Η ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ – Η ΧΘΟΝΙΑ ΘΕΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΜΕΛΑΙΝΙΣ, Η ΑΡΙΑΔΝΗ ΚΑΙ Η ΣΚΟΤΙΑ-ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΑΪΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Η ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ – Η ΧΘΟΝΙΑ ΘΕΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΜΕΛΑΙΝΙΣ, Η ΑΡΙΑΔΝΗ ΚΑΙ Η ΣΚΟΤΙΑ-ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΑΪΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ

Η Αφροδίτη στην ιστορική περίοδο είναι η θεά με πολύ ετερόκλητο περιεχόμενο, ώστε να μην αφήνει αμφιβολία πως προήλθε από την συνένωση στην ίδια μορφή τριών τουλάχιστον παλαιών θεϊκών υπάρξεων. Αυτό υποδηλώνεται από την παρουσία δυο και συχνά περισσοτέρων ναών ή τεμένων της θεάς στην ίδια πόλη.


Η πιο γνωστή (όχι και η πιο συνηθισμένη) είναι η Αφροδίτη του έρωτος και της ερωτικής ζωής.
Μια άλλη είναι η Αφροδίτη που έχει την πρώτη θέση σε παραλιακές πόλεις ή σε λιμάνια, αυτή είναι η Αφροδίτη της Ναυσιπλοϊας· και τρίτη
είναι η Αφροδίτη των Νεκρών, με ναούς ή τέμενη ανάμεσα ή κοντά στους τάφους των νεκροταφείων.
Από αυτές τις τρεις υποστάσεις και λατρείες της Αφροδίτης που δεν έχουν μεταξύ τους καμιά συγγένεια εκτός του κοινού ονόματος, την πιο θερμή λατρεία την έχει η παρά τους τάφους λατρευόμενη από τους οικείους των νεκρών.
Αυτή η χθόνια Αφροδίτη των Ελλήνων, η έφορος του ταφικού περιβόλου και της φροντίδος του νεκρού μας που διαφέρει από την θεά του ευγενούς έρωτα των ανύπαντρων κοριτσιών ή των ανύπανδρων γυναικών καθώς και της Ευπλοϊας ή της Πελαγίας των Αθηναίων.


Η «Αφροδίτη των νεκρών» είναι καλύτερα γνωστή από τα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια, έχει όµως αρχαιότατες ρίζες. Αποτελεί τη συνέχεια µιας από τις µεγάλες «θεές της φύσης» που είχαν τον έλεγχο της γονιμότητας στο φυτικό και ζωικό κόσµο εξουσιάζοντας ταυτόχρονα τη γέννηση και το θάνατο κάθε ζωντανού όντος. Πριν πάρει το όνοµα της Αφροδίτης, στην Κρήτη αποκαλούνταν Αριάδνη ή Αριάγνη, δηλαδή η εξαιρετικά αγία ή «υπεραγία». Η Ιλιάδα που γνωρίζει το όνοµά της Αφροδίτης διατηρεί όμως την ανάμνηση πως η Αριάδνη είναι µεγάλη θεά στην Κρήτη µε λατρεία που συμπεριλαμβάνει και ιερό χορό, χάριν του οποίου ο Δαίδαλος είχε κάνει το ονομαστό «χ ο ρ ο σ τ ά σ ι», όπου στεφανωμένα κορίτσια, καθώς και αγόρια «με χρυσείας µαχαίρας εξ αργυρέων τελαμώνων ορχεύντο, αλλήλων επί καρπώ χείρας έχοντες» (Σ 500).


