ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ : ΟΙ Έφηβοι στις εορτές των Αθηναίων, τα Ωσχοφόρια και τα Θήσεια.  Το Σκίρον, η Αθηνά Σκιράς και ο Θησεύς

ΜΥΘΟΣ ΚΑΙ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΟ : ΟΙ Έφηβοι στις εορτές των Αθηναίων, τα Ωσχοφόρια και τα Θήσεια. Το Σκίρον, η Αθηνά Σκιράς και ο Θησεύς

Στην αρχή του μηνός Πυανεψιώνος, υπάρχουν δύο εορτές, τα Ωσχοφόρια και τα Θήσεια, που συνδέονται με τον μύθο του Θησέως και με το ρόλο του ως νεαρού άνδρα (εφήβου) που μυείται  στην κοινωνία. Η εορτή των Ωσχοφορίων εορτάζεται την 6η ισταμένου του Πυανεψιώνος, μια ημέρα πριν την εορτή των Πυανοψίων.  Ο μύθος που εξηγεί την προέλευση της εορτής  μας λέει ότι ο ίδιος ο Θησεύς έχει ιδρύσει τα Ωσχοφόρια  κατά την επιστροφή του από την Κρήτη (Πλούταρχος Θησεύς 23), και οι κλαυθμοί χαράς και θλίψης που εκδηλώνουν οι συμμετέχοντες στην εορτή είναι χαρμόσυνοι κλαυθμοί  για την επιστροφή του ήρωος  καθώς κλαυθμοί θλίψης και τον θλιβερό θάνατο του πατέρα του Θησέως, Αιγέα. Τα δύο συμβάντα έλαβαν χώρα στην ίδια ημέρα (Πλούταρχος Θησεύς 22).

Οι αιτιολογικοί μύθοι ίσως να έχουν δημιουργηθεί από τους Ατθιδογράφους τον -4ο αιώνα, οπότε δεν θα βασίζω το επιχείρημά μου σε αυτούς.

Ανεξάρτητα από τους Ατθιδογράφους, δημιουργείται ένας άμεσος σύνδεσμος μεταξύ των Ωσχοφορίων και της μύησης από δύο πηγές μας, τον Πρόκλο και τον Αθηναίο, καθώς μας λένε ότι οι έφηβοι λαμβάνουν μέρος σε αγώνες δρόμου κατά τη διάρκεια αυτού του εορτασμού (Πρόκλος 322 a 27,  Αθηναίος 11. 495).

 Ωστόσο, ενδέχεται να αναφέρονται σε μια μεταγενέστερη προσθήκη του εορτασμού, και δεν είναι σαφές εάν εννοούν τους έφηβους γενικά, ή τους Έφηβους με τη στρατιωτική έννοια της λέξης .

Παρά τις αμφιβολίες αυτές σχετικά της σύνδεσης της εορτής με τον θρύλο του Θησέα και με τους έφηβους ή τους Έφηβους οπλίτες, τα Ωσχοφόρια  είναι μια ενδιαφέρουσα εορτή από μόνη της λόγω των γενικών θεμάτων της μύησης και της περιθωριοποίησης που τα διατρέχουν.

 Η τιμώμενη θεά στο επίκεντρο των Ωσχοφορίων δεν είναι η θεά της πόλης (Πολιάς Αθηνά) αλλά η Αθηνά Σκιράς, μια θεά που εισήχθη από τη Σαλαμίνα, και οι ιερείς που είναι  υπεύθυνοι για την εορτή ανήκουν στο γένος των Σαλαμινίων, μια ιερατική οικογένεια που είχε προέλθει από τη Σαλαμίνα. Το αρχικό ιερό της, το Σκιράδειον , βρισκόταν στη Σαλαμίνα, και μάλιστα το ίδιο το νησί παλαιότερα είχε την ονομασία Σκιράς.  Επομένως, η θεά Αθηνά Σκιράς, οι ιερείς της και ο Οίκος της δεν είναι ακριβώς αθηναϊκές, αλλά δεν είναι και ξένες.

 Η περιθωριακή  θέση της θεάς  γίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρη όταν εξετάζουμε τη θέση των ναών της στην Αττική.  Εκτός από το αρχικό ιερό της στη Σαλαμίνα, κατέχει μόνον άλλους δύο ναούς. Ο πρώτος είναι ο ναός της στην τοποθεσία Σκίρον, στον ποταμό Κηφισό (Πολυδεύκης 9.96, Ευστάθιος σχόλια σε Οδύσσεια Α. 107), και μοιράζεται αυτήν την τοποθεσία με έναν μη Αθηναίο ήρωα.

