ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Οι θεϊκές πτυχές και οι διαφορές των ονομασιών της Αθηνάς και της Παλλάδος

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Οι θεϊκές πτυχές και οι διαφορές των ονομασιών της Αθηνάς και της Παλλάδος

Η Παλλάς Αθηνά

H Αθηνά  είναι μια θεότητα με πολλές ονομασίες, περισσότερες ίσως και οποιαδήποτε άλλη θεότητα· ακόμη και από την Αφροδίτη, η οποία, στον Ιππόλυτο 1 του Ευριπίδη, περιγράφει τον εαυτό της ως την πιο «ισχυρή» και την  πιο «πολυώνυμη» , κυριολεκτικά «την θεά με τις πάμπολλες ονομασίες».

Οι πολλές ονομασίες της Αθηνάς είναι ιδιαιτέρως αξιοσημείωτες στην αρχή του Ομηρικού Ύμνου 28 Εις Αθηνάν. Ο ποιητής ξεκινά: «Για την Παλλάδ’ Αθηνά, ένδοξη θεά, αειδώ» και στη συνέχεια παραθέτει τις διάφορες ονομασίες που υπόκεινται στο θεϊκό της όνομα : «Γλαυκώπις, Πολυμήτις, Αμείλιχον ήτορ έχουσα, Παρθένος, Ερυσίπτολιν Αλκήεσσαν Τριτογένεια (1-4).

Από μια άποψη, η θεά απεικονίζεται ως πολύπλευρη, έτσι ώστε να υπάρχουν σε αυτήν πολλές πιθανές πτυχές της θεάς, και ο  ποιητής θα διαλέξει από αυτές τις ονομασίες  για να περιγράψει το μυθολογικό επεισόδιο στο οποίο θέλει να αναφερθεί, δηλαδή την πρώτη θεϊκή Επιφάνεια της θεάς, την  γέννησή της από το κεφάλι του Δία.

Εναλλακτικά, μπορούμε να πούμε ότι το κάθε επίθετο της θεάς παριστάνει ή περιγράφει αυτό που θα διηγηθεί.

Οι διάφορες ονομασίες περιγράφουν και προσεγγίζουν τις διάφορες θεϊκές πτυχές του πρωταρχικού ονόματος της θεάς Αθηνάς.  Αυτή η προσέγγιση μπορεί πολλές φορές να είναι διευκρινιστική για μια συγκεκριμένη θεότητα, παράδειγμα για την Αφροδίτη  σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία της Αθήνας, όπου γύρω από τα επιθέματα αυτής της θεάς  περιλαμβάνεται η Αφροδίτη Πάνδημος, η Αφροδίτη Πειθώ, η Αφροδίτη εν Κήποις και η Αφροδίτη Ουρανία– με σκοπό να κατανοηθεί περαιτέρω η σημασία της θεότητος αυτής για την πόλη.  

Η θεά Αθηνά πρωταρχικά στην πόλη είναι η Πολιάς για την πόλη των Αθηναίων, η προστάτιδα θεά  συμπεριλαμβανομένου του ρόλου της ως η Πολιούχος θεά, από εδώ και μετά συνδέεται με το επίθεμα της Παρθένου, προτού όμως συνδεθεί με αυτό σχετίζεται και με τα  επιθέματα που συνδέονται με τους πολιτικούς θεσμούς όπως η Βουλαία,  όλα αυτά έχουν ως στόχο την επίδειξη της ποικιλίας των διαφορετικών ρόλων της θεάς, και όπου είναι δυνατόν, τον προσδιορισμό ενός  κοινού εδάφους μεταξύ των συγκεκριμένων ρόλων.  Αυτή η τάση οριοθετεί κάτι για τη θεά,  ότι πολλές φορές  δεν ονομάζεται απλώς Αθηνά αλλά, από την αρχή του Ομηρικού Ύμνου 28 «Εις Αθηνάν», έχει επίσης ένα όνομα που προηγείται αυτό της «Αθηνάς», το όνομα « Παλλάς».

Σχετικά με την παραδοσιακά ειδικευμένη προσέγγιση, το πρώτο όνομα είναι το κύριο, ενώ αυτό που ακολουθεί φωτίζει μια συγκεκριμένη πτυχή του.

― Στον ύμνο φαίνεται ότι το όνομα  «Παλλάς» είναι πιό σημαντικό από αυτό της «Αθηνάς» ή  πρέπει να θεωρηθούν και τα δύο ως ζεύγος, ως μια έκφραση διαφορετικών πτυχών της ίδιας θεάς; Εάν ναι, γιατί;

Για παράδειγμα, στην Ιλιάδα Α 397-406:

―Όταν ο Αχιλλέας θυμίζει στην Θέτιδα τον καιρό που τρεις θεότητες προσπάθησαν να δέσουν τον Δία,  γιατί οι δύο από τους συνεργούς θεούς – η Ήρα και ο Ποσειδώνας – αναφέρονται  μόνο με  τα  ονόματα τους ενώ η τρίτη θεά αναφέρεται να  έχει δύο ονόματα;

