῖον ἐφθέγξατο— «ὦ Κρίτων, ἔφη, τῷ Ἀσκληπιῷ ὀφείλομεν ἀλεκτρυόνα: ἀλλὰ ἀπόδοτε καὶ μὴ ἀμελήσητε.»

«Είχε φτάσει να παγώνει γύρω από το υπογάστριο, όταν ο Σωκράτης ξεσκέπασε το πρόσωπο του—το είχε καλυμμένο—και είπε—ήταν ο τελευταίος του λόγος — Κρίτωνα, χρωστάμε στον Ασκληπιό έναν αλεκτρυόνα. Δώστε την οφειλή και μην την αμελήσετε

Αυτές ήταν οι τελευταίες λέξεις που ειπώθηκαν  ποτέ από τον Σωκράτη, όπως αναφέρεται στον Φαίδωνα του Πλάτωνα, και αναφέρονται σε ένα τελετουργικό που πραγματοποιείται  από τους ευχέτες της λατρείας του ήρωος  Ασκληπιού. Φαίνεται ότι ο Σωκράτης να είχε ορκιστεί να εκτελέσει ένα τέτοιο τελετουργικό.

Παρακάτω, πρέπει να πω περισσότερα για την τελετουργική πράξη στην οποία αναφέρεται ο Σωκράτης και η οποία είναι το σφάγιο ενός αλεκτρυόνος προσφερόμενου ως θυσία στον Ασκληπιό. Είναι σημαντικό ότι, από όλους τους μαθητές του Σωκράτους, ο Κρίτων ξεχωρίζει ως το άτομο που πρέπει να τελέσει την τελετουργική πράξη.  Ο Κρίτων ήταν ντόπιος του αθηναϊκού δήμου με το όνομα Αλωπεκή. Όλες οι περιοχές που ελέγχονται από την πόλη της Αθήνας χωρίστηκαν σε περιοχές που είναι γνωστές ως «Δήμοι»  και γνωρίζουμε για το γεγονός ότι ο Σωκράτης καθώς και ο Κρίτων ήταν δημότες του ίδιου δήμου, της Αλωπεκής. Είναι λογικό, λοιπόν, ότι ο Σωκράτης να καλεί τον συντοπίτη  του, τον Κρίτωνα, για να τελέσει τη θυσία του κόκορα, καθώς όλες οι θρησκευτικές πρακτικές εκείνες τις ημέρες προέρχονταν από τις τοπικές παραδόσεις.  Για να το πούμε διαφορετικά, οι αρχαίες αθηναϊκές θρησκευτικές πρακτικές που σχετίζονται με τελετές και μύθους συνδέονται αυστηρά με τον οπουδήποτε  που γεννήθηκε και μεγάλωσε σε αυτούς του τόπους.  Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ο Σωκράτης επέλεξε τον συνδημότη του ως εκείνον που θα τον αντικαταστήσει και θα θυσιάσει έναν κόκορα στον Ασκληπιό.

Υπάρχουν εξωτερικές ενδείξεις που αποδεικνύουν την ύπαρξη τελετών που περιλαμβάνουν μια τέτοια θυσία. Παρακάτω, θα εισέλθω στις λεπτομέρειες αυτών των στοιχείων, δείχνοντας ότι το κίνητρο των Ευχετών στη θυσία ενός αλεκτρυόνα στον Ασκληπιό ήταν ώστε να αναζητήσουν μια θεραπεία για μια ασθένεια ή για να αποτρέψουν μια ασθένεια. Αλλά πρώτα, πρέπει να ανασκοπήσουμε τα βασικά στοιχεία του πραγματικού μύθου που επικεντρώνεται στον Ασκληπιό.

Σύμφωνα με μια πρώιμη εκδοχή του μύθου, ο Ασκληπιός ήταν ένας ιατρός που είχε τη δύναμη να αναζωογονεί τους νεκρούς έτσι  η θεϊκή τάξη απειλήθηκε τόσο πολύ από αυτή τη δύναμη που ο ίδιος ο Ζευς αποτέφρωσε τον ήρωα με τον θεϊκό κεραυνό του. Μόλις πέθανε, ο Ασκληπιός έγινε ήρωας λατρείας και, ως εκ τούτου, πιστεύεται ότι έχει τη δύναμη να βοηθά εκείνους που τον λατρεύουν να σταματά ή να αποτρέπει τις ασθένειές τους.

