ΤΟ ΛΙΚΝΟΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ, ΤΟ ΙΕΡΟ ΓΟΝΙΜΙΚΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ – Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΛΙΚΝΙΤΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΦΙΣΜΟ ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΠΟΙΗΜΕΝΗ ΕΝΝΟΙΑ ΠΟΥ ΑΠΟΔΙΔΕΤΑΙ ΜΕΤΑΓΕΣΤΕΡΑ ΣΤΟ ΛΙΚΝΟ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΒΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΡΦΙΚΟΥΣ –  Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΩΝ ΘΕΙΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΛΙΚΝΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ  ΚΑΤΑ ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ.

ΤΟ ΛΙΚΝΟΝ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ, ΤΟ ΙΕΡΟ ΓΟΝΙΜΙΚΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ – Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΛΙΚΝΙΤΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΡΦΙΣΜΟ ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΠΟΙΗΜΕΝΗ ΕΝΝΟΙΑ ΠΟΥ ΑΠΟΔΙΔΕΤΑΙ ΜΕΤΑΓΕΣΤΕΡΑ ΣΤΟ ΛΙΚΝΟ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΒΑΣΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΟΡΦΙΚΟΥΣ – Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΩΝ ΘΕΙΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΛΙΚΝΟ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΤΑ ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ.

Αν ψάξουμε για ίχνη θεϊκών παιδιών, που δεν έχουν ανατραφεί από την μητέρα τους, και που συμβολίζουν το πνεύμα της γονιμότητος, τότε τα ίχνη αυτά θα μας οδηγήσουν στην Ελευσίνα, το θρησκευτικό κέντρο της ελληνικής καταγωγής. Εκεί θα σταθούμε θα κλείσουμε τα μάτια μας μπροστά στις πύλες του ιερού και θα ακούσουμε τον ιεροφάντη να αναφωνεί μια ιερή φράση:
ι ε ρ ό ν έ τ ε κ ε ν π ό τ ν ι α κ ο ύ ρ ο ν β ρ ι μ ώ Β ρ ι μ ό ν [ΙΠΠ. 5.8]
«η κραταιή και δυνατή θεά εκύησε ένα αγόρι».
Την ίδια μέρα οι Θυϊάδες των Δελφών τελούν μια ιεροτελεστία που είναι το ξύπνημα του παιδιού Λικνίτου. Η «κούνια» των βρεφών των Αθηναίων είναι το αγροτικό εργαλείο που έβαζαν οι Ελευσίνιοι το κριθάρι (και το αποκαλούσαν Πλούτο) για να το λιχνίσουν.
Από τον προηγούμενο μήνα είδαμε ότι οι Πυθαϊστες περίμεναν με υπομονή από τον βωμό του Διός Αστραπαίου να δούν την Αστραπή του Διός πάνω στην Σεμέλη από την κατεύθυνση του Άρματος, όταν συνέβει αυτό κίνησαν να φτάσουν στους Δελφούς για τις καθιερωμένες θυσίες στην εβδόμη του Βυσίου.
Η Σεμέλη η μητέρα του Διονύσου, σκοτώθηκε από αυτή την αστραπή του Διός.
Υπάρχει επαρκής απόδειξη για την λατρεία του θείου παιδιού Διονύσου μέσα στο Λίκνον και είναι παλαιάς εδραίωσης. Ο Πλούταρχος περιγράφει μια μορφή αυτής της λατρείας κατά την αναφορά του στην Κλέα, την αρχηγό εκείνη την εποχή των Δελφικών Θυϊάδων, ως την τριετηρική «Έγερσις».
ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ, περι Ισιδ. και Οσιρ. 365α:
και θύουσιν οι Όσιοι θυσίαν απόρρητον εν τω ιερώ του Απόλλωνος, όταν οι Θυιάδες εγείρωσι τον Λικνίτην.
Η καλύτερη τεκμηρίωση σχετικά με τα στοιχεία της προέλευσης αυτής δείχνει τους Φρύγιους που έχουν φέρει τον «τριετηρικό» Διονύσιο από τον οίκο τους στον τόπο της Θράκης. Μια άλλη μορφή μπορεί να βρεθεί στην μυστικιστική ιεροτελεστία της «Εγερσις» η οποία λαμβάνει χώρα την Άνοιξη και η οποία τελείται επίσης από τους Λύδιους [Ιμέριος 3.6].