Στην κυπριακή πόλη Αμαθούντα υπήρχε πολύ σεβαστό άλσος, αφιερωμένο στην «Αριάδνη- Αφροδίτη». Μέσα στο άλσος οι αμαθούσιοι έδειχναν στα ιστορικά χρόνια τάφο της Αριάδνης που την είχε απαγάγει από την Κρήτη ο Θησέας και που κατά την τοπική παράδοση είχε πεθάνει στην Κύπρο (Πλουτ, Θησ. 20). ΄Αλλη παράδοση που αρμόζει όχι στην ηρωίδα, αλλά στη θεά Αριάδνη ανάφερε το γάμο της µε το Διόνυσο στη Νάξο. Ο Διόνυσος είναι θεός συγγενούς περιεχομένου, ο.αποίος μπόρεσε µε την επικράτησή του να την παραµερίσει εντελώς. Η παράδοση θέλησε να τηνσώσει µε το γνωστό μέσο του «ιερού γάμου». Ο Πλούταρχος αναφέρει και την παράδοση πως ο Θησέας, επιστρέφοντας από την Κρήτη, είχε αποβιβαστεί στη Δήλο και θυσίασε στο τοπικό µεγάλο ιερό, αφιερώνοντας και ένα άγαλμα της Αφροδίτης που είχε από την Αριάδνη. Τίμησε και ως θεά την Αριάδνη χορεύοντας µε τους δήλιους τον ιερό της χορό, τον ίδιο που συνηθιζόταν στην Κρήτη (Θησ. 21). Ο ιερός όµως γάμος της Αριάδνης δεν μπόρεσε να τη σώσει ούτε ως ηρωϊδα. Στη Νάξο υπάρχει η παράδοση πως είχε πεθάνει εκεί. Στο νησί αυτό την τιμούν παράλληλα και ως ευτυχισμένη θεά-σύζυγο του Διόνυσου (µε χαρούμενη γιορτή), αλλά και στο ηρώο της µε μελαγχολικές ιεροπραξίες, οι οποίες, κατά τον Πλούταρχο, ήταν «πένθει τινὶ καὶ στυγνότητι μεμιγμέναι» (Θησ. 20). Από τις πρωϊμότερες λατρείες της Αφροδίτης των νεκρών ή του Κάτω Κόσμου θεωρείθηκε η κυπριακή Αφροδίτη στο άλσος που είχαν αφιερώσει οι αμαθούσιοι στην Αριάδνη –Αφροδίτη, όπου υπήρχε και τάφος της Αριάδνης• επίσης υπάρχει μια κρητική λατρεία της θεάς, προς την οποία πρέπει να συσχετιστεί το λατρευτικό της «σκοτία».


