ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Ο Γάμος των Ελλήνων, οι θεοί
bty

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Ο Γάμος των Ελλήνων, οι θεοί

Καμία προγονική ελληνική πόλη δεν επινόησε έναν ακριβή εννιαίο πολιτειακό ορισμό του γάμου. Ορισμένοι τύποι συζυγικής ένωσης είναι προνομιακοί, αλλά το όριο μεταξύ του γάμου και της μη συζυγικής ένωσης είναι  καλό. Αν θέλουμε να δώσουμε ένα ακριβή ορισμό για αυτή την συζυγική ένωση τότε θα ξεφύγουμε από το σύγχρονο πλαίσιο και αντίληψης και θα ορίσουμε τον γάμο ως τις Τ ε λ ε τ έ ς της ημέρας του Γ ά μ ο υ. Οι τελετές της ημέρας του γάμου σε καμία περίπτωση δεν αποτελούν μ υ σ τ ή ρ ι ο, και δεν έχουν καμία νομική αυτονομία. Στην Αθήνα, το νόμιμο πλαίσιο του γάμου (συνοίκισις) φρόντιζε εκ των προτέρων, μερικές φορές πολλά χρόνια πριν, την τελετή της «Εγγύησις»,  κατά την οποία ο πατέρας ή άλλος άντρας κηδεμόνας αρραβωνίζει ή μάλλον «δίδει» τη μελλοντική νύφη στον μελλοντικό γαμπρό με τις λέξεις «Σου δίνω αυτό το κορίτσι για την γονιμοποίηση νόμιμων παιδιών». Οι γαμήλιες τελετές, ωστόσο, σηματοδοτούν μια αλλαγή της κατάστασης τόσο για τον άνδρα όσο και για την γυναίκα, αν και είναι μια πολύ πιο βαθιά αλλαγή για τη γυναίκα διότι αφήνει τον πατρικό ο ί κ ο και την εστία για εκείνα του συζύγου της, αλλάζοντας έτσι τον ένα  κ ύ ρ ι ο για τον άλλο.

Οι γαμήλιες τελετές έχουν διαφορετική μορφή και δεν ταξινομούνται ιεραρχικά·  στρέφονται προς έναν μεγάλο αριθμό θεοτήτων, καθεμία από τις οποίες έχει  συγκεκριμένη «λειτουργία» να εκπληρώσει προς τα άτομα, ή μάλλον τις ενδιαφερόμενες οικογένειες.

Παραμονή  της ημέρας του Γάμου

 Την παραμονή  της ημέρας του Γάμου, οι θυσίες (π ρ ο τ ε λ ε ί α, π ρ ο γ α μ ί α) προσφέρονται με τον πρώτο φως της ημέρας  από τις οικογένειες της νύφης και του γαμπρού σε μια σειρά από θεούς που παρίστανται και προστατεύουν τον γάμο, ειδικά οι Ζεύς Τέλειος, Ήρα Τελεία και Αρτέμιδα.

Αυτή η ημέρα των θυσιών ονομάζεται Π ρ ο α ύ λ ι α, το κορίτσι αν έχει υπηρετήσει την Πολιάδα Αθηνά οδηγείται από τους γονείς της στην ακρόπολη να θυσιάσει στην θεά.  Μετά το τέλος αυτών των θυσιών, η  νύφη κυριολεκτικά «απομακρύνει τα παιδικά πράγματα»  αφιερώνοντας τα παιχνίδια της, τα παιδικά κοσμήματα των μαλλιών και άλλα προσωπικά αντικείμενα  της παιδικής της ηλικίας, στην Αρτέμιδα ή την Πολιάδα Αθηνά.  Στη συνέχεια, μετά τις θυσίες του πατρός, τόσο η νύφη όσο και ο γαμπρός πραγματοποιούν ένα τελετουργικό καθαρτήριο λουτρό, την Α π ό λ ο υ σ ι ς ή τον Ι ε ρ ό ν   Λ ο υ σ μ ό,  για τον οποίο στην Αθήνα το νερό προέρχεται από τις πηγές της Καλλιρρόης ή της Εννεάκρουνος,  στην κοίτη του ποταμού Ιλισσού νοτιοανατολικά της Ακροπόλεως  και μεταφέρεται στον οίκο σε ειδικά διαμορφωμένα αγγεία που ονομάζονται Λ ο υ τ ρ ό φ ο ρ ο ι («γαμήλια  αγγεία ύδατος»).  Λουτροφόρος ονομάζεται και η επιστήθια φίλη της νύφης που ηγείται της πομπής των Λουτροφόρων.   Το αγαπημένο θέμα των αττικών αγγειογράφων είναι  να απεικονίζουν την πομπή γυναικών που παίρνουν το νερό από την κ ρ ή ν η σε αγγεία αυτού του σχήματος, τα οποία θα μπορούσαν επίσης να χρησιμεύσουν και ως ταφικό δοχείο της γυναίκας.

