ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Η  Ευσέβεια και η Ασέβεια στην Ελληνική πόλη

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Η Ευσέβεια και η Ασέβεια στην Ελληνική πόλη

Οι Έλληνες και η ελληνική πόλη δεν γνωρίζουν ούτε το κατηχητικό κτήριο των Χριστιανών (το Κυριακόν ή Καθολικόν) όπου οι πιστοί συγκεντρώνονται (κάθε Κυριακή) να ακούσουν τον λόγο του «Κυρίου» τους, αλλά ούτε γνωρίζουν και το «Δόγμα». Κατά συνέπεια, η ελληνική θρησκευτική συμπεριφορά, είτε ευσεβής είτε ασεβής, δεν έχει τον ακριβή καθορισμένο χαρακτήρα που θα μπορούσε να αποκτήσει στις άλλες θρησκείες. Επιπλέον, η αίρεση και οι θρησκευτικές διώξεις είναι κατ ‘αρχήν αδύνατες στο ελληνικό σύστημα, αν και αυτό δεν εμπόδισε τις ελληνικές πόλεις να καταδικάσουν τους ανθρώπους για ασέβεια ή να επιδείξουν, αντιστρόφως, όπου συνίσταντο η  Ε υ σ έ β ε ι α   για τους θεούς.

Η  Α σ έ β ε ι α   είναι η απουσία σεβασμού για τις πεποιθήσεις και τις τελετές που μοιράζονται οι κάτοικοι μιας πόλης. Η κοινωνία των πολιτών θα μπορούσε να θεωρήσει την Ασέβεια ως έγκλημα, ενώνοντας ενώπιον του δικαστηρίου όσους φέρεται να την έχουν  επιδείξει και να τους καταδικάζει. Ωστόσο, οι δίκες ασέβειας προέκυψαν από πολύ διαφορετικούς τρόπους συμπεριφοράς, όπως δείχνει η ακόλουθη επιλογή:

α΄.  ― Κακόβουλη ζημιά στην περιουσία των θεών, στις τελετές ή στις παραστάσεις τους (αγάλματα , εικόνες).  Για παράδειγμα, η εκρίζωση ενός από τα ιερά ελαιόδεντρα της Αθηνάς είναι αδίκημα και δικάστηκε από το Συμβούλιο της Αρείου Πάγου. Επίσης οι βέβηλες ενέργειες  στα Μυστήρια της Ελευσίνας ή ο ακρωτηριασμών των Ερμαϊκών Στηλών που ήταν εδραιωμένες στην Αγορά  ή έξω από ιδιωτικές κατοικίες (όπως συνέβη στην Αθήνα το 415) ήταν εγκλήματα πολιτειακής ασέβειας.

β΄. ― Η εισαγωγή νέων θεών και λατρειών που δεν έχουν ακόμη αναγνωριστεί επίσημα από την πόλη (όπως ο Άδωνης που δεν αναγνωρίστηκε ποτέ  ή και ο Ασκληπιός, η Βένδις, ο Άμμων που αναγνωρίστηκαν από τους Αθηναίους στα τέλη του -5ου  αιώνα). Σύμφωνα με τον Εβραίο ιστορικό του +1ου αιώνα , Φλάβιο Ιωσήφ (κατά Απ.ΙΙ.276), οι Αθηναίοι καταδίκασαν σε θάνατο την ιέρεια Νίνο, επειδή ένας πολίτης την κατηγόρησε ότι έκανε μυήσεις σε λατρείες ξένων θεών. Το Αθηναϊκό Δίκαιο το απαγορεύει αυτό, και η ποινή για τη μη εξουσιοδοτημένη εισαγωγή από την πολιτεία ενός ξένου θεού ήταν ο θάνατος.

τί δὲ δεῖ θαυμάζειν, εἰ πρὸς ἄνδρας οὕτως ἀξιοπίστους διετέθησαν, οἵ γε μηδὲ γυναικῶν ἐçείσαντο; Νῖνον γὰρ τὴν ἱέρειαν ἀπέκτειναν, ἐπεί τις αὐτῆς κατηγόρησεν, ὅτι ξένους ἐμύει θεούς· νόμῳ δ᾿ ἦν τοῦτο παρ᾿ αὐτοῖς κεκωλυμένον καὶ τιμωρία κατὰ τῶν ξένον εἰσαγόντων θεὸν ὥριστο θάνατος. Ιώσηπος κατά Αππ. 2.267–8

