Ο ΘΕΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝ, Η ΠΑΤΡΙΑ ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, Ο ΚΑΘΑΡΜΟΣ ΚΑΙ Η ΜΑΝΤΙΚΗ, ΤΟ ΔΕΛΦΙΚΟ ΙΕΡΑΤΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΣΤΗΡΙΟΝ

Ο ΘΕΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝ, Η ΠΑΤΡΙΑ ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, Ο ΚΑΘΑΡΜΟΣ ΚΑΙ Η ΜΑΝΤΙΚΗ, ΤΟ ΔΕΛΦΙΚΟ ΙΕΡΑΤΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΣΤΗΡΙΟΝ

Οι δεσμοί  του θεού Απόλλωνος  με τον Κάτω Κόσμο  και το θάνατο είναι άτονοι, ακόμη περισσότερο και από την αδελφή του την Αρτέμιδα, παρόλα αυτά ο ίδιος ο θεός Απόλλων είναι ένας αυστηρός θεός.

Ασεβείς ή άδικοι και βίαιοι άνθρωποι  βρίσκουν τον  θάνατο και από τον Απόλλωνα. Ευθύς στην αρχή της Ιλιάδος (Α 10 κπ.) κάνει για πρώτη φορά την εμφάνισή του στο στρατόπεδο των αχαιών για να τους τιμωρήσει με λοιμό και με αθρόους θανάτους, γιατί ο αρχιστράτηγός τους ασέβησε προς τον ίδιο και περιφρόνησε τον ιερέα του· οργισμένος,  έμοιαζε σαν άγρια νύχτα, όταν «απάνευθε νηών εζόμενος», άρχισε με τα «πικρά του βέλη» να σπέρνει το θάνατο.  «Πυραί νεκύων θαμειαί» μαίνονται επί εννιά μέρες στο στρατόπεδο των αχαιών (στ. 47 κπ).  Στην Ιλιάδα είναι γνωστό πως με τα ίδια πικρά βέλη θανάτωσε και τα έξι αγόρια της Νιόβης για να τιμωρήσει την αλαζονεία της (Ω 605).  Η Οδύσσεια εξάλλου καταλογίζει στον Απόλλωνα ως ευεργεσία προς τους θεούς και προς τους ανθρώπους την εξόντωση των δυο τερατωδών υιων του Αλωέα που είχαν απειλήσει τους θεούς (λ 305-320).

Ως ένδειξη της αυστηρότητας του δελφικού ιερατείου, τουλάχιστο για τα παλαιότερα χρόνια, μπορεί να θεωρηθεί το ότι συνήθιζε να συμβουλεύει αυστηρές θυσίες για τον κατευνασμό της οργής των θεών του Κάτω Κόσμου.  Το -8ο αιώνα είχε υποδείξει στους μεσσήνιους νυχτερινή αυστηρή θυσία για τους υποχθόνιους δαίμονες· «κόρην άχραντον νερτέοισι δαίμοσι, κληρώ λαχούσαν Αιπυτιδών αφ΄αίματος θυηπολείτε νυκτέροισιν εν σφαγαίς» (Παυσ. 4. 9. 4). Στα ύστερα χρόνια συνηθίζουν  να αποδίδουν σε συμβουλή του Απόλλωνος την προθυμία των νέων και των νεανίδων να αυτοθυσιαστούν για την σωτηρία της Πατρίδος, όπως η Άγλαυρος στην Αθήνα (σχόλια σε Δημοσθένη 19. 303) και του υιού του Κρέοντος Μενοικέα στη Θήβα (Παυσ. 9. 25. 1). Κατά τον Ευριδπίδη (Φοιν. 931 κπ. 1009κπ.) η θυσία του Μενοικέα είχε ζητηθεί από τον Τειρεσία). Οι νύξεις των  ποιητών και των τραγωδών  αφορούν τα πρώϊμα χρόνια  των χθόνιων θεών πριν την επισημοποίηση του ολυμπιακού πανθέου.

Αξιοσημείωτο όμως είναι πως ήδη στον καιρό του Ομήρου ο κόσμος πίστευε πως τους ήπιους θανάτους που βρίσκουν τους ηπερήλικες η βασανισμένους ανθρώπους στις οικίες τους η πάνω στο ειρηνικό τους έργο τους έστελνε ως ευεργεσία  «οίς αγανοίσι βελέεσιν» (με τα απαλά του βέλη) ο Απόλλων που ξεχώριζε έτσι ως ο πιο φιλάνθρωπος ανάμεσα στους θεούς (Ω 759,ο 411,γ 280).  Ο Απόλλων είναι ο θεός που όλοι μπορούν να εξευμενίσουν. Η Ιλιάς, αμέσως μετά την περιγραφή του λοιμού και των θανάτων που προκαλεί η οργή του Απόλλωνος στον στρατό των αχαιών, τον παρουσιάζει να δέχεται με προθυμία την ιλαστήρια προσφορά των ηγετών του στρατού και να σταματάει τον λοιμό.  