Ημέρα του Γάμου

Την ημέρα του Γάμου, τόσο οι οίκοι της νύφης όσο και του γαμπρού είναι κοσμημένοι με κλάδους ελαίας και δάφνης, η γαμήλια Κ ό σ μ η σ ι ς τελείται υπό τον ήχο του αυλού και ο πατέρας ή ο κηδεμόνας της νύφης πραγματοποιούν θυσία και συμπόσιο. Το κορίτσι (συνήθως ηλικίας δεκατεσσάρων ή δεκαπέντε, μόλις έφτασε στην εφηβεία) καλύπτεται με το πέπλο και φορά στεφάνι με την βοήθεια της Νυμφοκόμου και της Νυμφεύτριας. Στην άγνωστη και οριοθετημένη νέα θέση του κοριτσιού  ως Ν ύ μ φ η θα παρευρεθεί μια παντρεμένη νυμφεύτρια, ενώ στον γαμπρό θα σταθεί δίπλα του ένας παράνυμφος, το σημερινό είδος του κουμπάρου, για να του παρευρεθεί. Η νύφη και ο γαμπρός διατηρούνται ως αυτή την στιγμή αυστηρά διαχωρισμένοι. Ένας ειδικός ρόλος εκχωρείται σε ένα νεαρό αγόρι που επιλέγεται επειδή και οι δύο γονείς του ζουν ακόμα (υπάρχει ένα ειδικό επίθετο για ένα τόσο τυχερό αγόρι, αμφιθαλής). Φορώντας στο κεφάλι του ένα στεφάνι από ακανθώδη φυτά αναμεμιγμένα με βελανίδια, παραδίδει τους γαμήλιους πλακούντες, στρογγυλό ψωμί στους καλεσμένους από ένα λίκνο και προειδοποιεί τους καλεσμένους τυπικά «έφυγον κακόν, εύρον άμεινον» δηλαδή «έχω εκδιώξει το κακό και βρήκα  το καλό». Στο τραγικό δράμα αυτό το τελετουργικό παρουσιάζεται ως επιστροφή στην μετάβαση των Ελλήνων δηλαδή το πέρασμα από μια «αγκαθωτή» και άγρια ζωή  σε μια «ομαλή» και καλλιεργημένη ζωή, από μια ζωή άγρια χωρίς καρπούς  σε μια καλλιεργημένη με καρποφόρα σιτηρά, και ο ίδιος γεωργικός συμβολισμός είναι έμμεσος στα μαγειρικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την ημέρα του γάμου. Η νύφη πρέπει  να φέρει ένα σκεύος (φρύγετρο) για να μαγειρέψει το κριθάρι, ένα παιδί πρέπει να φέρει ένα κόσκινο, και μπροστά από τον γαμήλιο θάλαμο (υπνοδωμάτιο) κρεμούν ένα γουδοχέρι και ένα γουδί. Το φαγητό που διαμοιράζεται στο συμπόσιο αποτελείται από παραδοσιακά φαγητά, συμπεριλαμβανομένων των πλακούντων σουσαμιού που υποτίθεται ότι διεγείρουν τη γονιμότητα. Δίδονται επίσης και τα  δώρα.

Νωρίς το απόγευμα, η νύφη μεταφέρεται με επίσημη, λαμπρή δαδοφορική πομπή από την οικία του πατέρα της ή του κηδεμόνα της σε εκείνη του νέου συζύγου της. Μεταφέρεται σε μια άμαξα που την τραβούν βόδια ή μουλάρια, άδοντας τραγούδια γάμου στον Υμήν (Υμέναιο) μια θεότητα του γάμου. Στην θύρα της οικίας του γαμπρού παρίστανται οι γονείς του για να χαιρετήσουν τη νέα τους νύφη. Της δίδεται ένα κομμάτι από τον πλακούντα με σουσάμι και μέλι, ένα κυδώνι ή χουρμάδες (σύμβολα γονιμότητας) και πραγματοποιείται μια υποχρεωτική περιήγηση στη νέα της οικία.

 Μέσα στον θεσμό του γάμου, η γυναίκα είναι κινητό στοιχείο· είναι αυτή που προσαρτάται  σε μια νέα εστία με τη μεταφορά της σε ένα νέο οίκο.

