Η ATTIKH ΘΕΟΤΗΤΑ ΗΡΩΪΣ  ΒΑΣΙΛΗ – ΑΠΟΔΟΣΗ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΧΙΑ (4η ΒΟΗΔΡΟΜΙΩΝΟΣ) – Η ΠΡΟΣΩΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΧΘΟΝΙΑΣ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

Η ATTIKH ΘΕΟΤΗΤΑ ΗΡΩΪΣ ΒΑΣΙΛΗ – ΑΠΟΔΟΣΗ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΧΙΑ (4η ΒΟΗΔΡΟΜΙΩΝΟΣ) – Η ΠΡΟΣΩΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΑΥΤΟΧΘΟΝΙΑΣ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ

Μέχρι τα τελευταία δέκα χρόνια, όλα όσα ήταν γνωστά για την υποδεέστερη  αττική θεότητα Β α σ ί λ η περιέχονταν σε μερικές διάσπαρτες λογοτεχνικές και επιγραφικές αναφορές, μαζί με τη σημαντική επιγραφή IG I³ 84, δίνοντας τους κανονισμούς για τη μίσθωση γης στο ιερό του Κόδρου, του Νηλέως και της Βασίλης. Δεν ήταν γνωστές σαφείς αναπαραστάσεις της Βασίλης. Η επιγραφή IG I³ 84, χρονολογείται το -418/17, και περιέχει την πρωϊμότερη αναφορά στη Βασίλη, αλλά δεν μας λέει τίποτα για την ίδια εκτός από τη σημαντική σχέση με τους δύο αττικούς ήρωες (υποθέτοντας ότι ο Νηλεύς είναι ο γιος του Κόδρου και όχι ο πρώην βασιλιάς της Πύλου).

 Ο Πλάτων αναφέρει ένα ιερό της Βασίλης (Χαρμίδης 153a), και μια επιγραφή από την Αγορά του -239/7 έτους  (I 4138), που αποκαταστάθηκε από τον καθηγητή B.D.Meritt αναφέρεται σε μια ιέρεια της Βασίλης. Υπό αυτή την βάση στα τεκμήρια, ο αρχαιολόγος R.E. Wycherley είκασε ότι η Βασίλη είχε ένα μικρό ναό μέσα στο τέμενος που μοιραζόταν μαζί με τον Νηλέα (Νηλείον). Αυτό το μεγάλο ιερό σίγουρα βρισκόταν στη νότιο-ανατολική Αθήνα, κοντά στον Ιλισσό, αν και δεν αναφέρεται από τον Παυσανία, η ακριβή τοποθεσία θεωρείται άγνωστη προς το παρόν.  Αλλά η λατρεία της Βασίλης δεν ήταν απαραίτητο  να περιορίζεται σε αυτό το ιερό. Το ημερολόγιο των θυσιών από την Μεγάλη Δημαρχία της Έρχιας, στα μέσα του -4ου αιώνος, περιλαμβάνει μια προσφορά σε αυτήν στον δήμο της Έρχιας την τετάρτη ισταμένου του μηνός Βοηδρομιώνος, στην ανατολική Αττική.

Δύο πρόσφατα δημοσιευμένα ευρήματα από την Αθήνα μας δίνουν τις πρώτες μας απεικονίσεις της Βασίλης, καθώς και περαιτέρω πληροφορίες για αυτήν. Έτσι, αξίζει τον κόπο να συγκεντρώσουμε όλα τα διαθέσιμα δεδομένα για να προσπαθήσουμε να αποκτήσουμε μια πληρέστερη εικόνα αυτής της αόριστης ηρωϊδας- θεάς.

Ένα διάταγμα του δήμου, SEG 28:102, του έτους -332/1,  τιμά έναν Τιμοκράτη, γιο του Τιμοκλή του Δήμου της Ειτέας και, σύμφωνα με το κείμενο, στήθηκε στο ιερό της Βασίλης σε αυτό τον δήμο. (Ψήφισμα εξ’ Ειτέας Αττικής – SEG 28.102). Ο δήμος της Ειτέας πιθανόν να βρίσκεται στη βορειοανατολική Αττική, όχι μακριά από τον Ραμνούντα, παρέχοντας έτσι περαιτέρω τεκμήρια για τη λατρεία της Βασίλης  έξω από την Αθήνα. Ένα ανάγλυφο πάνω από το κείμενο δείχνει μια γυναίκα σε αμάνικο χιτώνα και μανδύα γύρω από τη μέση της, κρατώντας έναν στέφανο κοντά σε έναν πολύ μικρότερο σε μέγεθος, γενειοφόρο άνδρα. Αναμφίβολα η ίδια η θεά – ηρωϊς Βασίλη στέφει τον θρησκευτή που της αποδίδει τιμές.

 Μια αττική ερυθρόμορφη πυξίδα προσφέρει τα πρώτα εικονογραφικά στοιχεία μας για τη Βασίλη.  Εικαστικά το αγγείο το βάζο τείνει προς την τεχνική του  ζωγράφου του Μειδία και χρονολογείται στην προτελευταία δεκαετία του -5ου αιώνος. Αν και το αγγείο απεικονίζεται μόνο εν μέρει σε μια δημοσίευση, μια προσεκτική  καταγραφή πολλών επιγραφικών στοιχείων πάνω της, μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες. Στο καπάκι η θεά Αθηνά και το βρέφος Εριχθόνιος συνοδεύονται από τον Κέκροπα, την Βασίλη και την Σωτηρία. Ο κορμός του αγγείου παρουσιάζει ένα σχετικό θέμα, η θεά Αθηνά τιμωρεί τις κόρες του Κέκροπος,  παρουσία του Ερμή και αρκετών άλλων μορφών, μία εκ των οποίων ονομάζεται Βασίλεια.

