ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΑ ΠΑΤΡΙΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΑΙΩΝ – Η ΧΘΟΝΙΑ ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ Η ΘΕΑ ΠΑΝΔΡΟΣΟΣ – ΟΙ ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΤΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΔΡΟΣΕΙΟΝ

ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΑ ΠΑΤΡΙΑ ΤΩΝ ΑΘΗΝΑΙΩΝ – Η ΧΘΟΝΙΑ ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΚΑΙ Η ΘΕΑ ΠΑΝΔΡΟΣΟΣ – ΟΙ ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΤΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΔΡΟΣΕΙΟΝ

Η χθόνια Αθηνά, η Πάνδροσος και οι μυστικές τελετές στο Πανδρόσειον πριν την έλευση των ελευσίνιων θεοτήτων

Η χθόνια Πολιάς Αθηνά, η μεγάλη παρθενική θεά της βλάστησης, υπάρχουν ισχυροί λόγοι να συνδεθεί με τους Κεκροπίδες. Στους μύθους η λατρεία της είναι στενά δεμένη με την Πάνδροσο, την κόρη του γενάρχή των Κεκροπιδών. Ο γενάρχης Κέκρωψ εμφανίζεται σε μερικούς μύθους ως «κριτής»  στον αγώνα Αθηνάς και Ποσειδώνος περί της κατοχής της γής και να δίνει τη νίκη στην Αθηνά. Άλλοι μύθοι παρουσιάζουν τον Κέκροπα ως αναθέσαντα στην Αθηνά το πρώτο ξόανό της που είχε γίνει από ξύλο ελιάς. Άλλοι έλεγαν πως το θαυματουργό αυτό ξόανο το είχε στείλει δώρο στην Αθηνά απευθείας από τον ουρανό ο Ζευς «διϊπετές ξόανον».

Η Πάνδροσος έχει μεγάλη συγγένεια με την χθόνια Πολιάς Αθηνά. Μερικοί μύθοι, για να αποφύγουν την εντύπωση της επανάληψης της μορφής , υποβίβασαν κάποτε την Πάνδροσο σε απλή ιέρεια της Αθηνάς. Αρχικά όμως ΄΄ηταν και αυτή παρόμοια με την Αθηνά παρθενική θεά της βλάστησης που μπορούσε με τις γονιμικές τελετές που ασκούνταν το τέμενός της να υποβοηθεί την ανάπτυξη των φυτών. Αυτό συμπλήρωνε την δραστηριότητα της Αθηνάς, πράγμα που δικαιολογεί την κοινή λατρεία Αθηνάς και Πανδρόσου.

Στα ιστορικά χρόνια οι μυστικές τελετές του Πανδροσείου διεκπεραιώνονται από την ιέρεια της Αθηνάς και επομένως είναι κοινές· στο βάθρο της γλυπτικής εικόνας ενός κοριτσιού που είχε υπηρετήσει τις δύο θεές ως «ερρηφόρος» οι γονείς του ρητά αναφέρουν πως η αφιέρωση της εικόνας γίνεται από κοινού στην «Πολιάδα Αθηνά και στην Πάνδροσο».

― Παναρίσταν Μαντίου Μαραθωνίου ὁ πατὴρ καὶ ἡ μήτηρ Θεοδότη Δωσιθέου ἐγ Μυρινούττης θυγάτηρ καὶ οἱ ἀδελφοὶ Κλεομένης καὶ ….ἐρρηφορήσασαν Ἀθηνᾶι Πολιάδι καὶ Πανδρόσωι ἀνέθηκαν. [IG II² 3488]

      Ο πολύ εξοικειωμένος με τις λαϊκές λατρευτικές συνήθειες ατθιδογράφος Φιλόχορος που ήταν μάντις και ιεροσκόπος στο τέλος του -4ου αιώνος, ερμηνεύει το λεγόμενο «ε π ί β ο ι ο ν» ως μια υποχρέωση κάθε Αθηναίου, ο οποίος θυσιάζει βόδι για την Αθηνά· η υποχρέωση του είναι να θυσιάζει και για την Πάνδροσο ένα αρνί. Η ιερή ελιά της Αθηνάς βρισκόταν μέσα στο τέμενος της Πανδρόσος και αρχικά άνηκε στην Πάνδροσο. Όταν αποδόθηκε στην Αθηνά, οι μυθοπλάστες ποιητές είπαν πως εκεί την είχε φυτέψει η Αθηνά και πως επρόκειτο για την πρώτη ελιά που είχε φυτευτεί στην Αττική.