Οι μόνες εξαιρέσεις είναι εκείνες οι αθηναϊκές κόρες που δεν έχουν επιζώντα αδέλφια του ίδιου πατέρα και είναι γνωστές τεχνικά ως επίκληροι, «εκείνοι που πηγαίνουν με την κληρονομιά» · δεδομένου ότι ενεργούν ως αναπληρωματικοί κληρονόμοι του πατέρα τους, διαβατήρια στοιχεία για τη μετάδοση της πατρικής κληρονομιάς , οι σύζυγοί τους έρχονται να ζήσουν μαζί τους στον πατρικό τους οίκο και όχι το αντίστροφο.

 Η φυσική μετανάστευση και η επανένταξη της γυναίκας πρέπει να επισημανθούν συμβολικά και τελετουργικά, εξ ου και η τελετή Καταχύσματα, στην οποία καρποί και ξηρά σύκα ραίνονται στο κεφάλι της καθώς  οδηγείται γύρω από την οικογενειακή εστία (όπως και  ένα νεογέννητο τηςν τελετή των Αμφιδρομίων). Ο συμβολισμός της γονιμότητας είναι κυρίαρχος· η βασική λειτουργία της νέας γυναίκας είναι να διασφαλίσει τη συνέχεια των οίκου του συζύγου της, γεννώντας  νόμιμα παιδιά.  

Τώρα επιτέλους ήρθε η στιγμή για τους νεόνυμφους να μπουν στο γαμήλιο υπνοδωμάτιο (Θάλαμο).

Επόμενη ημέρα

Την επόμενη μέρα πραγματοποιούνται περαιτέρω θυσίες και τραπεζώματα και το ζευγάρι λαμβάνει ακόμη περισσότερα δώρα. Η τελική τελετουργική σφραγίδα τοποθετείται στη νέα ένωση, με τη θυσία και την θυσία της Γαμηλίας και την εορτή  που πραγματοποιείται στον εορτασμό των Απατουρίων. Αυτή είναι μια κρίσιμη προφύλαξη σε περίπτωση αμφισβήτησης της νομιμότητας και, ως εκ τούτου, των δικαιωμάτων των πολιτών των απογόνων του ανδρός.  

Δεδομένου ότι οι περισσότεροι γάμοι στην Ελλάδα πραγματοποιούνται τον χειμώνα, ένας από τους χειμερινούς μήνες (περίπου Ιανουάριος-Φεβρουάριος) στην Αθήνα και σε άλλα μέρη  ονομάζεται Γαμηλιών. δεν είναι τυχαίο ότι ο μήνας κατά τον οποίο εορτάζονται τα Απατούρια ακολουθεί ακριβώς εννέα μήνες μετά τον Γαμηλιώνα.

Όλα τα τεκμήρια για τον γάμο βασίζονται κυρίως σε αθηναϊκά στοιχεία, αλλά οι τελετές γάμου διαφέρουν σημαντικά από πόλη σε πόλη.  Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις που γνωρίζουμε, χάρη στον Πλούταρχο (Βίο του Λυκούργου κεφ. 15), είναι αυτή της Σπάρτης. Εδώ οι νύφες είναι  αρκετά μεγαλύτερες από ό, τι στην Αθήνα, αλλά το χάσμα κατάστασης μεταξύ της νύφης και του γαμπρού  δεν μειώνεται, όπως εκφράζεται συμβολικά στο τελετουργικό του γάμου.  Τα μαλλιά της νύφης δεν κόβονται  απλώς αλλά ξυρίζονται  από τη νυμφεύτρια της, είναι ενδεδυμένη με μανδύα και σανδάλια  ανδρός, και ξαπλώνει σε ένα ψάθινο στρώμα σε ένα σκοτεινό δωμάτιο του οίκου του γαμπρού για να περιμένει την άφιξη του «κυρίου» της. Αυτό είναι ένα κλασικό παράδειγμα αυτού που οι ανθρωπολόγοι αποκαλούν «συμβολική αντιστροφή»· σε άλλα μέρη στην Ελλάδα βρίσκουμε νύφες που φορούν ψεύτικες γενειάδες, φαλλούς, ακόμη και ενδυμασία σατύρου  και οι γαμπροί ενδύονται με γυναικεία ρούχα. Αυτές οι προσωρινές και μοναδικές αντιστροφές του γενετήσιου ρόλου χρησιμεύουν για την πρόβλεψη και την επιβεβαίωση των κανόνων της γενετήσιας διαφοροποίησης και της ιεραρχίας στο γάμο.