Το εν λόγω απόσπασμα είναι όπου ο Αχιλλέας υπενθυμίζει στην Θέτιδα την περίσταση που η ίδια είχε του έχει αφηγηθεί πολλές φορές όταν:

― εὐχομένης ὅτ’ ἔφησθα κελαινεφέϊ Κρονίωνι οἴη ἐν ἀθανάτοισιν ἀεικέα λοιγὸν ἀμῦναι, ὁππότε μιν ξυνδῆσαι Ὀλύμπιοι ἤθελον ἄλλοι Ἥρη τ’ ἠδὲ Ποσειδάων καὶ Παλλὰς Ἀθήνη· ἀλλὰ σὺ τόν γ’ ἐλθοῦσα θεὰ ὑπελύσαο δεσμῶν, ὦχ’ ἑκατόγχειρον καλέσασ’ ἐς μακρὸν Ὄλυμπον, ὃν Βριάρεων καλέουσι θεοί, ἄνδρες δέ τε πάντες Αἰγαίων’ — ὃ γὰρ αὖτε βίην οὗ πατρὸς ἀμείνων — ὅς ῥα παρὰ Κρονίωνι καθέζετο κύδεϊ γαίων· τὸν καὶ ὑπέδεισαν μάκαρες θεοὶ οὐδ’ ἔτ’ ἔδησαν.

«και να μας λες, το μαυροσύγνεφο του Κρόνου υγιό μονάχη μες στους αθάνατους πως γλίτωσες από περίσσια πάθη, τότε που θέλαν οι άλλοι του Όλυμπου θεοί να τόνε δέσουν, ο Ποσειδώνας, η Ήρα κι η Αθηνά μαζί τους η Παλλάδα. Μα ήρθες εσύ και τον λευτέρωσες, θεά, από τα δεσμά του, τον Εκατόχερο φωνάζοντας στ’ ακρόκορφα του Ολύμπου· οι θεοί τον κράζουν Πολυδύναμο κι οι ανθρώποι από την άλλη Αιγαίωνα, τι περνάει στη δύναμη και το γονιό του ακόμα. Κάθισε τότε καμαρώνοντας τη δύναμή του, δίπλα στο Δία, κι οι τρισμακάριοι εζάρωσαν θεοί και δεν τον έδεσαν».

― Όταν κάποιος συγκεκριμένος συγγραφέας αναφέρεται σε μια θεά που ονομάζεται Παλλάς, τότε εμείς πρέπει να σκεφτούμε ότι υποδηλώνει την Αθηνά· ως η «Παλλάς» (Αθηνά)»· ή το όνομα «Παλλάς» είναι αυτό  που εκφράζει ένα συγκεκριμένο σύνολο ιδιοτήτων  που μπορεί να εκλείπουν πέρα αυτής της υποδήλωσης;

Για την τρέχουσα αναζήτηση, θα θέσω τα όρια της έρευνας μου στα κλασικά στοιχεία, και συγκεκριμένα στα κλασικά αθηναϊκά τεκμήρια.  Μετά , θα δούμε κάτι διαφορετικό να αρχίζει να διαγράφεται· η  «Παλλάς» γίνεται ένα όνομα που αποκτά η Αθηνά αφού φονεύσει κάποιον με αυτό το όνομα, ιδίως τον πατέρα της. Όπως γίνεται συχνά με τα μεταγενέστερα τεκμήρια,  αυτό που περιγράφεται μπορεί να έχει συμβεί νωρίτερα αλλά μπορεί και όχι. Για παράδειγμα, μπορεί να ταιριάζει με τις έννοιες του Παλλάδιου, το ξόανο, η εικόνα της Παλλάδος με ιδιαίτερη διδακτική ή αποτρεπτική δύναμη που λειτουργεί ως φυλακτό.  

Μια τέτοια μελέτη θα μπορούσε να λάβει υπόψη το χάος των ιστοριών σχετικά με το ξόανο της Παλλάδος· έτσι η μελέτη μπορεί να ερευνήσει την συσχέτιση ανάμεσα στο Παλλάδιον και την Αθηνά Πολιάδα ή την ξύλινη Αθηνά  και με το Δικαστήριο Παλλάδιον στην Αθήνα, το οποίο εκδίκαζε υποθέσεις ακούσιας  ανθρωποκτονίας, και οι οποίες έπαιρναν την ονομασία τους  από μια πράξη τέτοιου θανάτου είτε από την Αθηνά κάποιου που ονομάζεται Παλλάς, είτε από μια πράξη φόνου που έλαβε χώρα παρουσία του αγάλματος.

Σκοπός μου για την παρούσα μελέτη  είναι, πρώτον, ο Κρατύλος του Πλάτωνος, το μόνο μέρος όπου εκεί υπάρχει μια συζήτηση σε ένα κλασικό ελληνικό έργο για την έννοια του ονόματος της Αθηνάς  και του ονόματος της Παλλάδος, και δεύτερον είναι ο Ίων του Ευριπίδη, όπου εκεί ένας σχολιαστής υποστηρίζει ότι τα ονόματα  «Αθηνά» και  «Παλλάς» υποδηλώνουν αντικρουόμενες πτυχές της θεάς.