Η Ορφική παράδοση αναφέρει ότι η Μητέρα Γη, η θεά, Ιπτά, στην πραγματικότητα η Χεττιτική παράδοση, φέρει το Λίκνο με έναν όφιν περιτυλιγμένο γύρω του και με το παιδί Διόνυσο μέσα του πάνω στο κεφάλι της. Ο Nilsson, [Ιστορία της Ελληνικής Θρησκείας Ι, 579, Μινωϊκή-Μυκηναϊκή Θρησκεία σελ. 563f; Πρόκλος, Τίμαιος Πλάτωνος ι 407, Diehl – Kern. Ορφικά Θραύσματα 199, Nilsson, τα Διονυσιακά Μυστήρια κατά την Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Εποχή], δίδει έμφαση στο γεγονός ότι ο Πρόκλος εσκεμμένα αναφέρει μόνο τον όφιν. Ο Πρόκλος υποδηλώνει ότι μπορεί να είναι πανομοιότυπος με τον ουροβόρο όφιν τον οποίον οι Νεοπλατωνιστές θεωρούν σύμβολο σε συχνές αναφορές ως την αναγέννηση του ίδιου του κόσμου.
Η θεά Ιπτά απορροφήθηκε από τον Ορφισμό, ως η Τροφός του Βάκχου και σε αυτήν είναι αφιερωμένος ο 49ος «ορφικός» ύμνος. Έχουμε δύο πρώιμες επιγραφές από περιοχή της Μαιονίας στη Μικρά Ασία αφιερωμένες στην Μητέρα Ιπτά και Δία Σαβάζιο. Αλλά ο Φρύγιος θεός Σαβάζιος συνδέεται συνήθως με τον Διόνυσο, και η μεταγενέστερη Ορφική παράδοση φαίνεται να υποστηρίζει αυτή την άποψη, αν και στις επιγραφές της Μαιονίας δεν υπάρχει αναφορά σε κάποιο θεϊκό παιδί.
Στην Ελλάδα, το θεϊκό παιδί που ξαπλώνει κοιμισμένο στο λίκνο [Σχ. Καλλίμαχος 48 , Σχ. Άρατος 268― εν τοις λικμητηρίοις γεννώμενα τα βρέφη ετίθεσαν εις σύμβολον ευτροφίας• Δήμητρος γαρ καρπών εργαλείον], μέχρι να το ξυπνήσουν για να εξασφαλίσει μια καλή συγκομιδή κριθαριού και μια γόνιμη ανάπτυξη της βλάστησης μπορεί να μην είναι πάντοτε ο Διόνυσος, αλλά όντως οποιαδήποτε θεότητα βλάστησης όπως η Δήμητρα η ίδια ή η Αθηνά ή ακόμη και ο Ερμής [Αρποκρατίων, ― το λίκνον προς πάσαν τελετήν και θυσίαν επιτήδειον εστιν, Το βρέφος Ερμής μέσα στο λίκνον κατά την έρευνα για τα βοοειδή που έχει κλέψει από τον Απόλλωνα αναπαριστάται σε ερυθρόμορφο κύλικα του 5ου αιώνος Class. Quart. 49 228 αρ. Συγκρίνετε επίσης τη γέννηση του Πλούτου από το κέρας της Αμαλθείας που θεωρείται της αφθονίας που αναπαριστάται σε υδρία του 5ου/4ου αιώνα από τη Ρόδο στο Μουσείο της Κωνσταντινούπολης].