Θεοί

Υπάρχει ένας εξαιρετικά μεγάλος αριθμός θεοτήτων για τον γάμο των θνητών, αλλά ο καθένας από αυτούς έχει την ακριβή λειτουργία του και τη δική του υποκείμενη λογική.

Η Άρτεμις, για παράδειγμα, είναι η θεά που επιλέχθηκε να λάβει τα συμβολικά αντικείμενα και παιγχίδια που παραδίδονται από τις νέες νύφες καθώς άφησαν πίσω τους για καλό τον «άγριο» κόσμο της παιδικής ηλικίας και εφηβείας. Μυθικές αφηγήσεις, όπως αυτές του Αταλάντης και του Μελανίωνος, δείχνουν ότι είναι εξίσου επικίνδυνο να αρνηθεί κανείς να φύγει από την «περιοχή» της Αρτέμιδος, όπως το ίδιο με το να μην δείξει  κάποια την ευγνωμοσύνη της  απέναντί ​​της κατά την αναχώρησή της  από την «περιοχή» της Ατρέμιδος· η Αταλάντη, κορίτσι και κυνηγός από την ορεινή Αρκαδία , προκάλεσε όλους τους μνηστήρες της σε έναν αγώνα δρόμου υπό τον όρο ότι μόνο αν έχασε θα παντρευόταν και θα παρέδιδε την παρθενιά της. Έτσι κέρδισε το μίσος της Αφροδίτης, μέχρι που ο Μελανίων τελικά την νίκησε.

 Η λειτουργία της Αφροδίτης είναι να προεδρεύει στην «βλάστησις» της γενετήσιας επιθυμίας (έρωτος). Χωρίς αυτήν καμία γαμήλια ένωση δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί πλήρης. Από την άλλη πλευρά,  μια περίσσεια γενετήσιου πάθους θεωρείται ότι απειλεί τη σταθερότητα και τη κόσμηση ενός γάμου εκ των έσω, οπότε η Αφροδίτη πρέπει να αντιμετωπιστεί με προσοχή.

Η Ήρα, που την επικαλούμε  ως Τέλεια («Ολοκληρωμένη»), είναι η θεϊκή εικόνα της ωριμότητας που πετυχαίνει η σύζυγος στον γάμο και τη νομιμότητα της ένωσης· υπερασπίζεται τη συμβατική αμοιβαιότητα και προστατεύει το θέση της νόμιμα παντρεμένης συζύγου.

Καθεμία από αυτές τις θεϊκές δυνάμεις είναι επομένως με τον δικό της τρόπο απαραίτητη και αναντικατάστατη, μια ακόμη απόδειξη της λογικής που διέπει τη συγκρότηση του ελληνικού πανθέου και της θρησκείας των προγόνων.

Συμπερασματικά, θα ήταν λάθος να ακολουθήσουμε εκείνους τους σύγχρονους διερμηνείς που έχουν δει τον γάμο ως μια ασύμμετρη τελετή μετάβασης στην ενηλικίωση μόνο για τη νύφη, μια μοναδικά θηλυκή υπόθεση. Αντίθετα, ο θεσμός του γάμου δημιουργήθηκε με εξαιρετικό τρόπο από τις ελληνικές πόλεις ως τρόπος αναπαραγωγής των πολιτών για την πόλη· είναι μια τελετουργική διαδικασία στην οποία και τα αγόρια και τα κορίτσια συμμετέχουν εξίσου.

Η άρνηση του γάμου δεν θέτει σε κίνδυνο την αναπαραγωγή του ανθρώπινου είδους αλλά τη συνέχεια της κοινότητας των πολιτών. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο είναι ένα από τα αγαπημένα θέματα του ελληνικού μύθου, που αφορά αγόρια όπως ο Ιππόλυτος (μη επιτρεπτός λατρευτής της Αρτέμιδος και αντικανονικός εναντίον της Αφροδίτης στο έργο του Ευριπίδη που πήρε το όνομά του)  και όχι μόνον κορίτσια.

Στην Κρήτη, η πολιτική ενσωμάτωση του γάμου αποδεικνύεται κοινοτικά και δημόσια, κάνοντας τον εναρκτήριο κύκλο για τα αγόρια που κορυφώνεται με την είσοδο κάθε τάξης συζύγων τόσο στην οικογενειακή όσο και στην πολιτική υπόσταση  ταυτόχρονα. (Εφορος F.Gr.Hist. 70H49, σε Στράβωνα 10.4.20, ψ482).

Αφήστε μια απάντηση