Πριν ξεκινήσω αυτήν τη μελέτη, θα τονίσω, εν συντομία, αυτό που δεν με ενδιαφέρει – δηλαδή τις εικασίες για την πραγματική προέλευση του θεϊκού ονόματος.  Αυτό διακινδυνεύει μια ετυμολογική πλάνη ενός είδους που ίσως κάνει ο Σωκράτης στο έργο που θα εξετάσω τώρα.

«Την αποκαλούμε Παλλάς, ξέρεις»· Παλλάς και Αθηνά στον Κρατύλο του Πλάτωνος.

Το όνομα «Παλλάς» και το όνομα «Αθηνά» αποτελούν δύο από μια σειρά ετυμολογιών που παραθέτει ο Σωκράτης στο μακροσκελές κεντρικό τμήμα του Κρατύλου (391a-427d) αφού ο Σωκράτης καλείται να κρίνει σε ένα επιχείρημα μεταξύ του Κρατύλου και Ερμογένη σχετικά με το κατά πόσον η εκχώρηση ονομάτων είναι αυθαίρετη (Ερμογένης) ή εγγενώς σημαντική (Κρατύλος). Όταν φτάνει στην Αθηνά (406d-407c), ο Σωκράτης λέει ότι «δεν είναι δύσκολο να εξηγήσουμε τον λόγο ενός από τα δύο ονόματά της», της Παλλάδος:

Σωκράτης

Ἐπιπλέον, ἄν σκεφτοῦμε ὅτι αὐτό τῆς δόθηκε ἀπ’ τόν ἔνοπλο χορό (406ε), ὅπως ἐγώ νομίζω, σωστά θά σκεφθοῦμε· διότι, ἄν κάποιος ἤ τόν ἑαυτόν του ὑψώνη ἤ κάτι ἄλλο εἴτε ἀπό τή γῆ εἴτε στά (407α) χέρια του τό κινεῖ (πάλλειν) καί κινεῖται (πάλλεσθαι), λέμε καί ὅτι χορεύει ἀλλά καί κάνω κάτι νά χορεύη (406d-407a).

Έτσι, ο Σωκράτης εξάγει το όνομα Παλλάς από το πάλλειν και παραθέτει αποδεικτικά στοιχεία για να υποστηρίξει αυτή την παραγωγή· οι ένοπλοι χοροί, η πυρρίχη, εκτελούνται επειδή σχετίζονται με την θεά  και περιλαμβάνουν κούνημα και γρήγορη κίνηση.

Αποδεχόμενος την εξήγηση, ο Ερμογένης ρωτά: «Πώς εξηγείτε το άλλο όνομα; »

Ο Σωκράτης αποκρίνεται. «Αυτό είναι ένα πολύ πιο σοβαρό ζήτημα».

Πρώτα προσδιορίζει μια συναίνεση μεταξύ των «αρχαίων» και των σύγχρονων «Ομηρικών μελετητών» που καταλαβαίνουν το όνομα Αθηνά για να δηλώσουν τον «νου» και την «διάνοια».

Στη συνέχεια ισχυρίζεται ότι, πριν από αυτούς τους διερμηνείς, «καί αὐτός πού φτιάχνει τά ὀνόματα φαίνεται ὅτι κάτι τέτοιο σκέφθηκε γιαυτήν, καί ἀκόμη μεγαλοπρεπέστερα λέγοντάς την θεοῦ νόησιν σάν νά ἔλεγε ὅτι αὐτή εἶναι “ἁ θεονόα”, χρησιμοποιῶντας τό ἄλφα μέ ξένη διαλέκτο ἀντί τοῦ ἦτα καί τό ἰῶτα καί τό σῖγμα ἀφαιρῶντας (ἀπό τήν νόησιν). Ἴσως πάλι οὔτε γι αὐτή τήν αἰτία, ἀλλά ἐπειδή κατανοεῖ τά θεῖα πολύ διαφορετικά ἀπ’ τούς ἄλλους τήν ὀνόμασε “Θεονόην”. Καί καθόλου δέν διαφέρει ἀπ’τό νά ἤθελε νά τήν προσφωνήση νόηση τῶν ἠθῶν ἐπειδή ἡ θεά αὐτή εἶναι “Ἠθονόη”· (407γ) ἀλλάζοντάς το ὅμως ἀργότερα ἤ ὁ ἴδιος ἤ κάποιοι ἄλλοι σέ πιό σωστό ὅπως νόμιζαν, “Ἀθηνά” τήν ὠνόμασαν».

Σύμφωνα με τον Σωκράτη, απαιτείται κάποια γλωσσική χειραγώγηση για να φτάσει σε αυτήν την ερμηνεία·  ο δημιουργός των ονομάτων «χρησιμοποίησε το άλφα ως παραλλαγή διαλέκτου στη θέση του ήτα, και έβγαλε το ιώτα και το σίγμα από την νόησιν».