Ο Ασκληπιός θεωρήθηκε πρωτίστως ως ήρωας λατρείας την εποχή που πέθανε ο Σωκράτης, το -399 έτος, αλλά, τελικά, εξελίχθηκε σε έναν πλήρη θεό στο πλαίσιο των ιερών του, όπως στην Επίδαυρο και στην Πέργαμο· στην εποχή του Παυσανία, για παράδειγμα, που έζησε τον +2ο αιώνα, ο Ασκληπιός θεωρείται  πλέον ως θεός.

Ένας συμβατικός τρόπος λατρείας του Ασκληπιού στα ιερά του, όπως στην Επίδαυρο και στο Πέργαμο, είναι να ζήσετε μια τελετουργική «επώασις»· να πάτε για ύπνο αφού ευχηθείτε σε αυτόν και, στον ύπνο σας, θα μείνετε σε πνευματική επαφή με την ιερή του παρουσία, ελπίζοντας ότι ο Ασκληπιός θα σας δώσει κάποια απάντηση στην Ευχή σας. Εάν προσέξει την Ευχή σας, θα θεραπευτείτε – αλλά φυσικά δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι η Ευχή σας θα ληφθεί υπόψη από τον θεό.

Στο πλαίσιο, των τελετουργικών της επώασης προστίθεται ένα σχετικό απόσπασμα που χρονολογείται από τον +2ο αιώνα. Η πηγή είναι ο Αρτεμίδωρος, ο συγγραφέας μιας πραγματείας για την ερμηνεία των ονείρων (Ονειροκριτικά), και εδώ περιγράφεται αυτό που αναφέρει αυτή η πηγή σχετικά με την τελετουργική πρακτική της θυσίας των κοκόρων στον Ασκληπιό:

― ηὔξατότ τῷ Ἀσκληπιῷ, εἰ διὰ τοῦ ἔτους ἄνοσος ἔλθοι, θύσειν αὐτῷ ἀλεκτρυόνα· ἔπει διαλιπὼν ἡμέραν ηὔξατο πάλιν τῷ Ἀσκληπιῷ, εἰ μὴ ὀφθαλμιάσειεν, ἕτερον ἀλεκτρυόνα θύσειν. καὶ δὴ εἰς νύκτα ἔδοξε λέγειν αὐτῷ τὸν Ἀσκληπιὸν «εἷς ἀλεκτρυὼν ἀρκεῖ».  άνοσος μὲν οὖν ἔμεινεν, ὠφθαλμίασε δὲ ἰσχυρῶς· καὶ γὰρ μιᾷ εὐχῇ ὁ θεὸς ἀρκούμενος τὸ ἕτερον ἠρνεῖτο.

«Υπήρχε ένας άνθρωπος που ευχήθηκε [εύχεσθαι] στον Ασκληπιό, [λέγοντας] ότι αν [ο άνθρωπος] περάσει ένα ολόκληρο έτος χωρίς ασθένεια, [ο άνθρωπος] θα θυσιάσει [θύειν] σε αυτόν [Ασκληπιός] έναν ἀλεκτρυὼν. Μια μέρα αργότερα, ευχήθηκε πάλι στον Ασκληπιό, λέγοντας ότι, αν [ο άνθρωπος] δεν είχε κάποια ασθένεια στα μάτια, θα θυσίαζε [δεύτερο] ἀλεκτρυὼν.  Στη συνέχεια, κατά τη διάρκεια της νύχτας, ο Ασκληπιός του εμφανίστηκε σε ένα όνειρο και του είπε: «ένας ἀλεκτρυὼν είναι αρκετός για μένα». Αυτό που συνέβη μετά από αυτό είναι ότι [ο άνθρωπος] παρέμεινε απαλλαγμένος από οποιαδήποτε ασθένεια, εκτός από το ότι ανέπτυξε μια πολύ σοβαρή ασθένεια των ματιών. Έτσι, ο θεός [Ασκληπιός] ήταν ικανοποιημένος με μια Ευχή , αλλά είπε όχι στη δεύτερη περίπτωση.