Το νέο αγγείο αποσαφηνίζει αρκετές προηγούμενες πτυχές της Βασίλης.  Πρώτον, δεν μπορεί να είναι η ίδια με τη Βασιλεία, όπως πρότεινε ο καθηγητής Wycherley (IG ΙΙ² 4645),  αφού και οι δύο εμφανίζονται στην ίδια πυξίδα με τα ονόματά τους χαραγμένα. Δεύτερον, η σύνδεση της Βασίλης με την πρώϊμη αττική μυθολογία, που υπονοείται στη σχέση λατρείας της με τον Κόδρο και τον Νηλέα, επιβεβαιώνεται τώρα από την παρουσία της στη Γέννηση του Εριχθονίου. Όμως, η χρονολογική ασυμφωνία του παρελθόντος – ο Κέκρωψ ήταν ο πρώτος βασιλιάς της Αθήνας, ο Κόδρος ο τελευταίος – καθιστά αδύνατη την ανάθεση της Βασίλης σε σταθερή θέση στη γενεαλογία. Ίσως είναι καλύτερο να διατηρήσουμε τον χαρακτηρισμό του καθ. Wycherley ως «ένα είδος προσωποποίησης της κυριαρχίας», που θα μπορούσε να εμφανιστεί δίπλα σε οποιονδήποτε από τους Αττικούς βασιλιάδες.

 Η νέα πυξίδα από την Αθήνα είναι αρκετά σύγχρονη με την επιγραφή IG Ι³ 84, και η παρουσία της Βασίλης σε αυτή θα μπορούσε να έχει εμπνευστεί από την πρόσφατη εισαγωγή της λατρείας της. Δεν ξέρουμε πόσο ετών είναι το ιερό όταν αναφέρεται στην IG Ι³ 84, τη στιγμή που στήθηκε η επιγραφή,  αλλά η επιγραφή θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την προσθήκη μιας νέας λατρείας πάνω σε μια παλαιότερη.  Ο καθηγητής Brommer υποστήριξε ότι η λατρεία του Κόδρου συστάθηκε για πρώτη φορά στο δεύτερο μισό του -5ου αιώνος,  από την πρώτη αναφορά ή αναπαράσταση του στην τέχνη, σε ένα αγγείο (ARV² 1268,1).

 Ωστόσο, η λατρεία του Νηλέα θα πρέπει να είναι πολύ παλαιότερη και ίσως προέρχεται από την εποχή του Πεισίστρατου, ο οποίος ισχυρίστηκε την καταγωγή του από τον Νηλέα. Η Βασίλη, όπως επίσης και η Βασιλεία, μοιάζει με νεοεισερχόμενη στα τέλη του -5ου αιώνα, τη στιγμή που μια σειρά από αφηρημένες έννοιες θεότητες, προσωποποιήθηκαν, όπως η Ευνομία και η Υγίεια, και απέκτησαν για πρώτη φορά λατρείες στην Αθήνα ή απεικονίστηκαν στην τέχνη.  Στα έτη του Πελοποννησιακού πολέμου ομοίως, μια εποχή μεταρρυθμίσεων και ανανεωμένου ενδιαφέροντος για την αττική γενεαλογία και τον μύθο, όπως στη Γέννηση του Εριχθονίου που φαίνεται στη νέα πυξίδα. H Bασίλη, με την παρουσία της στη Γέννηση του Εριχθόνιου,   επιβεβαιώνει την πίστη των Αθηναίων στην σειρά αυτοχθονίας των Βασιλέων τους  στο ηρωικό παρελθόν τους.

Τέλος, τα νέα στοιχεία για τη Βασίλη μπορεί να ρίξουν φως, αλλά δεν επιλύει ένα παλιό πρόβλημα, αν το όνομα Ιασίλη, που καταγράφεται σε ένα γνωστό ανάθημα  του -4ου αιώνος από το Νέο Φάληρο, είναι λάθος γραμμένο ή είναι άλλο ένα όνομα για τη Βασίλη, ή είναι κάτι  εντελώς άσχετο . Στο ανάθημα η Ιασίλη (ένα όνομα που δεν καταγράφεται κάπου αλλού) απήχθη στο άρμα ενός ήρωος που ονομάζεται Έχελος, με την ενθάρρυνση του Ερμού. Το ότι  το αρχικό ιώτα  της Ιασίλης είναι η σωστή ανάγνωση επιβεβαιώθηκε από τον καθηγητή Β.Meritt.

Είναι όμως δύο διαφορετικά ονόματα για την ίδια θεότητα;

Το επιχείρημα του καθηγητή  Walter που βασίστηκε στο ότι επειδή η Βασίλη  λατρευόταν στο Νηλείον κοντά στην Ακρόπολη, και έτσι δεν θα έπρεπε να εμφανιστεί στο Φάληρο, έχει αποδυναμωθεί σημαντικά διότι  βλέπουμε τη λατρεία της σε δύο άλλα απομακρυσμένα μέρη έξωθεν της Αθήνας, την Έρχια και την Ειτέα. Η Ιασίλη από την Βασίλη θα μπορούσε να φαινόταν λογική υποκατάσταση για την ψευδή αναλογία του Βάκχου και του Ιάκχου, δύο ονομασίες για τον Διόνυσο που στην πραγματικότητα δεν σχετίζονται ετυμολογικά. Όμως όσο ο Έχελος παραμένει σχεδόν τόσο σκοτεινός όσο η Ιασίλη, η υπόθεση για την ταυτοποίησή της με τη Βασίλη παραμένει αμφίβολη.

Hoboken, New Jersey H,A.Shapirο (1986) 

THE ATTIC DEITY BASILE

Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik  Bd. 63  (1986)

Αφήστε μια απάντηση