 Έτσι ο Σωκράτης προσφέρει μια διαφορετική δυνατότητα· «ίσως το όνομα δεν έχει αυτό το νόημα· ίσως την ονόμασε Θεονόη επειδή έχει καλύτερη γνώση των θεϊκών πραγμάτων (τα θεία νοούσα) από τους άλλους.

Τότε σκέφτεται ότι ο «δημιουργός ονομάτων ίσως ήθελε να μεταδώσει την ηθική νόησι (εν έθει νόησις) στο πρόσωπο αυτής της θεάς, έως ότου, τελικά, μέσω κάποιας περαιτέρω τροποποίησης, του δημιουργού ονομάτων ή κάποιου άλλου στο ίδιο σκεπτικό», «που την  σκέφτηκε πιο εκλεπτυσμένη, την ονόμασε «Αθηνά» αντί «Ηθονόη» (407a-c,).

Υπάρχουν πολλά θέματα που θα ωφεληθούν από μια έρευνα πέραν του παρόντος εγγράφου, συμπεριλαμβανομένης της σχέσης μεταξύ των ετυμολογιών της «Αθηνάς» και  «Παλλάδος» και της απεικόνισης της θεάς σε άλλο έργο του Πλάτωνος (π.χ. στους νόμους 920ε)· την σημασία των «Παλλάς» και «Αθηνά» στο γενικό πλαίσιο των ετυμολογιών στον Κράτυλο · και, τι σημαίνει για την Αθηνά να ομαδοποιείται με τον Ήφαιστο και τον Άρη, δύο άλλες θεότητες που προσδιορίζονται ειδικά ως Αθηναϊκές (406d).

Σε ένα επερχόμενο βιβλίο  του Deacy, διάβασα την ετυμολογία της «Αθηνάς» σε σχέση με τη γέννηση της Αθηνάς από τον Δία, όπως εκφράζεται μυθολογικά και υπό την άποψη της αρχαίας αριθμολογίας, ως η αποθέωσις του αριθμού επτά. Αυτό που αξίζει να σημειωθεί από την παρούσα μελέτη είναι η διαίρεση της θεάς σε σχέση με δύο ξεχωριστά ονόματα, και επομένως δύο διαφορετικές φύσεις.

Συνήθως στην εποχή μας, όπως και στην αρχαιότητα, οι ετυμολογίες στον Κρατύλο θεωρούνται  σοβαρές ασκήσεις, αλλά ασκήσεις σε τί;

Σε μια ανταγωνιστική απόδοση, ο Σωκράτης κατά πάσα πιθανότητα προσπαθεί να ξεπεράσει τους σύγχρονους ασκούμενους της ετυμολογίας στο δικό τους παιχνίδι, ή προσπαθεί πώς να φτάσει στη φύση και τη μορφή οποιουδήποτε ονόματος.  

Εάν ισχύει το δεύτερο, γιατί τότε μερικές από τις ετυμολογίες είναι τόσο θεωρητικά φανταστικές, και – όπως και με την «Αθηνά» – γιατί είναι μερικές φορές τόσο ασυνάρτητες και τόσο εξεζητημένες;

Μια προσέγγιση θα ήταν να θεωρήσουμε ότι ο Σωκράτης σκέφτεται επί ποδός, προσπαθώντας όλο και πιο απεγνωσμένα να ταιριάξει τα ονόματα της θεάς με συγκεκριμένους τομείς αρμοδιότητας, ξεκινώντας από το «Παλλάς» που δεν του φαίνεται και τόσο δύσκολο.

Όμως, κατόπιν όταν μεταβαίνει στο «βαρύτερο θέμα» του ονόματος της «Αθηνάς», η ανάλυσή του γίνεται πιο θεωρητική και στρέφεται προς το πιο πρωθύστερο και παράλογο λεξιλόγιο που χαρακτηρίζει μερικές από τις άλλες ετυμολογίες.

Μια άλλη προσέγγιση θα ήταν να δούμε τον Σωκράτη να κάνει μια σοβαρή μελέτη για το τι σημαίνει να ονομάσουμε τη θεά. Μια τέτοια ανάγνωση έχει συνέπειες όχι μόνο για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αντιπροσωπεύεται η φύση της επιθυμίας, αλλά και για την ερμηνεία της γλωσσικής θεωρίας που προτείνεται στον Κρατύλο, και τη σχέση της με την ευρύτερη φιλοσοφία του Πλάτωνος.

 Η «Αθηνά» δηλώνει τον «νου»  και την «διάνοια», την πρόσβαση στη θεϊκή γνώση και τη νοημοσύνη του χαρακτήρα. Το όνομα δεν σημαίνει τίποτα λιγότερο  στην πλατωνική σοφία.

Εάν η ανάλυση του ονόματος «Αθηνά»  αποδίδει μια τόσο βαθιά σημασία, τότε τί πρέπει σκεφτούμε με το «Παλλάς»· το οποίο, υποδηλώνει μια ταχεία, σφοδρή σωματική κίνηση, και ξεχωρίζει από την αμερόληπτη σοφία που υποδεικνύεται από το «Αθηνά».