Στα ιερά των Δελφών και της Δήλου κάθε άνθρωπος μπορεί να ξεπλύνει ένα ηθικό μόλυσμα και  να επιστρέψει θρησκευτικά καθαρός στην κοινωνική ζωή. Περιοδικός ηθικός καθαρμός μαρτυρείται για ολόκληρο το νησί της Λήμνου, για τον οποίο έχουν ϑεσπισθεί ετήσια εναγίσματα. Πριν από τις σχετικές τελετές και για χρονικό διάστημα εννιά ημερών σβήνει κάθε φωτιά στο νησί. Κατά τις εννιά αυτές ημέρες ένα πλοίο στέλνεται στην ιερή Δήλο για να φέρει νέα, φωτιά, τελετουργικά καθαρή, την οποία, μετά τις έμπυρες ιεροπραξίες, παίρνουν οι άνθρωποι στις οικίες τους, και από εκείνη τη στιγμή νιώθουν σαν να αρχίζουν μια καινούργια ζωή!  Η «Θεωρίς δε ναυς εκ Δήλου πυρφορεί· καν αφίκηται προ των εναγισμών, ουδαμού της Λήμνου καθορμίζεται. Επειδάν δε η θεωρίς εισπλεύσει και νείμωνται το πυρ, καινού το εντεύθεν βίου φασίν έρχεσθαι» (Φιλοστρ. Ηρ. 740).

Στα πάτρια μας ο Απόλλων είναι κυρίως ο θεός του θρησκευτικού καθαρμού και της μαντικής. Στα υπομυκηναϊκά και στα πρωτογεωμετρικά έτη ένας θεός με τις ιδιότητες αυτές είναι παντού ιδιαίτερα επιθυμητός.

Τη μαντική του όμως φύση την διατηρεί αμιγή, μάλιστα ως το τέλος της αρχαιότητας, μόνο στο δελφικό ιερό του.  Ο Πλούταρχος στην πραγματεία του Περί των εκλελοιπότων χρηστηρίων αναζητεί τους λόγους που προκάλεσαν το «μαρασμό» ή την αμαύρωση ή και την παντελή έκλειψη ενός πλήθους μαντείων που ανθούσαν στα αρχαϊκά έτη και που έκαμναν την Βοιωτία «πολύφωνον χρηστηρίων». Μνημονεύει ως πολύ φημισμένο το «περί τας Τεγύρας» και το «περί το Πτώον» μαντείο ως τα σημαντικώτερα και τα δύο από το χρηστήριο της Λειβαδιάς που λειτουργούσε ακόμη επί των ημερών του Πλουτάρχου. Μνημονεύει και το «Τειρεσίου χρηστήριον» που ύστερα από επιδημική αρρώστεια που είχε πέσει στον Ορχομενό «εξέλιπε παντάπασι» και μέχρι των ημερών του «αργόν διέμενε και άναυδον» (κεφ. 44).

Στην υπόλοιπη Ελλάδα ο Απόλλων, κατά τη γοργή εξάπλωση της λατρείας του, υποκατέστησε πλήθος τοπικών θεών της βλάστησης ή της ποιμενικής ζωής ή θεραπευτικούς θεούς και ήρωες και κάλυψε κι αυτός (όπως και άλλοι μεγάλοι θεοί) ευρύτατο φάσμα των αναγκών της ζωής. Εξαιρετική θέση έχει ως θεός που αποτρέπει τις αρρώστιες με τα προσωνύμια  «λοίμιος», «επικούριος» (Παυσ. 8. 41. 8), «ακέσιος», «αλεξίκακος», «παιάν», «ούλιος», «ιατρός». Η ιερή του ωδή, ο παιάν ή παιήων που άδουν οι αχαιοί μετά την απαλλαγή τους από τον λοιμό (Ιλ. Α 473) άδεται και αργότερα, κυρίως «επί καταπαύσει λοιμών και νόσων», κατά τους λεξικογράφους.  Κατά τους ίδιους «προ των θυρών» τιμάται από τα μέλη των οικογενειών ο Απόλλων με το προσωνύμιο «αγιεύς» και έχει την δική του στήλη, (σαν την ερμαϊκή) ως αποτρόπαια κακών επηρειών. Ως προστάτη της αγροτικής παραγωγής σε πολλά μέρη τον επικαλούνται με τα προσωνύμια «σαυροκτόνος» ή «παρνόπιος» (εξολοθρευτής των ακρίδων) ή «σμινθεύς» (εξολοθρευτής των αρουραίων).  Μεγαλύτερη εκδούλευση προσφέρει ο θεός στους ανθρώπους με το δελφικό του ιερατείο, όπως παρατηρεί ο Πλάτων Πολιτεία 427, οι άνθρωποι συμβουλεύονται το μαντείο για ιδρύσεις ιερών, για θυσίες και για άλλες θεραπείες θεών, δαιμόνων και ηρώων, ακόμη και νεκρών συνανθρώπων τους που γι’ αυτούς θέλουν να ξέρουν με ποιο τρόπο μπορούν να τους έχουν «ίλεως». Και ο Πλούταρχος στο Περί των εκλελ. χρηστήρ. 46 αποδίδει στη θεία πρόνοια την αρχή του δελφικού ιερού «λογιζόμενος πηλίκων αγαθών το μαντείον αίτιον γέγονε τοις έλλησιν εν τε πολέμοις και κτίσεσι πόλεων, εν τε λοιμοίς και καρπών αφορίαις». Μεγάλη εκδούλευση είναι και η καθαγίαση των νόμων, ώστε να τους σέβονται οι άνθρωποι· ο Ξενοφών διέσωσε την παράδοση πως ο Λυκούργος πριν παρουσιάσει στους σπαρτιάτες τους νόμους του ζήτησε τη γνώμη του δελφικού θεού σχετικά με την χρησιμότητά τους·  «ου πρότερον απέδωκε τω πλήθει τους νόμους πριν ει λώον και άμεινον είη τη Σπάρτη πειθομένη οις αυτός έθηκε νόμοις. Επεί δε ανείλε τω παντί άμεινον είναι, τότε απέδωκεν, ου μόνον άνομον, αλλά και ανόσιον θεις το πυθοχρήστοις νόμοις μη πείθεσθαι» (Λακεδ.Πολιτ. 8. 5). Εξίσου σημαντική είναι η συμπαράσταση του μαντείου σε όσους ξενιτεύονται για ίδρυση αποικιών. Συχνά ζητά να τους εμποδίσει να διαλέξουν  για μόνιμη εγκατάσταση τους χώρους πλούσιους αλλά ανθυγιεινούς· η Σούδα στο λήμμα Αρχίας διέσωσε μια παράδοση για σχετικό χρησμό «..ήλθετε ερησόμενοι Φοίβον τίνα γαίαν ίκησθε· αλλ’ άγε δη φράζεσθε αγαθών πότερόν κεν έλοισθε, πλούτον έχιν κτάνων ή τερπνοτάτην υγίειαν». Ως συμπαραστάτης των αποίκων ο Απόλλων φέρνει τα προσωνύμια· «ηγεμών», «προηγέτης», «αρχηγέτης», «προκαθηγεμών», «κτίστης», «οικιστής».