Από το τέμενος της Πανδρόσουξεκινούν και οι Αρρηφόρες παρθένες με τα άρρητα ιερά που τα μεταφέρουν κρυφά την νύχτα στο κοντινό ιερό της Αφροδίτης εν κήποις, αμέσως κάτω από την βόρεια πλευρά της Ακροπόλεως. Τα «ά ρ ρ η τ α   ι ε ρ ά» προϋποθέτουν και θεωριτική μυστική διδασκαλία για την ερμηνεία τους. Η υπόγεια «κ ρ ύ π τ η» κάτω από την βόρεια πρόσταση του Ερεχθείου με τις μικρές της διαστάσεις(ιδίως με το πλάτος του ενός μόνο μέτρου) είναι κατάλληλη μόνο για την προετοιμασία των ιερών από ένα μόνον άτομο.

Το όνομα της Πανδρόσου σημαίνει την θεά που «το παν δροσίζει», επομένως την θεά που εξασφαλίζει την απαραίτητη για την ανάπτυξη των φυτών υγρασία. Η ανασκαφή του Πανδροσείου που έδωσε και όστρακα ελλάδικών χρόνων επιτρέπει την υπόθεση πως η Πάνδροσος έχει αρχέγονη και παλαιά λατρεία σε αυτήν την θέση. Κοντά της η Αθηνά μπόρεσε να διατηρήσει και στα προχωρημένα ιστορικά χρόνια την ιδιότητα της θεάς της βλάστησης, η οποία είχε αρχίσει να επισκιάζεται από την αίγλη της μορφής που πήρε η Αθηνά στον Παρθενώνα.

Η Αθηνά και η Πάνδροσος είναι ως τα μέσα του -7ου αιώνος, δύο γυναικείες  θεότητες της βλάστησης, οι αντίστοιχες στη Δήμητρα και Κόρη της Ελευσίνας και στην Δαμία και Αυξησία της ανατολικής Αργολίδος και Αίγινας. Αυξησία είναι η θεά του Άργους και της Αίγινας που βοηθά στην αύξηση των φυτών. Ο Στ. Βυζάντιος γράφει (λ. Αγραυλή) πως εκτός από την Πάνδροσο συγκαταριθμούνται συχνά στις θεές που εξασφαλίζουν την αύξηση των φυτών και οι αδελφές της, Έρση και Άγραυλος.

Τα θαυματουργά ξόανα της Δαμίας και Αυξησίας έχουν γίνει με ξύλο ιερής ελιάς της Αθηνάς που έχουν ζητήσει από τους Αθηναίους οι Επιδαύριοι, αυτό σημαίνει εξάρτηση της λατρείας της Δαμίας και Αυξησίας από την λατρεία της Αθηνάς και όχι από το ελευσινιακό ζεύγος Δήμητρας και Κόρης.

Αργότερα άρχισε ένοπλος αγώνας μεταξύ Αθηναίων και Αιγινητών, οι οποίοι απήγαγαν τα ξόανα της Δαμίας και Αυξησίας  από την Αργολίδα. Ο Ηρόδοτος τον περιγράφει διεξοδικά (5. 82-87), ως σκληρό ανταγωνισμό για την κατοχή των θαυματουργών ξοάνων, ο οποίος τελείωσε γύρω στο -650 έτος. Ως τότε στην θρησκευτική ζωή των Αθηναίων την υπεροχή έχει ως θεάς της βλάστησης η δική τους Αθηνά και οι μυστικές τελετές της Πανδρόσου καθώς δεν είχε αρχίσει ακόμη η διείσδυση της Δήμητρας και Κόρης των Ελευσινίων. Αυτό άρχισε να γίνεται από το τέλος του αιώνα , μετά την προσάρτηση της Ελευσίνας, οπότε οι Αθηναίοι άρχισαν να καταριθμούν ανάμεσα στις δικές τους θεότητες την Δήμητρα και την Κόρη, καθώς και τις μυστικές τελετές της Ελευσίνας, συντηρώντας ταυτόχρονα τις παλαιές αθηναϊκές , οι οποίες παρέμεινα γονιμικά αγροτικά δρώμενα. Την Αθηνά ως θεά της βλάστησης  μας θυμίζει αργότερα η εορτή Προχαριστήρια· «― Προσχαριστήρια· η μυστική θυσία της Αθηνάς υπέρ των φυομένων καρπών», κάθε έτος, στο τέλος του χειμώνα, όταν η νέα βλάστηση κάνει την πρώτη της εμφάνιση, την 23η Ανθεστηριώνος, η πόλη συνηθίζει να εκφράζει την ευγνωμοσύνη της όχι στην Δήμητρα, αλλά στην Αθηνά, με ευχαριστήρια θυσία που την οργανώνουν όλοι οι άρχοντες της πόλης αλλά και οι λατρευτές της παλαιάς λαϊκής θρησκείας των Αθηναίων. Στην Αθηνά ανήκουν και θυμίζουν την παλαιά θρησκεία των Αθηναίων  και τα Αρρηφόρια, σε περιορισμένο κύκλο Αθηναίων αλλά και οι μυστικές τελετές της Αθηνάς και της Πανδρόσου, πριν οι ελευσίνιες θεότητες προσαρτηθούν στην Αθήνα.

Ν.Παπαχατζής

Αφήστε μια απάντηση