Με την ίδια «στυγνότητα» ή μελαγχολία τιµάται παντού και η Αφροδίτη των νεκρών, αφού τα ιερά της είναι µέσα ή δίπλα στα νεκροταφεία και συχνά ανάµεσα στους τάφους. Ιερό του είδους αυτού υπάρχει στο μεγαλύτερο από τα νεκροταφεία της θεσσαλικής Δημητριάδας, έξω από τις νότιες πύλες των τειχών, σε έκταση μισού περίπου χιλιομέτρου, όπου βρέθηκε κεφαλή μαρμάρινη, μεγέθους λίγο μεγαλύτερου του φυσικού, από λατρευτικό άγαλμα της Αφροδίτης, καθώς και πλήθος πήλινων ειδωλίων της θεάς και μικροί βωμοί λίθινοι και πήλινοι (για κάψιμο θυµιαµάτων). Τα περισσότερα αναθήματα προέρχονται από αποθέτες, όπου τα είχαν συγκεντρώσει οι θεράποντες του ιερού για να αποσυµφορήσουν το ναό ή το τέµενος της θεάς, του οποίου όµως οι ακριβείς διαστάσεις δεν έγιναν γνωστές. Η θεά ταυτίζεται µε την Αφροδίτη και έφερε στους ενεπίγραφους βωµίσκους και στις αναθηµατικές στήλες το προσωνύμιο Π α σ ι κ ρ ά τ α που πιο πολύ συνηθίζεται για την Περσεφόνη ως βασίλισσα του Κάτω Κόσμου. Σεμερικούς τόπους αναγνωρίζεται η λατρευτική σχέση μεταξύ Αφροδίτης και Περσεφόνης, αν κρινει κανείς από μια σκοτεινή επιγραφή παραδιδομένη από φιλολογική πηγή, σύμφωνα με την οποία στη Θήβα ο Ηρακλής έχει ιδρύσει τέμενος για την Κυθήρεια – Περσεφόνη «Ηρακλέης τεμένισσε Κυθήρα Φερσεφαάσα».
Το προσωνύμιο δεν αφήνει αμφιβολία πως οι ευλαβείς μάγνητες που δεν ήθελαν να εμπιστευθούν τους νεκρούς τους άτεγκτες θεότητες του Κάτω Κόσμου διάλεξαν την Αφροδίτη ως από την φύση της καλόβουλη θεά. Άλλοι είχαν μετατρέψει την ίδια την Περσεφόνη σε ευμενή θεότητα και την απεικόνιζαν ως ωραία γυναίκα με μειδίαμα (οι οπούντιοι Λοκροί στα νομίσματα τους). Από τάφους της Θεσσαλονίκης είναι γνωστά πολλά πήλινα ειδώλια Αφροδίτης ως κτερίσματα των νεκρών, ενώ σε επιτύµβιους βωμούς υπάρχουν ανάγλυφες παραστάσεις της Μακεδονικής Αφροδίτης γνωστών τύπων, ως την Αφροδίτη των νεκρών.
Οι δεσμοί που έχει η Αφροδίτη µε τους νεκρούς στην Κρήτη μαρτυρούνται και από µια παράδοση που έσωσε ο Διόδωρος 4, 79, 3 -4, σύμφωνα µε την οποία οι Κρήτες που είχαν εκστρατεύσει κατά της σικελικής Καμικού, όταν µε δόλο του τοπικού βασιλιά Κωκάλου ο Μίνως πέθανε, οι συμπατριώτες του κρητικοί τον έθαψαν εκεί.μεγαλοπρεπώς και του έκαναν τάφο αποτελούµενο από δύο µέρη, ένα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, όπου έκρυψαν τα οστά του Μίνωος, και άλλο επάνω· όπου έκτισαν ναό της Αφροδίτης.
Ναοί ή ιερά της Αφροδίτης µέσα σε νεκροταφεία είναι από αρκετές πόλεις γνωστά· ο Παυσανίας, κατευθυνόμενος από το λιμάνι των Κεγχρεών προς την Κόρινθο, πριν µπει στην πόλη και αµέσως έξω από την παλιά Κεγχρεατική πύλη, συνάντησε µεγάλο νεκροταφείο, όπου μεταξύ των άλλων ήταν θαμμένος και ο φιλόσοφος Διογένης. Όπως σ᾿ όλα τα νεκροταφεία, υπήρχε εκεί άλσος από κυπαρίσσια, ονομαζόμενο Κράνειο. Μέσα στο άλσος και κοντά στον τάφο της Λαΐδας είδε ναό της Αφροδίτης, η οποία, ως συνδεόµενη µε τον Κάτω Κόσμο, είχε το προσωνύμιο «μελαινίς» (2, 2, 4).
Νεκροταφείο εξακολούθησε να υπάρχει εκεί και στα χριστιανικά χρόνια, όταν χτίστηκε η µεγάλη κοιμητηριακή» βασιλική και ανεσκάφηκαν νεκρικοί θάλαμοι στη νότια πλευρά.
Και στη Μαντίνεια ὁ Παυσανίας βρήκε ιερό «Αφροδίτης µελαινίδος», σε µικρή απόσταση έξω από την πόλη (όπως στην Κόρινθο) και κοντά σε πηγή (8, 6, 5).
Και στις Θεσπιές επίσης η θεά έχει τέµενος µε το επίθετο µελαινίς. Το ονομαστό όμως πραξιτέλειο άγαλμα της θεάς, όπως θα το περίμενε κανείς και όπως σημειώνει και ο Παυσανίας, δεν είχε στηθεί σ᾿ αυτό το τέµενος, γιατί δεν παρίστανε τη χθόνια θεά (9, 21, 5).
Πολύ συνηθισμένο είναι η χθόνια Αφροδίτη να τιμάται μαζί µε το χθόνιο Ερμή. Από τα καλύτερα σχετικά παραδείγματα είναι στην Κρήτη το κοινό ιερό των δύο θεών που ανασκάφθηκε στη Σύμη της Βιάννου, όπου βεβαιώθηκε λατρεία από τη µεσομινωική 3β εποχή (από τα -1600 περίπου) ὡς τον +3ο αιώνα, µε ακμή του ιερού στα γεωμετρικά και στα πρώιμα αρχαϊκά χρόνια, Τα ολοκαυτώματα ζώων βεβαιώνουν το χθόνιο χαρακτήρα της λατρείας της θεάς Αφροδίτης.
Παλιά ξόανα Αφροδίτης και Ερμού µαζί είδε ο Παυσανίας στο ΄Αργος (2,18, 6). Πως η αργείτικη αυτή Αφροδίτη είναι χθόνια θεά µπορεί να το συμπεράνει κανείς, αν συνδυάσει τη μαρτυρία του Παυσανία µε το αναφερόμενο στον Προτρεπτικό του Κλήμεντα 2,33 πως οι αργείοι λάτρευαν την «τυμβωρύχον Αφροδίτη». «Αφροδίτην τυμβωρύχον θρησκεύουσι αργείοι». Το επίθετο συνδέεται με την ανόρρυξη λάκου για την ταφή• που είναι σύμφωνα με την ιδιότητα της Αφροδίτης ως «επισκόπου των περί τους θηνήσκοντας οσίων», όπως λέει ο Πλούταρχος στο παρακάτω αναφερόμενο απόσπασμα. Ήδδη η Ιλιάδα Ψ185 βάζει την Αφροδίτη να προφυλάσσει το πτώμα του Έκτωρος από τα σαρκοβόρα ζώα, ημέρα και νύχτα, και να το αλείφει με θεϊκό λάδι ανθέων για να μην γδέρνεται, καθώς το έσερνε πίσω στο άρμα του ο Αχιλλεύς· «άλαλκε κύνας ήματα και νύκτας, ροδόντι δε χρίεν ελαίω αμβρόσιω, ίνα μη μιν αποδρύφοι ελκυστάζων».


