ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Ο Έλληνας ιερέας και η Ελληνίδα ιέρεια στα ιερά και την ιεροσύνη  των θεών στα ιερά τους

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Ο Έλληνας ιερέας και η Ελληνίδα ιέρεια στα ιερά και την ιεροσύνη των θεών στα ιερά τους

Η αρμοδιότητα του Έλληνα ιερέα ή της ιέρειας δεν επεκτείνεται πέραν του περιβόλου  του ιερού του που υπηρετεί. Δεν έχει καμμία θρησκευτική εξουσία, ούτε κάπου αλλού στην Αθήνα αλλά ούτε και σε σχέση με ιερό άλλο τελετουργικό  εκτός από αυτό που έχει να κάνει με τον συγκεκριμένο θεό ή τη θεά που υπηρετεί ατομικά. Τα καθήκοντά του στο ιερό του είναι πρακτικά οργανωτικά και διοικητικά.

 Πρακτικά οργανωτικά, είναι καθήκον του να διασφαλίσει ότι η σωστή λατρευτική πρακτική  τηρείται κάθε στιγμή της τελετουργίας χωρίς παρεκκλίσεις και αυστηρά, ιδίως όσον αφορά τις θυσίες.

Παραθέτω τον ξένο στον Πλάτωνα Πλτ. 290 C, όπου οι ιερείς «καταλαβαίνουν πώς να προσφέρουν τα δώρα μας στους θεούς σε θυσίες με τρόπο ευχάριστο σε αυτούς, και γνωρίζουν επίσης τις σωστές μορφές ευχής για να ζητήσουν από τους θεούς να δώσουν ευλογίες στους λατρευτές τους».  

Οι θυσίες και προσφορές είναι είτε κανονικές (πάτριοι θυσίαι) είτε ακανόνιστες (θυσίαι κατά ψηφίσματα). Ένα παράδειγμα της τελευταίας είναι η ειρηνική θυσία που έκανε η ιέρεια της Αθηνάς Νίκης προτού αρχίσουν οι εργασίες επισκευής στο σπασμένο  άγαλμα της θεάς (LSG 35. 16) το έτος -350.

Κατά συνέπεια, συνήθως η δημόσια αναγνώριση δίδεται σε έναν ιερέα επειδή «καλώς και με ζήλο» πραγματοποιεί τις επίσημες θυσίες και προσφορές (IG II²1163).  Αρχικά ο ιερέας ή ιέρεια έκαναν όλη την τελετή μόνοι τους (Ομ. Ιλιάς Γ 271, T 252).  Από την κλασική περίοδο, ωστόσο, απλώς αφιερώνουν το εναρκτήριο μέρος, δίδουν μια επίσημη πινελιά, και τακτοποιούν τα μέρη του ιερείου στο βωμό με τελετουργικό τρόπο, αφήνοντας την ίδια τη θυσία να εκτελεστεί από έναν βοηθό (Αριστ. Ορνιθες 862).

Το δικαίωμα ενός ιερέα να εγκαινιάζει τις θυσίες είναι πολλές φορές εγγυημένο από το νόμο (LSG 36). Επιπλέον, οι τελετές του καθαρμού απαιτούν την παρουσία του ιερέα (LSG 36.5) Ένα άλλο καθήκον είναι να προσφέρει Ευχές για λογαριασμό της ασφάλειας της πόλης και να καταγγείλει τις επιπτώσεις εναντίον των εχθρών της, σύμφωνα πάντα με οδηγίες (Ευχές SIG³ 1003).  

Διοικητικά,  ο ιερέας ή η ιέρεια υπηρετεί ως επιτηρητής των ναών με ευθύνη για τη φροντίδα και τη συντήρηση του ιερού, ένας ρόλος που δεν είναι διαφορετικός από αυτόν του κοσμήτορος ενός σύγχρονου χριστιανικού (καθεδρικού) ναού.

Μια επιγραφή που απαιτεί από τους ιππείς, τους οπλίτες και τους τοξότες να πληρώνουν φόρο ανάλογο περιουσιακά στοιχεία στη λατρεία του Απόλλωνος ορίζει ότι τα χρήματα που συλλέχθηκαν πρέπει να χρησιμοποιηθούν αποκλειστικά από τον ιερέα και τον ταμία (LSGL 235F).  