Ένας μυθικός  μάντης που ονομάζεται Σκίρος  θάφτηκε εδώ αφού πέθανε πολεμώντας για την Ελευσίνα στον πόλεμο που διεξήγαγε ο Εύμολπος ενάντια στην Αθήνα.  Ως εκ τούτου, η τοποθεσία Σκίρον ήταν η γη ανδρών μεταξύ της Αθήνας και της Ελευσίνας όπου συναντήθηκαν οι δύο πάνοπλοι στρατοί σε αυτόν τον μυθικό πόλεμο.

Η τοποθεσία Σκίρον είναι επίσης ένα πολύ σημαντικό μέρος στον μύθο του Θησέως.  Εδώ,  στον ποταμό Κηφισό οι Φυταλίδες τέλεσαν καθαρμό στον Θησέα μετά τους φόνους των ληστών  όταν ο ήρως τους σκότωσε στο δρόμο του  για την Αθήνα (Πλούταρχος Θησεύς 16).

Ο Θησεύς αφήνει πίσω του το αιματηρό παρελθόν ως ο φονεύς των ληστών και τώρα  που έχει αποδείξει ανδρεία στον εαυτό του μπορεί να εισέλθει στην πόλη και να αποκαλυφθεί στον πατέρα του.  

Ο άλλος ναός της Αθηνάς Σκιράδος βρίσκεται στην παραλία του Φαλήρου και αυτός ο ναός βρίσκεται κοντά σε ένα ιερό ενός  Σαλαμινίου ήρωος , του Σκίρου.  Η παρουσία της ημι-ξένης και  ημι-φυσικοποιημένης θεάς και του ήρωος αναδεικνύει το οριακό καθεστώς του Φαλήρου, και του Θησέως που καταφτάνει εκεί όταν  απέδειξε και πάλι την ηρωϊκή ανδρεία του νικώντας τον Μινώταυρο.

Και τα δύο αυτά μέρη είναι, επομένως, πολύ σημαντικά στον μύθο του Θησέα.  Η τοποθεσία Σκίρον είναι το σημείο στο οποίο ο Θησέας εισέρχεται στην Αθήνα αφού αποδεικνύει την ανδρεία του στην ξηρά,  αλλά  και το  Φαλήρο είναι το σημείο στο οποίο επιστρέφει στην Αθήνα αφού απέδειξε την ανδρεία του στο μέσον του πελάγους, στην Κρήτη.

Τόσο η τοποθεσία Σκίρον όσο και το Φάληρο  είναι τόποι αφιερωμένοι στην Αθηνά Σκιράδα , (αφού και η ίδια θεά έχει εισαχθεί από έναν άλλο τόπο) και στον  ήρωα Σκίρο  που προέρχεται από μια περιοχή που κάποτε ήταν εχθρική, αλλά τώρα είναι ενσωματωμένη στο αθηναϊκό κράτος (Σαλαμίνα και Ελευσίνα).

Και τα δύο είναι μέρη όπου μπορούν να εξομοιωθούν επικίνδυνα και απειλητικά στοιχεία, μια γραμμή πάνω από την οποία θα πρέπει να περάσουν όλα εκείνα που αλλάζουν από το καθεστώς του ξένου σε εκείνο του πολίτη.

Αυτά τα περιθωριακά μέρη είναι ιερά για τους μυθικούς εχθρούς που αναλήφθηκαν ως ήρωες από την Αθήνα, όπως ο Θησέας εξομοιώνεται σε αυτά τα μέρη και γίνεται πλήρης και τέλειος Αθηναίος.

Κάνει αυτή τη μετάβαση στο Σκίρον όταν έρχεται για πρώτη φορά στην Αττική, αλλά και πάλι στο Φάληρο όταν επιστρέφει από την Κρήτη.

Μεταβαίνοντας από το μύθο στο τελετουργικό, βρίσκουμε ότι αυτά τα δύο μέρη, το Φάληρο  και ο τόπος Σκίρον, σηματοδοτούν τα σύνορα μεταξύ της Π ό λ η ς των Αθηνών  και  της Χ ώ ρ α ς της Αττικής.