Και πάλι, υπάρχει η δυνατότητα να θεωρήσουμε την Αθηνά ως «κλειδί» για τη γλωσσική θεωρία του Πλάτωνος, εδώ ως παράδειγμα του Ηρακλείτειας θεωρίας που επαναλαμβάνεται στον Πλάτωνα.  Από αυτή την προοπτική, τα δύο ονόματα επεξηγούν τις μορφές σε ροή και μια ενότητα στα αντίθετα γύρω από το σώμα «Παλλάς» και την νόησιν  «Αθηνά».

Άλλες πηγές

― Υπάρχουν κάποια άλλα στοιχεία για την Αθηνά ως θεότητα με δύο ξεχωριστά ονόματα και δύο ξεχωριστές φύσεις;

Άλλες πηγές επίσης συνδέουν την Παλλάδα με την ταχεία κίνηση. Για παράδειγμα στον Ηρακλή μαινόμενο του Ευριπίδη, η  Παλλάς είναι η ονομασία που χρησιμοποιείται όταν η θεά κάνει μια ξαφνική και βίαιη εμφάνιση όπως έκανε στον αγώνα της με τον γίγαντα Εγκέλαδο.

Η παρέμβαση συμβαίνει όταν ο Ηρακλής πρόκειται να κάνει κάτι που ξεπερνά αυτό που είχε πρόθεση η Ήρα να κάνει σύμφωνα με το σχέδιό της, δηλαδή  να τον μετατρέψει σε φονιά της γυναίκας και των παιδιών του.

Ο Ηρακλής τρελαίνεται και, ακριβώς όπως σκόπευε η Ήρα, σκοτώνει τη γυναίκα και τα παιδιά του πιστεύοντας ότι είναι η οικογένεια του εχθρού του Λύκου.  Αλλά μετά συνεχίζει, και γυρίζει για να επιτεθεί στον πατέρα του Αμφιτρύων. Το πώς βιώνει ο Αμφιτρύων την ξαφνική εμφάνιση της θεάς είναι κάτι το καταστροφικό, λες και η θεά προσθέτει την καταστροφή που προκαλείται από τον Ηρακλή. Το περιγράφει ως «θυέλλη που κλονίζει την οικία» κάνοντας την οροφή να πέσει και αναφωνεί: «Τι κάνεις παιδί του Δία (Διός παί); …όπως η Παλλάδα έκανε κάποτε στον Εγκέλαδο (904-9).

― ἰδοὺ ἰδού, θύελλα σείει δῶμα, συμπίπτει στέγη. ἢ ἢ τί δρᾶις, ὦ Διὸς παῖ; μελάθρων τάραγμα ταρτάρειον ὡς ἐπ᾽ Ἐγκελάδωι ποτέ, Παλλάς, ἐς δόμους πέμπεις.

«Νά, νά! δρολάπι τα παλάτια σει και πέφτ᾽ η στέγη· ή τί, τί κάμνεις, γιε του Διός; στα δώματα ταρτάρειο στέλνεις τάραγμα, καθώς η Παλλάδα κάποτε ενάντια στον Εγκέλαδο».

Και πάλι υπάρχει το παλλόμενο  και σειόμενο πρότυπο, με την εμφάνιση της Αθηνάς να κατανοείται αρχικά ως μια θύελλα· είτε λόγω της επίδρασης της Αθηνάς στα στοιχεία γύρω της, είτε επειδή η Αθηνά είναι η ίδια η θύελλα. Και πάλι, υπάρχει επίσης η σχέση μεταξύ βίαιου κουνήματος και της απομάκρυνσης με τον Εγκέλαδο, στη συνέχεια, ο Χορός περιγράφει τι βίωσαν· «ένα φάσμα», το οποίο το εξέλαβαν ως την Παλλάδα, «κουνώντας ένα δόρυ με ένα λοφιοφόρο κορωνίδα.

Για άλλη μια φορά η θεά ονομάζεται Παλλάς μέσα στο πλαίσιο της ταχείας κίνησης, αν και με δόρυ αντί για ασπίδα, πρώτα δημιούργησε ένα βίαιο θέαμα κουνώντας το δόρυ της και έπειτα εκτέλεσε μια πράξη διαπροσωπικής βίας· «Έριξε ένα βράχο στο στήθος του Ηρακλή, που κράτησε σταθερά τη φονική τρέλα του, τον χτύπησε και τον αναισθητοποίησε»(1002-6).

«Παλλάς, Θεά μου», η Παλλάς και η Αθηνά στον Ίωνα του Ευριπίδη

Η διαφοροποίηση στον Κρατύλο γίνεται μεταξύ των διαφορετικών ονομάτων της Αθηνάς, μπορεί όμως η διαφορετική έννοια της θεάς να αναζητηθεί και αλλού.