Ο ιερέας ή η ιέρεια έχει επίσης το καθήκον να διασφαλίσει ότι οι επισκέπτες στο ιερό του έχουν τάξη και καλή συμπεριφορά, πολλές φορές έχουν εκ του νόμου την εξουσία να επιβάλουν τον νόμο αλλά και ακριβά πρόστιμα σε παραβάτες του ιερού (Ηροδ. 5.72). Τα επαναλαμβανόμενα προβλήματα τα οποία πρέπει να αντιμετωπίσει είναι η καταπάτηση ζώων στα ιερά τεμένη και η κοπή ιερών δέντρων από τα ιερά άλση (Παυσαν. 2.28.7).

 Όπως στην περίπτωση όλων των άλλων περιοχών της Ελλάδας έτσι και στην Αθήνα δεν επιτρέπεται γέννηση ή θάνατος να λάβει χώρα στο ιερό.  Οι κανονισμοί ασφαλείας είναι αναμφίβολα αυστηρότεροι στην ίδια την Ακρόπολη, με τη διατήρησή τους να είναι η άμεση ευθύνη των ενδιαφερόμενων ιερέων (IG II² 44).  

Μέχρι το -450 έτος ο ιερέας είναι υπεύθυνος για όλους τους θησαυρούς του ναού. Έπρεπε να διατηρεί ένα απόθεμα όλων των προσφορών των λατρευτών, να αναφέρει τυχόν απώλεια ή ζημιά που συνέβη και, σε περίπτωση υπερπληρότητος, να επιτρέψει την αφαίρεση μεμονωμένων αντικειμένων.

Στο τέλος της περιόδου θητείας του, πρέπει να δώσει στον διάδοχό του πλήρη λογαριασμό όλων των θησαυρών των αφιερώσεων και των δώρων που είναι υπό την ευθύνη του.  Ο ιερέας ενεργεί  όχι μόνο ως προστάτης αλλά και ως φύλακας της περιουσίας του θεού του ιερού που υπηρετεί. Ως εκ τούτου, το -352 έτος, με την ευκαιρία μιας διαφωνίας που αφορούσε την καλλιέργεια γης που θεωρείται ιερή για τις θεές των Ελευσίνιων, οι Μεγαρείς και οι Αθηναίοι παραχώρησαν στον ιεροφάντη και στον δαδούχο το δικαίωμα να καθορίσουν τα ιερά όριά του (IG II² 204).

Εάν ο θεός ή η θεά έχει ένα λατρευτικό άγαλμα , η φροντίδα του βρίσκεται στα χέρια του ιερέα. Το πιο σεβαστό απ’ όλα, το παλιό ξύλινο άγαλμα του Αθηνάς Πολιάδος, μεταφέρεται ετησίως στον Πειραιά υπό την επίβλεψη της ιέρεάς του για καθαρμό σε θαλασσινό νερό και στη συνέχεια ενδύεται με καθαρά ενδύματα (Ευρ. Ιφ.T 1199).  Αν και δεν φαίνεται να είναι μέρος των επίσημων καθηκόντων τους, οι ιερείς τελούν ως αποθετήριο για τη μυθολογική παράδοση που συνδέεται με τα ιερά τους.

Ο Παυσανίας πολλές φορές  χρησιμοποιεί τις γνώσεις του κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους τόπους που επισκέπτεται και παροτρύνει τους αναγνώστες του να κάνουν το ίδιο (1. 22. 3).

Το πλαίσιο της θρησκευτικής δραστηριότητας του Έλληνα ιερέα ή ιέρειας είναι γενικά πιο μικρής ευρύτητας από ότι το πλαίσιο με τους περιορισμούς και τους κανονισμούς στους οποίους υπόκειται το αξίωμά του. Εδώ μπορεί να σημειωθεί  ότι ο δήμος ασκεί πλήρη νομικό έλεγχο στη δραστηριότητα της ιεροσύνης, τιμωρώντας σοβαρά τυχόν παρατυπίες στη διεξαγωγή των προγονικών τελετών. Λόγω της ουσιαστικά τυπικής φύσης του αξιώματος, δεν προκαλεί επομένως έκπληξη το γεγονός ότι η ιεροσύνη δεν απαγορεύει σε έναν άνθρωπο να ασκεί πολιτικά αξιώματα, ούτε, αντιθέτως, τον βοηθά στην προώθηση της σταδιοδρομίας του. Υπάρχουν αρκετά παραδείγματα για να το καταδείξουμε αυτό.