Οι τρεις ιεροί άροτροι αποκαλύπτουν την θέση  αυτού του τόπου με την ονομασία Σκίρον ως το μέσο μεταξύ της Αθήνας και της Ελευσίνας, διότι πραγματοποιούνται κάτω από την Ακρόπολη της Αθήνας, στην πεδιάδα του Ράριου πεδίου στην Ελευσίνα και σε αυτόν τον τόπο, το Σκίρον (Πλούταρχος Γαμικά Παραγγέλματα 114).

Και πάλι, στη λατρεία των Ελευσίνιων θεών, ο τόπος Σκίρον είναι το σημείο όπου καταφτάνουν στην Αθήνα χερσαίως οι προσκυνυτές.  Κάθε χρόνο, στην εορτή των Σκιροφορίων  οι Αθηναίοι θεοί, η Αθηνά και ο Ποσειδώνας, καλωσορίζουν τις Ελευσίνιες θεές, τη Δήμητρα και την Κόρη, στο Σκίρον.

 Το Φάληρο ωστόσο, είναι πιο ενδιαφέρον, καθώς δεν είναι μόνο ένα μέρος όπου ξένοι θεοί και ήρωες μπορεί να εξομοιωθούν, αλλά επίσης και ο τόπος όπου νέοι Αθηναίοι συμμετέχουν στα Ωσχοφόρια τα οποία διακρίνονται από ισχυρά μυητικά χαρακτηριστικά.

Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των Ωσχοφορίων είναι ότι η πομπή στο κέντρο της οδηγείται από δύο αγόρια ενδεδυμένα ως κορίτσια (Πλούταρχος Θησεύς 23). Η διονυσιακή αλληλένδυση είναι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα των τελετών μύησης (Calame 1990) και  βρίσκεται επίσης και στους μύθους για νεαρούς ήρωες που βρίσκονται στην κατάσταση της ανδρικής μετάβασης.  

Ο  Θησέας χλευάζεται εξαιτίας της κοριτσίστικης εμφάνισης και της ένδυσής του όταν έρχεται για πρώτη φορά στην Αθήνα (Παυσανίας 1.19),  και ο Αχιλλέας ενδύεται με κοριτσίστικα ενδύματα όταν κρύβεται ανάμεσα στις κόρες του Λυκομήδους (Ευστάθιος σχόλια Ιλιάδος Ι. 19, 1, Απολλόδωρος 3. 13. 8).

 Σύμφωνα με αυτήν την αρχέγονη άποψη που βρίσκεται στο μύθο και το τελετουργικό, η κατάσταση των νέων ανδρών εφήβων είναι τόσο αμφίβολη που μπορεί να εξομοιωθούν με τις γυναίκες, μια ομάδα που αποκλείεται από την πόλη.

Στα Ωσχοφόρια, τα δύο αγόρια ενδεδυμένα ως κορίτσια, που οδηγούν την πομπή,  ξεκινούν από έναν ναό του Διονύσου στην πόλη, πιθανώς το Λιμναίον και καταλήγουν στο ναό της Αθηνάς Σκιράδος.

Το δεύτερο μέρος της εορτής συνίστατο σε έναν αγώνα από νεαρούς άνδρες έφηβους με  εκκίνηση από  το ναό της και τερματισμό πίσω στον ναό του Διονύσου.  Η εορτή ολοκληρώνεται με μια θυσία και ένα λατρευτικό Τραπέζωμα.

Η εορτή περιλαμβάνει λοιπόν τις τρεις φάσεις μιας μυστικής τελετής.

Πρώτον, ξεκινά με την αποχώρηση των γενετήσια διφορούμενων αγοριών από την Αθήνα. Δεύτερον, η πομπή καταλήγει στην περιθωριακή περιοχή του Φαλήρου, και τρίτον, έχουμε την επιστροφή,  κατά την οποία η πομπή με επικεφαλής τα αγόρια αντικαθίσταται από μια ομάδα νεαρών ανδρών εφήβων  που αποδεικνύουν την ανδρεία τους όταν αγωνίζονται σε έναν αγώνα δρόμου στην Αθήνα.

Η αναχώρηση χαρακτηρίζεται σαφώς ως προπαρασκευαστική φάση από την ηλικία των νεαρών αγοριών και των γυναικείων ενδυμάτων τους. Η επιστροφή χαρακτηρίζεται επίσης ως μεταμυητική εναρκτήρια φάση από την ηλικία των νεαρών ανδρών, τη γυμνότητά τους και ακόμη και από το ίδιο το γεγονός ότι τρέχουν ένα αγώνα δρόμου, γιατί αυτό από μόνο του θεωρείται σημάδι της ανδρικής συμπεριφοράς κατά τα πάτρια ήθη.