ἐç’ οἷς φαρμάκοις καὶ ἄλλη ἱέρεια τέθνηκεν. λέγει δὲ τὴν Νῖνον λεγομένην. κατηγόρησε δὲ ταύτης Μενεκλῆς ὡς φίλτρα ποιούσης τοῖς νέοις. 495b ἐφ’ … ἱέρεια ἐξ ἀρχῆς γέλωτα εἶναι καὶ ὕβριν κατὰ τῶν ὄντως μυστηρίων ὅτι τὰ τελούμενα ταῦτα (νομίζοντες) τὴν ἱέρειαν άπέκτειναν· Σχόλια σε Δημοσθ. 19.281

γ΄. ― Οι γνώμες για τους θεούς που κατέχουν ορισμένα άτομα. Έτσι, ο Αναξαγόρας φέρεται να κατηγορήθηκε για ασέβεια στην Αθήνα επειδή διακήρυξε τον ήλιο ως μια καυτή πέτρα και ότι η  σελήνη δημιουργήθηκε από κοινό χώμα γης ή κήπου.  Το ίδιο και ο Πρωταγόρας, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι δεν μπορούσε να δηλώσει αν υπήρχαν οι θεοί ή όχι. Αλλά η πιο διάσημη υπόθεση είναι αυτή του Σωκράτη, τον οποίο οι Αθηναίοι καταδίκασαν σε θάνατο το -399 για διαφθορά των νέων, υπονομεύοντας την πίστη στους θεούς της πόλης και εισάγοντας νέες θεότητες.

Οι περιπτώσεις δικών ασέβειας, επομένως, ήταν πολλαπλές, αλλά το κίνητρο φαίνεται ομοιόμορφο. Φαίνεται ότι ήταν η βίαιη αντίδραση μιας κοινότητας των πολιτών που αισθάνθηκε ότι απειλείται η ενότητα της, καθώς η θρησκεία είναι αναπόσπαστο συστατικό στοιχείο της ταυτότητάς της.  Εκτός όμως από αυτές τις περιπτώσεις, όλες τόσο θεαματικές αλλά από την άλλη ήταν σπάνιες·  η ελληνική πόλη ήταν απόλυτα προετοιμασμένη να ανεχθεί την απιστία στους θεούς της, την ανεχόταν για πολύ καιρό και σε οποιαδήποτε βαθμό καθώς δεν προκαλούσε πράξεις ασέβειας. Οι φωτισμένοι κύκλοι των Σοφιστών, ιατρών και μαθηματικών, για παράδειγμα, δεν διώχθηκαν για τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις , παρόλο που δεν υιοθέτησαν τις πολιτικές λατρείες και τις πεποιθήσεις της πόλης για τους θεούς. Ένα ανέκδοτο απόσπασμα σχετικά με τον Περικλή και τον Αναξαγόρα είναι παραδειγματικό:

Έφεραν κάποτε στον Περικλή από τους αγρούς το κεφάλι από ένα μονοκέρατο κριάρι. Τότε ο Λάμπων ο μάντης, μόλις είδε το κέρατο που ήταν φυτρωμένο δυνατό και στερεό από τη μέση του μετώπου, είπε μια προφητεία, πως από τις δύο πολιτικές μερίδες που ήταν τότε ισχυρές στην πόλη, του Θουκυδίδη και του Περικλή, θα υπερισχύσει η μερίδα εκείνου, που μέσα στον αγρό του βρέθηκε το σημαδιακό αυτό κεφάλι. Αντί γι᾽ άλλη απάντηση ο Αναξαγόρας έσπασε το κρανίο και έδειξε ότι ο εγκέφαλος δεν έπιανε όλη τη βάση, παρά μυτερός σαν αυγό είχε γλιστρήσει από όλο το χώρο του κρανίου προς το μέρος εκείνο απ᾽ όπου το κέρατο ξεφύτρωνε. ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Περικλῆς (5.1-6.5)

Οι κατηγορίες για ασέβεια σηματοδότησαν ένα όριο πέρα ​​από το οποίο ήταν αδύνατο να προσπεράσει κάποιος  αλλά ακόμη να παραμένει εντός των ορίων της πόλης. Είναι ακόμη πιο δύσκολο, ωστόσο, να κατανοήσουμε αυτό που οι Έλληνες έθεσαν ωε θετικό κάτω από τον τίτλο της λέξης  Ε υ σ έ β ε ι α, να καταλάβουμε, δηλαδή αυτό που θεωρούσαν οι ευσεβείς άνθρωποι (Ευσεβές) ή αυτό που κρίνονταν ως μια κοινότητα που έδειχνε σωστό σεβασμό προς τους θεούς. Μιλώντας γενικά, όμως, η ευσέβεια ήταν προφανώς αυτό το συναίσθημα που η κοινότητα ή το άτομο απασχολούνταν προς κάποιες συγκεκριμένες υποχρεώσεις.