 Ο Καλλίας Β’, ο δαδούχος, πολέμησε στη μάχη του Μαραθώνα και συμμετείχε στην πρεσβεία του -449/8 έτους στον Αρταξέρξη που είχε ως αποτέλεσμα την υποτιθέμενη Ειρήνη του Καλλία εκείνης της χρονιάς.

 Ο γιος του Ιππόνικου, επίσης δαχδούχος κατά πάσα πιθανότητα, υπηρέτησε ως στρατηγός για το έτος -426/5.

Ο Δήμων, ιερέας του Ασκληπιού, ήταν ενεργός ως πολιτικός από το -335 έως το -323 έτος,  και ο Λυκούργος, ο ιερέας του Ποσειδώνος Ερεχθέως, ήταν διαχειριστής των οικονομικών της Αθήνας το -330 έτος. Από όσο γνωρίζουμε, σε καμία από αυτές τις περιπτώσεις το γεγονός ότι κάποιος ήταν ιερέας δεν αύξησε ούτε ενίσχυσε το πολιτικό κύρος των ενδιαφερομένων. Αντιθέτως, μόνο κατ΄εξαίρεση καποιο μέλος της ιεροσύνης ως ιερέας συμμετείχε στην αθηναϊκή πολιτική. Μια σπάνια περίπτωση παρέμβασης ήταν στο -480 έτος όταν η ιέρεια της Αθηνάς Πολιάδος  ανακοίνωσε ότι ο ιερός δράκων (όφις) της Αθηνάς είχε ήδη αποχωρίσει από την Ακρόπολη, υποστηρίζοντας έτσι την πρόταση του Θεμιστοκλή να εκκενώσει την πόλη εν όψει της περσικής εκστρατείας (Ηροδ. 8.41).

 Ένας προφανής λόγος για τον οποίο ο Έλληνας ιερέας δεν θέτει καμία απειλή στη νομική ή πολιτική εξουσία του Αθηναϊκού δήμου είναι ότι δεν έχει την εξουσία να εισάγει οποιεσδήποτε αλλαγές στο θρησκευτικό τελετουργικό για το οποίο προεδρεύει.  Εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα είναι ο Ευθύδημος, ένας ιερέας του Ασκληπιού, ο οποίος σε ένα διάταγμα που χρονολογείται στις αρχές του -4ου αιώνος που βρέθηκε στο Πειραιά, πιστώνεται δύο φορές με τη δραστηριότητα της Εξήγησης σε ιερά θέματα (IG II² 47).  Η Εξήγησις είναι το αποθετήριο και ο λόγος του Εξηγητών, είναι πιθανό, ωστόσο, ότι ο Ευθύδημος  ήταν και ιερέας και εξηγητής, και μόνο σε αυτήν την τελευταία ιδιότητα (δηλαδή όχι ως ιερέας) κατά πάσα πιθανότητα, ασχολήθηκε με τη βελτίωση της τελετής της λατρείας του Ασκληπιού.  Μια σπάνια πρόκληση για την εξουσία του κράτους εμφανίζεται το -415 έτος από μια ιέρεια που ονομάζεται Θεανώ, η οποία πιθανότατα υπηρέτησε στη λατρεία της Δήμητρας και της Κόρης και αρνήθηκε να καταραστεί τον Αλκιβιάδη για την υποτιθέμενη παρωδία του για τα μυστήρια, όταν της ζητήθηκε από τον Δήμο (Πλουτ. Αλκ. 22).