 Στην Σπάρτη ο Απόλλων υποκατέστησε τον Υάκινθο των Αμυκλών που η εορτή του, τα Υακίνθια, είναι ή μεγαλύτερη τοπική εορτή· το κολοσσικό άγαλμα του θεού Απόλλωνος είναι στημένο, κατά την παράδοση (βλέπε Παυσ. 3, 19, 2-3), πάνω στον τάφο του Υακίνθου, στις Αμύκλες, Και η εορτή επίσης θεωρείται του Απόλλωνος, εξακολουθεί  όμως ως το τέλος της αρχαιότητας να ονομάζεται Υακίνθια.  Το ίδιο και η προδωρική εορτή της Σπάρτης Κάρνεια που όταν ο Απόλλων υποκατέστησε τον τοπικό Κάρνο ή Κάρνειο, έγινε  εορτή του Απόλλωνος, εξακολουθεί όμως να ονομάζεται  Κάρνεια και ο ϑεός έγινε Απόλλων κάρνειος (Παυσ. 5, 13, 3 κπ).  

Στη Θήβα ο παλαιός μαντικός θεός που τιμώνταν στο Ισμήνιο, δηλαδή στο τέμενος που έφερε το όνομα του τοπικού θεού, αμέσως έξω από τα νοτιοδυτικά κράσπεδα της Καδμείας, αντικαταστάθηκε από τον Απόλλωνα ισμήνιο. Το ίδιο και ο ήρως Πτώος (με παλιό ιερό και μαντείο «αψευδές», όπως το λέει ο Παυσανίας 9, 23, 6, σε μικρή απόσταση βορειοανατολικά της Ακραιφίας) αντικαταστάθηκε από τον Απόλλωνα πτώο.

Η πιο πλήρης όμως και ή πιο μεγαλειώδης προσωπικότητα του Απόλλωνος διαμορφώθηκε από το δελφικό ιερατείο. Τη μορφή αυτή του θεού-πάτρωνα του ιερού τη συμπλήρωσαν οι ποιητές, οι πλάστες και οι άλλοι θεράποντες των εικαστικών τεχνών, οι οποίοι συνέλαβαν και τον τύπο του «κιθαρωδού Απόλλωνα», του ιδεώδους πάτρωνα της μουσικής δημιουργίας, της τέχνης που περισσότερο από κάθε άλλη εξευγενίζει τα ήθη. Έτσι ο Απόλλων απέβη ή   ε υ γ ε ν έ σ τ ε ρ η   θ ε ϊ κ ή    ύ π α ρ ξ η  που μπόρεσε να πλάσει η ελληνική ευλάβεια σε συνεργασία με τη σκέψη και την καλαισθησία.  Έγινε θεός του μέτρου και της αρμονίας, της σύνεσης και της σωφροσύνης, ένας θεός που μπορεί να προστατεύει την αληθινή ευλάβεια και από τα συνήθη σε μερικές λατρείες ξεσπάσματα των συναισθηματικών παρορμήσεων.

Αφήστε μια απάντηση