Αρτεμίδωρος Ονειροκριτικά 5.9

Σε αυτό το απόσπασμα, το άτομο που προσεύχεται στον Ασκληπιό δεσμεύεται να θυσιάσει έναν πετεινό – ή δύο πετεινούς – «στον θεό» μόνο μετά από ένα χρόνο που πέρασε. Έτσι, η θυσία εδώ θα ήταν μια πράξη των Ευχαριστιών που πραγματοποιείται μόνο μετά την εκπλήρωση μιας επιθυμίας – και μόνο αφού είχε ήδη πραγματοποιηθεί η τελετουργική «επώασις», συνοδευόμενη από ένα όνειρο.  Υπάρχει μια παράλληλη ιστορία   που συναντάμε στον Ηρώδα και το έργο του Μιμίαμβοι (4.11–20), όπου ένας πετεινός θυσιάζεται ως πράξη των Ευχαριστιών για μια θεραπεία που ο Ασκληπιός έχει ήδη επιτύχει για την γυναίκα  που λέει την Ευχή της.

Υπάρχουν όμως και άλλες καταστάσεις όπου η θυσία ενός ζώου στον Ασκληπιό, με ή χωρίς τις πρόσθετες προσφορές άρτων σε αυτόν, πραγματοποιείται πριν από την τελετουργική επώαση  και πριν γίνει γνωστό εάν η επιθυμία του ατόμου που εύχεται θα προσεχθεί  από τον θεό ή όχι. Ένα λαμπρό παράδειγμα είναι του κείμενο του από τις Επιγραφές της Περγάμου 161AB, που χρονολογείται στο πρώτο μισό του +2ου αιώνος.

Στην περίπτωση του Φαίδωνος (118a) του Πλάτωνος, η διατύπωση του Σωκράτους δείχνει αυτό το είδος της προκαταρκτικής θυσίας στον Ασκληπιό – μια θυσία που πραγματοποιείται πριν από μια τελετουργική επώαση.

Οι λάτρεις του Ασκληπιού θυσιάζουν έναν πετεινό σε αυτόν, και η θυσία θα πρέπει να συσχετιστεί με μια επιθυμία για υγίεια. Επιπλέον, αυτή η επιθυμία θα πρέπει να διατυπωθεί προφορικά σε μια Ευχή. Μια τέτοια πράξη ευχής ισοδυναμεί με τον όρκο. Η ιδέα είναι, ότι ορκίζομαι στη θυσία ενός πετεινού στο πλαίσιο της απόδοσης της Ευχής.  Δεδομένου ότι ο Σωκράτης αναφέρεται, κυριολεκτικά, ότι: «οφείλουμε τη θυσία ενός αλεκτρυόνος στον Ασκληπιό», υπονοείται ότι ο Σωκράτης είχε ορκιστεί στο πλαίσιο ότι είχε κάνει μια Ευχή. Ευχόταν να πάρει κάτι από τον θεό.  Ζητούσε κάτι.

Έτσι, όταν κάνετε έναν όρκο σε μια Ευχή, όπως εκφράζεται με τη λέξη «εύχεσθαι», λέτε σε μια θεότητα ότι θα κάνετε ή έχετε κάνει κάτι με την ελπίδα ότι η θεότητα στον οποία εύχεστε θα παραχωρήσει αυτό που επιθυμείτε.

Αλλά η θεότητα στον οποία εύχεται ένας άνθρωπος δεν είναι υποχρεωμένη να προσέξει την Ευχή. Έτσι, η θεότητα δεν είναι υποχρεωμένη να επιστρέψει την εύνοια, ας πούμε, μια θυσία που ανακοινώνεται με την Ευχή. Η πραγματοποίηση μιας θυσίας που ανακοινώνετε στην ευχή – είτε αυτή η θυσία πραγματοποιείται στο παρελθόν, στο παρόν ή στο μέλλον – δεν εγγυάται ότι θα λάβετε την επιθυμία σας από τη θεότητα στην οποία προσεύχεστε.

Επιστρέφοντας στον όρκο του Σωκράτη, ρωτώ: εκπληρώθηκε η «επιθυμία της-προσευχής»;

Η απάντησή  είναι ναι.

Ο Ασκληπιός είχε εκχωρήσει για άλλη μια φορά στον Σωκράτη την πιο αγαπημένη του επιθυμία – τον λόγο για  να ζήσει ξανά.

Gregory Nagy

Αφήστε μια απάντηση