― Αλλά υπάρχει υποστήριξη για έναν τέτοιο τρόπο αντίληψης της θεάς;

Η καθηγήτρια Ν. Loraux  σκέφτηκε – τον Ίωνα του Ευριπίδη, όπου υποστήριξε ότι η θεά που κατασκευάστηκε από το έργο μπορεί να χωριστεί σε δύο σύνολα χαρακτηριστικών ανάλογα με την πράξη υπό την ονομασία που εκτελείται. Όσον αφορά την Loraux, αυτό είναι σκόπιμο:

«Καμία λέξη δεν είναι ευχάριστη, ειδικά σε ένα τραγικό κείμενο, και η χρήση μιας λέξης στη θέση μιας άλλης είναι, ουσιαστικά, η χρήση μιας άλλης λέξης» (1993, 139 Loraux).

Ο σκοπός, σύμφωνα με την Loraux, είναι να αντιπροσωπεύσει τον κεντρικό χαρακτήρα, την Κρέουσα, μια γυναίκα που αντιλαμβάνεται το ιστορικό της ζωής της σε σχέση με δύο ξεχωριστές – και ασυμβίβαστες – ιστορίες γυναικών. Η πρώτη ιστορία από αυτές είναι ότι είναι ένα γεννημένο νεαρό κορίτσι, του βασιλικού οίκου – η κόρη του Ερεχθέα, που είναι παντρεμένη με τον Ξούθο, τον Θράκα βασιλιά. Αλλά ο γάμος τους δεν παράγει αυτό που πρέπει· δεν υπάρχει απόγονος.

Η δεύτερη ιστορία είναι αυτή της νεαρής γυναίκας που διακορεύτηκε και έμεινε έγκυος από έναν θεό. Όπως αναφέρθηκε σε διάφορα σημεία της τραγωδίας (8-81, 338-356, 859-922), συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της Κρέουσας, κάποτε έκανε γενετήσια πράξη με τον Απόλλωνα σε μια σπηλιά των Μακρών Βράχων και μετά επέστρεψε στη σπηλιά για να εγκαταλείψει το παιδί τους, τον Ίωνα. Η θεά που εκπροσωπεί η Κρέουσα είναι ένα αντίγραφο της ίδιας της Κρέουσας, μια γόνιμη μορφή χάρη στις σχέσεις της με τον γεννημένο από την γή Εριχθόνιο, το βρέφος που έβγαλε η θεά Αθηνά από τη γη (269) και το έβαλε με δύο φίδια σε ένα κιβώτιο να το φυλάνε (1428).

Αλλά υπάρχει και μια άλλη πτυχή της θεάς που συναγωνίζεται με αυτήν, η οποία εκδηλώνεται με άλλο όνομα· μια βίαιη, φονική θεά που ονομάζεται Παλλάς. Στους στίχους 209-11, ο Χορός  βλέπει τη θεά που αγωνίζεται στη γιγαντομαχία όπως απεικονίζεται στους τοίχους του ναού του Απόλλωνος στους Δελφούς.

Μία ομάδα του Χορού, που πραγματοποιεί το ίδιο λογοπαίγνιο, όμοιο με αυτό που γίνεται στον Κρατύλο, ρωτά:

― «Την βλέπετε, κουνάει (πάλλειν) την ασπίδα της γοργώπιδος εναντίον του Εγκέλαδου;»

 Οι άλλοι ανταποκρίνονται αναγνωρίζοντας τη θεά που κάνει τη συγκλονιστική δράση της ως «Παλλάς θεά μου».

Η αναφορά στην ασπίδα της γοργώπιδος είναι σύμφωνη με τις πολλές απεικονίσεις μιας ένοπλης θεάς που μεταφέρει ασπίδα με  γοργόνειο  στη γιγαντομαχία, ενώ ταυτόχρονα υποδηλώνεται το βλέμμα της ίδιας της θεάς όταν, εξεγείρεται με οργή, το βλέμμα της γοργούς γίνεται δικό της· με την ασπίδα ανυψωμένη για να καλύψει και να αποκαλύψει το πρόσωπό της.

Η θεά που βλέπουν οι αθηναίες γυναίκες είναι μια αγωνίστρια, μια πολεμίστρια και μια παλλόμενη χορικά θεά, της οποίας η πανοραμική θέα περιλαμβάνει το πρόσωπο της Γοργούς που στρέφεται και κοιτά έξω από την παλλόμενη ασπίδα.

Τέτοιες αναφορές επιβεβαιώνονται και αργότερα στην τραγωδία όπου η Παλλάς είναι κάτι περισσότερο από αγωνίστρια και θεωρείται ως φονεύς της Γοργούς (991), της οποίας το δέρμα το φοράει ως αιγίδα (996) και τις σταγόνες του αίματος αυτής τις δίνει στο βρέφος Εριχθόνιο (1001).

Όπως διαδραματίζεται στον Ίωνα τότε, η θεά συμβάλλει στο διαχωρισμό μεταξύ του τι θέλει να είναι η Κρεούσα και του τι είναι στην πραγματικότητα. Θέλει να γίνει μια τροφός για τα παιδιά, μια Κουροτρόφος,  αλλά στην πραγματικότητα είναι μια επίδοξη φόνισσα παιδιών, διότι εξέθεσε σε θανατηφόρο κίνδυνο το βρέφος Ίωνα. Και μετά, όταν η Κρέουσα ακούει ότι ο Ξούτος θα υιοθετήσει έναν υιό, τον Ίωνα, σχεδιάζει να σκοτώσει τον νέο μη γνωρίζοντας  την πραγματική του καταγωγή.