Δύο Ξόανα μαζί, του Ερμού κατης Αφροδίτης, έργα του Δαμοφώντα, έχουν στήσει και οι µεγαλοπολίτες µέσα στο ναό των μεγάλων θεών (Παυσ, 8, 31, 6). Τη «συγκαθίδρυση» Ερμού και Αφροδίτης ο Πλούταρχος την αποδίδει σε «αρχαία συνήθεια», στην αρχή της πραγµατείας του Γαμικά Παραγγέλµατα.


Ο Πλούταρχος ασχολήθηκε διεξοδικά µε την Αφροδίτη των νεκρών, την οποία ονομάζει «επιτυµβία ή επιτυµβιδία Αφροδίτη». Στους Δελφούς υπάρχει αγαλμάτιο της θεάς αυτής, κοντά στο οποίο έκαναν χοές για τους νεκρούς.
Αντίστοιχη θεά των ρωμαίων ήταν η λεγόμενη Venus Libitina ή Venus infernalis, , η οποία είχε την εποπτεία των οφειλόµενων στους νεκρούς ιεροπραξιών. Πολλοί ρωμαίοι, λέει, ταύτιζαν τη Libitina µε την Περσεφόνη,-οι πιο σοφοί όμως την ταύτιζαν µε την Αφροδίτη.
Ο ίδιος ο Πλούταρχος πίστευε πως σωστά οι τελευταίοι απέδιδαν στη δύναμη µιας και της αυτής θεάς παν ό,τι σχετίζεται µε τη γέννηση και µε το θάνατο. Σε καθετί που γεννιέται εμπεριέχεται η τάση για φθορά (Ρωμαϊκών κεφαλαίων καταγραφή 23,με αφορμή το ερώτημα• «διατί τὰ πρὸς τὰς ταφὰς ἐν τῷ τεµένει τῆς Λιβιτίνης πιπράσκουσιν νοµίζοντες ᾿Αφροδίτην εἶναι τήν Λιβιτίνην». Βλέπε επίσης το βίο του Νουμά, 12).

Αφήστε μια απάντηση