Η κοινοτική Ευσέβεια και Ασέβεια

Οι υποχρεώσεις της κοινότητας εμπλέκονται κυρίως στον σεβασμό στην προγονική παράδοση (τα πάτρια). Οι παλαιές τελετές εκτελούνται χωρίς οι πολίτες να γνωρίζουν ακριβώς τι εννοούσαν, ενώ οι πιο πρόσφατα εισαγόμενες τελετές μερικές φορές κρίνονται ως λιγότερο άξιες σεβασμού, με την αιτιολογία, για παράδειγμα, ότι αποδίδουν πάρα πολύ σημασία στα συμπόσια που ακλουθούσαν τη θυσία των ζώων. Η πόλη θεώρησε σκόπιμο οι θεοί να λάβουν την δέουσα μερίδα τους, μερικώς σε υλική μορφή (μέσω σχολαστικής διαχείρισης της περιουσίας των θεών, ιδίως των ιερών τους περιοχών), και μερικώς με τη μορφή λατρείας, για την ορθή τελετή της θα μπορούσε να συμβουλευτεί ανεπίσημους εμπειρογνώμονες  για το τελετουργικό, τους  Ε ξ η γ η τ έ ς.

Τέλος, η ελληνική πόλη θεωρούσε ότι η ίδια δεν είναι θεότητα, αλλά συγκεκριμένη και ζωντανή οντότητα υπό την ασφαλή προστασία των θεών, που δεν θα την εγκατέλειπαν αρκεί να μην τους εγκαταλείψει. Η ενότητα των θεών γύρω από μια πόλη στις στιγμές της κρίσης  πρέπει να αντιστοιχεί μια ενότητα ανθρώπων και η δύναμη και η συμβολική αποτελεσματικότητα αυτής της ανθρώπινης αλληλεγγύης εκφράζεται σε συλλογικές εορτές, τελετές και εκδηλώσεις όπως η εορτή των Παναθηναίων ή η δημόσια Κήδευσις των νεκρών των Αθηναίων  των πολέμων τους.

Η Ιδιωτική και Ατομική Ευσέβεια και Ασέβεια

Όσο για τον ιδιώτη, το άτομο, οι πρόσθετες υποχρεώσεις του είναι πολλαπλές και πολύπλευρες. Η Ευσέβεια κρίνεται όταν εμφανίζεται μέσω της συμμετοχής στις λατρείες της πόλης, της αφθονίας των προσφορών στα ιερά, της αφοσίωσης στους συγγενείς νεκρούς και τους προστάτες θεούς της οικογένειας, την οικονομική γενναιοδωρία για την λειτουργία των πιο υπέροχων εορτασμών των δημόσιων τελετών (αγώνες, αστικές λειτουργίες, θυσίες και δημόσια συμπόσια), και μια σειρά άλλων πρακτικών δραστηριοτήτων. Είναι δύσκολο, ωστόσο, να αντιληφθούμε το υποκείμενο προσωπικό συναίσθημα που ζωντανεύει την απόδοση αυτών των ενεργειών. Μόνο πολύ σπάνια έχουν μεταφερθεί σε μας εκφράσεις συναισθήματος. Από την τραγωδία του Ευριπίδη θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τον Ιππόλυτο, τον υιό του Θησέως και μιας Αμαζόνας, τον οποίο ο θεατρικός συγγραφέας παρουσιάζει (με τα πικρά ειρωνικά λόγια του πατέρα του) ως  « που ᾽κανες συντροφιά με τους θεούς; Ο φρόνιμος και πάναγνος εσύ;» (Ιππόλυτος 948-9). ή ο Ίων, ο υιός της Κρεούσας και του Απόλλωνος, ο οποίος από τον μπροστινό περίβολο του ναού του πατέρα του στους Δελφούς δηλώνει «Είναι κάτι το ευγενές ω Φοίβε, αυτός ο πόνος,  η προσπάθεια στην οποία αφιερώνω τον εαυτό μου για χάρη σου μπροστά από το ναό σου, για να τιμήσω την προφητική σου κατοικία! Έντονο είναι το καθήκον μου, αφού λυγίζω τα χέρια μου στην υπηρεσία των αθάνατων θεών, όχι των θνητών κυρίων. Και αυτή η ευσεβής πράξη δεν με κουράζει καθόλου »(Ίων 128-35). Τα συναισθήματα εγγύτητας μεταξύ ανθρώπου και θεού, εκφράζονται λιγότερο συχνά από αυτά του σεβασμού. Αλλά υπήρχαν συγκεκριμένες λατρείες που επέμεναν σε μια προσωπική σχέση μεταξύ θεότητας και θνητού – εκείνων των ηρώων-θεραπευτών, των μαντικών θεών και των μυστικών λατρειών, των οποίων η λατρεία έχει  τόσο άσχημα παραποιηθεί από μεταγενέστερους ελληνόφωνους ανατολικούς θρησκευτές και συγγραφείς.