Η Κρέουσα δημιουργεί μια συγκεκριμένη πτυχή της θεάς ως πρότυπο για τις δικές της δράσεις, η ίδια δημιουργεί αντιγράφοντας τις δράσεις της Αθηνάς, που κάποτε έδωσε φίδια για να προστατεύσει τον Εριχθόνιο, ακριβώς όπως η ίδια έδωσε χρυσά φιδίσια φυλαχτά στον Ίωνα. Σύμφωνα με την Loraux, αυτό που πραγματικά μιμείται είναι η συμπεριφορά της Παλλάδος:

«Η κόρη του Ερεχθέως, η φορέας της αιγίδος και αυτή που χρησιμοποιεί τα μαγικά αντικείμενα της Αθηνάς, μιμείται στο μέγιστο την κόρη του Διός, παρόλα αυτά στην αντίθεση· κατεβλήθη από τον Φοίβο στον ερωτικό τους αγώνα, αφενός, και αφετέρου, απειλώντας την ζωή του παιδιού που είναι η αντικατάσταση του Εριχθονίου. Ακριβέστερα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, έχοντας αποτύχει να αναπαραγάγει τις ενέργειες της Αθηνάς, μιμείται την Παλλάδα (1993, σελ. 226-7)».

Σε μια άλλη μελέτη, σχετικά με τη φύση της θεϊκής θηλυκότητας, η Loraux υποστηρίζει ότι η θηλυκότητα μιας θεάς δεν είναι η ίδια με αυτή των θηλέων θνητών, αλλά μάλλον αντικαθίσταται και γίνεται πιο αγνή. Στον Ίωνα, επίσης, η θηλυκότητα της θεάς λειτουργεί σε ένα υπεράνω επίπεδο, ακόμη πιο πάνω από αυτό της θηλυκότητας της Κρέουσας, της οποίας η προσπάθεια να προτυποποιηθεί στη θεά δεν είναι ποτέ περισσότερο από μερική.

Όμως, από μια άλλη οπτική γωνία, η θηλυκότητα της θεάς Αθηνάς είναι κάτι το ευέλικτο και το διαπραγματεύσιμο, όπως και η θηλυκότητα της Κρέουσας.

Ο Ίων παίζει με την γενετήσια ομορφιά της θεάς, τοποθετώντας την σε ένα φάσμα μεταξύ παρθενίας και μητρότητας. Το πόσο προχωράμε με αυτήν την ερμηνεία εξαρτάται από το ποιες πτυχές αυτής της ιστορίας εφαρμόζονταν μέχρι τα τέλη του -5ου αιώνος.

Σε άλλες πηγές, η θεά Αθηνά είναι σαν την Κρέουσα, έχοντας έναν ενετήσιο αγώνα με έναν θεό, το αποτέλεσμα του οποίου είναι παιδί, αλλά η θεά κάνει ό, τι είναι αδύνατο για μια θνητή γυναίκα. Η Αθηνά υπερασπίζεται επιτυχώς τον εαυτό της από το να διακορευθεί, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι η συνάντηση οδηγεί σε εγκυμοσύνη και παιδί. Έτσι η θεά καταφέρνει επίσης να κάνει το αδύνατο για ό, τι συμβαίνει στη συνέχεια·  εγκαταλείπει το παιδί – όπως κάνει η Κρέουσα – και όπως κάνουν και άλλες ανύπαντρες παρθένοι, ωστόσο, διασφαλίζει  την προστασία του παιδιού παρέχοντας φίδια για να το φρουρούν και ίσως να το θρέψουν,  ένα κιβώτιο για να κρύψει το παιδί και τα φίδια, και τους Κεκροπίδες για να παρακολουθούν το κιβώτιο και τους κατοίκους τους. Όταν ρωτήθηκε από τον Ίωνα, ποιος θέλει να μάθει για την προέλευση του Εριχθόνιου, «Η Αθηνά τον πήρε από τη γη»;, τότε  η Κρέουσα απαντά ότι πήρε το μωρό «στα χέρια της ως παρθένος, αλλά «δεν ήταν η μητέρα »(269-70).

Το λέει αυτό επίτηδες για να τον θέσει εκτός υποψιών; ή επειδή, για την Κρέουσα, η Αθηνά πρέπει να είναι παρθένα για να αντανακλά τη δική της άποψη για τον εαυτό της κάπου στο φάσμα της παρθένου και της μητέρας;»

Στον Ίωνα, λοιπόν, τα ονόματα «Αθηνά» και «Παλλάς» υποδηλώνουν αντίθετες πτυχές της θεάς, όπως ταιριάζει στη ζήτηση του Ίωνα για τη γυναικεία υποκειμενικότητα που δεν διαφαίνεται στην Κωμωδία.