Ό, τι κι αν σκεφτόμαστε για τους αιτιολογικούς μύθους που εξηγούν αυτή την εορτή, ή του ρόλου που διαδραματίζουν οι Έφηβοι σε αυτήν, τα Ωσχοφόρια είναι σαφώς μια εορτή μύησης των Εφήβων.

Στον πιο πρακτικό κόσμο της στρατιωτικής θητείας, η παλιά θρησκευτική γραμμή της πόλης που εκπροσωπείται από το Φάληρο και το Σκίρον εγκαταλείπεται εντελώς, αλλά ο κόσμος των Εφήβων είναι απλώς μια διευρυμένη, κοσμική εκδοχή της παλαιότερης γραμμής που συναντούμε στον μύθο του Θησέως και στις εορτές της Αθήνας. Οι Έφηβοι ασκούν τα καθήκοντά τους στα παραμεθόρια μέρη της Αττικής, και αυτά τα περιθωριακά εδάφη περιλαμβάνουν όχι μόνο τα σύνορά της με τα Μέγαρα και τη Βοιωτία, αλλά και τον Πειραιά, ο οποίος έχει αντικαταστήσει την παλιά παραλία του Φαλήρου ως τα σύνορα της Αττικής με τη θάλασσα.

Η άλλη εορτή μέσα στον Πυανεψιώνα που ασχολείται με τον Θησέα και την ανδρική μύηση είναι η μεγάλη εορτή του ίδιου του Θησέα. Τα Θήσεια που εορτάζονται την 8η ισταμένου του Πυανεψιώνος μηνός και την παραμονή της εορτής θυσιάζεται ένας κριός στον παιδαγωγό του Θησέως τον Κοννίδα (Πλούταρχος Θησεύς 4).

 Αυτές οι τιμές αποδίδονται για τα παιδικά του χρόνια,  τα οποία τα άφησε πίσω του για πάντα, πριν οι Αθηναίοι να εορτάσουν  τη μετάβασή του στον ενήλικο κόσμο την ημέρα των Θησείων. Τα Θήσεια εορτάζουν  τη νέα του θέση ως ώριμος πολεμιστής, βασιλιάς και ως τιμώμενος  ήρωας με επαναφορά των ιερών οστών στην πόλη στην οποία τελέστηκε η μετάβαση του ήρωος, από Έφηβο σε άνδρα. Ο Πλούταρχος περιγράφει και τα τρία γεγονότα ταυτόχρονα· στα Ωσχοφόρια ο Θησέας εορτάζεται για  την επιστροφή του ως άνδρας πολεμιστή αλλά μνημονεύεται και ο θάνατος του πατέρα του, ενώ ταυτόχρονα ιδρύει τη δική του ήρωα λατρεία! (Πλούταρχος, Θησεύς, 23).  

Όταν εισήχθη η πρακτική της Εφηβικής στρατιωτικής θητείας, οι Έφηβοι στα Θήσεια αγωνίζονται σε αγώνες λαμπαδηδρομιών, αγώνες οπλιτοδρομιών με πλήρη πανοπλία και αγώνες ακοντίου.

Η παρουσία αυτών των αγώνων στην εορτή  είναι ένα ακόμη μνημείο των παλαιότερων μυήσεων των αθηναϊκών φυλών που επέζησαν μέσα από τη μετατροπή τους σε μια καθαρά πολιτική και στρατιωτική μύηση  Εφήβων. Η εορτή, όπως είναι φυσικό, είναι απλώς μια περίπλοκη εκδοχή της  θυσίας του ήρωος αλλά η συμμετοχή των Εφήβων μας υπενθυμίζει ότι ο μύθος του Θησέα, από τη γέννησή του μακριά από την Αθήνα έως την επιστροφή του από την Κρήτη, είναι πραγματική  αθηναϊκή ιστορία για την μύηση των εφήβων στα πάτρια εδάφη και στους θεούς του τόπου όπου εκεί θα γεννηθούν, εκεί θα ζήσουν ως παίδες, εκεί θα πολεμήσουν ως έφηβοι και άνδρες για υπερασπιστούν αυτόν τον τόπο των πάτριων οίκων των πατέρων τους, των γυναικών τους και των παιδιών τους έτσι ώστε να αποτελέσουν οι ίδιοι το ηρωϊκό πρότυπο για τις νέες γενιές των Ελλήνων που θα έρθουν.

Αφήστε μια απάντηση