Ενώ η Ασέβεια σηματοδοτεί ένα από τα όρια της Ευσέβειας, παρατηρείται επίσης και κάτι άλλο  από τη στάση εκείνων των ανθρώπων που ζουν σε συνεχή και παράλογο φόβο υπό των θεών. Μια υπερβολική χρήση τελετουργιών, μια νοσηρή προσφυγή σε ερμηνευτές σημείων και θυμάτων θυσιών, ένας πανικός και ένας φόβος για το θείο – μια τέτοια συμπεριφορά φαίνεται γελοία και δύσκολα συμβατή με την κανονική ελληνική ευσέβεια. Εξ΄ου και το σατιρικό πλαίσιο που έπλασε ο Θεόφραστος για τον Δεισιδαίμονα ή τον Προληπτικό  άνθρωπο που «δεν θα βγει στην ημέρα αν δεν πλύνει τα χέρια του και περιρραντήσει τον εαυτό του στις Εννέα Πηγές, και βάλει λίγο δάφνη από ναό στο στόμα του .  Και αν μια γάτα διασχίσει το μονοπάτι του, δεν θα προχωρήσει μέχρι να περάσει κάποιος άλλος ή να πετάξει τρεις πέτρες στο δρόμο … Εάν ένα ποντίκι ροκανίσει τον σάκο  του φαγητού του, θα σπεύσει προς τους Εξηγητές   να ρωτήσει τι πρέπει να κάνει, και αν η απάντηση είναι ―στείλτη  στο τσαγκάρη για να επιδιορθωθεί―, παραμελεί τη απάντηση-συμβουλή και απομακρύνει το κακό με εξιλαστική θυσία » (Χαρακτήρες 16.2-6).

Η κανονική Ευσέβεια, επομένως, δεν είναι η έκφραση ενός συναισθήματος οικειότητας μεταξύ ανθρώπου και θεού. Ούτε είναι το εξωτερικό και ορατό σημάδι μιας εσωτερικής ανάγκης για πνευματική μεταμόρφωση, πόσο μάλλον η αφομοίωση στη θεότητα (εκτός από μέλη ορισμένων κινημάτων, σέκτες όπως οι ορφικοί). Ούτε, ωστόσο, δεν είναι απλώς η αυστηρή τήρηση των προδιαγραφών των τελετών. Αν έχουμε δυσκολία να χαρακτηρίσουμε την ελληνική Ευσέβεια, αυτό συμβαίνει επειδή ο συμβολικός τομέας στον οποίο ανήκει είναι πολύ διαφορετικός από τον δικό μας, και αν το κρίνουμε με τα χριστιανικά πρότυπα, θα μας οδηγήσει συχνά σε άσχημο αδιέξοδο.

Σύνοψις

Συνοψίζοντας, το Ευσεβές είναι η πεποίθηση στην αποτελεσματικότητα του συμβολικού συστήματος που η Ελληνική πόλη με τους προστάτες θεούς έχει δημιουργήσει για το σκοπό της διαχείρισης των σχέσεων μεταξύ θεών και ανθρώπων, και  είναι η συμμετοχή , επιπλέον, η Ευλάβεια με όσο το δυνατόν πιο ενεργό τρόπο.

Αφήστε μια απάντηση