Συμπεράσματα

Θα προχωρήσω σε ένα συμπέρασμα επιστρέφοντας στα δύο αποσπάσματα που διερευνήθηκαν παραπάνω σε αυτό το άρθρο υπό το φως της ανάλυσής μου για τις αποκλίνουσες έννοιες που, τουλάχιστον σε ορισμένα πλαίσια, φέρονται από την «Αθηνά» και την «Παλλάδα».

 Στην αρχή της αφήγησης της γέννησης της θεάς στον Ομηρικό Ύμνο 28, ο Ζευς φέρει τη θεά από το κεφάλι του (4) · στο τέλος η θεά αφαιρεί τα όπλα της σε μια χειρονομία αναγνώρισης της εξουσίας του Δία (14-16).

Στο πλαίσιο  αυτό υπάρχει η εμφάνιση της θεάς που κινείται γρήγορα, τα όπλα της αστράπτουν, και αναφωνεί μια κραυγή πολέμου, με αποτέλεσμα ολόκληρος ο κόσμος να τρέμει (7-14).

Ο ύμνος προσφέρει δυνητικά διαφορετικές πτυχές της θεάς, συμπεριλαμβανομένης μιας πιο προσεκτικής μορφής (Αθηνά;) και μιας τάχιστης κινούμενης πολεμίστριας (Παλλάς; επίσης Γλαυκώπις)  των οποίων οι ταχύτατες κινήσεις δημιουργούν κοσμική αναταραχή.

Θα τελειώσω επιστρέφοντας στο ομηρικό απόσπασμα που ονομάζει την Παλλάδα Αθηνά ως μία από τους συνωμότες εμπλεκόμενη σε μια συνωμοσία για την ανατροπή του Δία.

Σύμφωνα με τον Αχιλλέα, για να διασφαλιστεί ότι οι θεοί θα σταματούσαν τα δεσμά τους για τον Δία, η Θέτις έφερε από τον Τάρταρτο έναν από τους Εκατόγχειρες, μια μορφή που έχει επίσης δύο ονόματα· Βριάρεως και Αιγαίων.  Η διώνυμη Παλλάς Αθηνά, που περιορίζει τον Δία, πιθανόν να αντικρουστεί με  τον διώνυμο που εξασφαλίζει την απελευθέρωση του Δία.

Αυτή η ερμηνεία μπορεί να υποστηριχθεί από ένα άλλο χαρακτηριστικό του αποσπάσματος, τη λεπτομέρεια ότι ο Βριάρεως / Αιγαίων έχει δύο ονόματα επειδή ήταν ανώτερος από τον πατέρα του.  Αυτή είναι μια περιγραφή που ισχύει για τον ίδιο τον Αχιλλέα, ο οποίος ως αποτέλεσμα της στρατηγικής του Δία για την αποφυγή της γέννησης ενός παιδιού από την Θέτιδα που θα ξεπεράσει όλους τους θεούς, είναι ανώτερος από όλους τους θνητούς, συμπεριλαμβανομένου του Πηλέως του ίδιου. Έτσι ο Αχιλλέας, ένας υιός «ισχυρότερος από τον πατέρα του» υπενθυμίζει στην Θέτιδα πώς κάποτε  ένας άλλος τέτοιος υιός την βοήθησε.

 Αυτή η ερμηνεία ανταποκρίνεται επίσης σε ένα επαναλαμβανόμενο θέμα στην αρχαία λογοτεχνία, όπου η Αθηνά είναι μία πιθανή αμφισβητίας του κανόνα του πατέρα της. Αυτό το θέμα έχει ξεχαστεί και παραβλεφθεί από τους περισσότερους σχολιαστές. Αυτή η προσέγγιση παρέχει μια διαδρομή για να αποκτήσετε λίγο περισσότερη κατανόηση μιας από τις πιο παραπλανητικές αναφορές στον Όμηρο. Χρησιμεύει επίσης για να δείξει τις πολυπλοκότητες που περιβάλλουν τις πράξεις της ονομασίας αυτών που σχετίζονται με τα ονόματα «Αθηνά» και «Παλλάς».

Είναι καιρός να απομακρυνθούμε από το μακροχρόνιο και διαρκές πλαίσιο για την ερμηνεία της θεάς ως εγγενώς ουσιαστικής έννοιας που βρίσκεται πίσω από κάθε δεδομένο στοιχείο. Ένα βήμα προς αυτόν τον στόχο είναι να δοθεί πιο έντονη έμφαση στα ονόματα που χρησιμοποιούνται σε οποιοδήποτε συγκεκριμένο απόσπασμα.

Κάνοντας την κίνηση προς αυτήν την κατεύθυνση ερευνήθηκαν και οι  αποκλίνουσες έννοιες που έθεσαν τα ονόματα «Αθηνά» και «Παλλάς» στη γλωσσική θεωρία του Πλάτωνος λαμβάνοντας υπόψη το επιχείρημα της Loraux ότι η «Αθηνά» και η «Παλλάς» υποδηλώνουν διαφορετικές ιδιότητες στον Ίωνα του Ευριπίδη.

Susan Deacy Cent chouettes pour Athéna (2016)

Αφήστε μια απάντηση