Εκτός από το ανεξάρτητο πνεύμα της ιέρειας Θεανώς, το περιστατικό χρησιμεύει μόνο για να υπογραμμίσει την αδυναμία και τη συνολική έλλειψη πρωτοβουλίας ακόμη και για της υψηλού επιπέδου Ελευσίνιας ιεροσύνης. 

Αν και αντιμετωπίζουν άμεσα τις βλασφημικές πρακτικές, κανένας ιερέας δεν ξεκινά αυθόρμητα τις επιπτώσεις για την Ασέβεια. Αντίθετα, καταράσσουν μόνο με τη ρητή εξουσία και την άμεση ώθηση του κράτους.

Ο ιεροφάντης Θεόδωρος, βάσει κάποιας νομικής διαμάχης, αρνήθηκε να ακυρώσει την κατάρα του εναντίον του Αλκιβιάδη με την επιμονή του δήμου, ο οποίος ωθούσε την επιστροφή του (Πλουτ. Αλκ. 33).  Η αντίθεση στην επιστροφή του Αλκιβιάδη εκ μέρους της Ελευσίνιας ιεροσύνης δεν στάθηκε εμπόδιο για να την καθυστερήσει (Θουκ. 8. 53.2).

 Στην αρχαϊκή περίοδο όλοι οι ιερείς είναι ευγενείς. Δηλαδή, προέρχονται από μέλη συγκεκριμένου γένους. Το πιο ισχυρό ιερατικό γένος είναι αυτό των Εβεοβουτάδων, από το οποίο εκλέγονται οι τάξεις όχι μόνο οι κορυφαίες ιέρειες της Αθηνάς Πολιάδος, αλλά και ο σχεδόν εξίσου σεβάσμιος ιερέας του Ποσειδώνα Ερεχθέως.  Ακόμα και εδώ, ωστόσο, η ευκαιρία για  ενοποιημένη θρησκευτική εξουσία μέσα σε μια ιερατική τάξη δεν αποτελεί αντικείμενο εκμετάλλευσης, δεδομένου ότι οι δύο ιερείς διατηρήθηκαν σε διακριτούς κλάδους του γένους- κλάδους που, από όσο γνωρίζουμε, δεν έχουν ποτέ συνδεθεί με γάμο.

Το αν αυτό το γεγονός αντικατοπτρίζει μια σκόπιμα αυτονομιστική πολιτική  των ίδιων των Ετεοβουτάδων ή  και του αθηναϊκού κράτους, ή εάν είναι τυχαίο συμβάν της ενδημικής αντιπαλότητας μεταξύ δύο αντίπαλων κλάδων του γένους δεν μπορεί να προσδιοριστεί. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, δεν υπάρχει η ελάχιστη απόδειξη για την ύπαρξη μιας ολοκληρωτικής ιερατικής  ιεραρχίας, αν και κατά προτεραιότητα,  το κύρος που αποδίδεται σε μεμονωμένους ιερείς είναι πιθανό να ποικίλλει ανάλογα με τη σημασία των λατρειών που υπηρετούν.

Όταν ο Κλεισθένης πραγματοποίησε τις μεταρρυθμίσεις του στα τέλη του -6ου αιώνος, είναι σημαντικό το γεγονός ότι δεν παρενέβη στις ιθαγενείς  ιεροσύνες.  Όπως δηλώνει ο Αριστοτέλης, «επέτρεψε στο γένος, τις φαστρίες και τους ιερείς να τελούν σύμφωνα με την προγονική γνώση «κατά τα πάτρια» (Αριστ. Πολ. 21. 6).  

Ενδέχεται να εντοπίσουμε ένα θρησκευτικό και πολιτικό κίνητρο πίσω από αυτήν την πολιτική, θρησκευτικό κίνητρο είναι ο φυσικός ελληνικός συντηρητισμός σε θέματα που σχετίζονται με τους θεούς.

 Το πολιτικό κίνητρο έχει πιο εκτεταμένες συνέπειες, η «απαγορευτική» πολιτική του Κλεισθένη απέναντι στους ιερείς των γενών είχε ως αποτέλεσμα να στερήσει μακροπρόθεσμα σε αυτά τα γένη κάθε συνεχιζόμενη πολιτική εξουσία.

Αφήστε μια απάντηση