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε αυτή τη σχέση είναι ο ρόλος που παίζει το λίκνο στη λατρεία του Διονύσου Λικνίτη στο τριετερικό όργιο που περιγράφει ο Πλούταρχος, γιατί εκεί δεν χρειάζεται να ανησυχεί για τις παλιές ιδιότητες του ως θεότητα της βλάστησης. Το κύριο επιχείρημα κατά μίας τέτοιας άποψης έγκειται στο γεγονός ότι η οργιαστική τελετή είναι ανά διετία, έτσι ώστε δεν μπορεί να συνδεθεί με την αναζωογόνηση της φύσης και την Άνοιξη. Ο καθηγητής Νίλσον σε μεταγενέστερη Μελέτη του [Τα Διονυσιακά Μυστήρια της Ελληνιστικής και της Ρωμαϊκής Εποχής, σελ. 38-45 «Διόνυσος Λικνίτης» ], συζητά πλήρως το σημείο αυτό. Λέει [σελ. 39] ότι με τη λήψη του σχετικού αποσπάσματος του Πλουτάρχου για τον Λικνίτη στο σύνολό του, ο αναγνώστης έχει την εντύπωση ότι η τριετηρική ιεροτελεστία στους Δελφούς δεν αφορά την αφύπνιση του θεού ως θεό της βλάστησης, αλλά αφορά την Ανάβαση του από τον Κάτω Κόσμο. Για να υποστηρίξει τη θεωρία του, ο Νίλσον παραθέτει αρκετά τεκμήρια που προέρχονται από τους Ορφικούς Ύμνους. Στην σελίδα 41 της Μελέτης του «Μινωική και Μυκηναϊκή θρησκεία» ο Νίλσον, καταγράφει ότι ο Διόνυσος Λικνίτης ήταν μια μορφή της λατρείας της βλάστησης. Αυτό φαίνεται κάπως περιττό, δεδομένου ότι είχε σε εκείνη την εποχή ήδη διαχωρίσει [ «Μινωική και Μυκηναϊκή θρησκεία» σελ. 567], μεταξύ τους τα τριετηρικά όργια και την έννοια του θεϊκού παιδιού που γεννιέται και πεθαίνει ετησίως. Για να απεικονίσει την ετήσια γέννηση και το θάνατο του Διονύσου, ο Νίλσον παραθέτει ένα απόσπασμα [Πάπυροι Ελληνικών 22.2. 138] από έναν ύμνο για την Επιφάνεια του : Διόνυσον αείσομεν ιεραίς εν αμέραις δώδεκα μήνας απόντα κ.τ.λ.
Στην Μελέτη του [Τα Διονυσιακά Μυστήρια της Ελληνιστικής και της Ρωμαϊκής Εποχής, σελ. 38-45 «Διόνυσος Λικνίτης» ], βρίσκεται ο Διόνυσος Λικνίτης που συνδέεται στενά με την Περσεφόνη και τον Ευβουλαία, δύο μορφές του Κάτω Κόσμου [46ος Ορφ. Ύμνος Εις Λικνίτην, όπου εδώ καταγράφεται η μεταφορά του βρέφους Διονύσου από τον Δία στην Περσεφόνη, στον 30ο Ορφ. Ύμνο, το βρέφος Διόνυσος καλείται Ευβουλεύς, και στον 42ο Ορφ. Ύμνο των Μουσών, ο Διόνυσος είναι το «σπέρμα Ευβουλήος» συγκρινόμενο με τον 52ο Ορφ. Ύμνο εις τον Τριετηρικόν. Έχει ειπωθεί παραπάνω, ότι τα τριετηρικά όργια έχουν εισαχθεί στην Ελλάδα από την Μικρά Ασία. Η Μικρά Ασία, επίσης, είναι ο τόπος γεννήσεως των Ορφικών Ύμνων [Νίλσον σελ.38, Τα Διονυσιακά Μυστήρια της Ελληνιστικής και της Ρωμαϊκής Εποχής].
Στην φύση της ανατολίτικης τριετηρικής εορτής όμως δεν συνιστάται η λατρεία της βλάστησης, αλλά ασχολείται με την ανάβαση του θεού από τον Κάτω Κόσμο, όπως απέδειξε ο Νίλσον. Αυτό εγείρει το πρόβλημα για το πώς μπορεί κάποιος να συμβιβαστεί με την ελληνική αντίληψη του θεϊκού παιδιού μέσα στο λίκνο με έναν τύπο Λικνίτη που μόλις περιέγραψα. Η απάντηση έχει ήδη προταθεί από τον Νίλσον. Τόνισε ότι η μορφή αυτού του Λικνίτη, που το ξύπνημα εορτάζεται κάθε δύο χρόνια προυποθέτει μια άλλη σημασία στα νέα Διονυσιακά Μυστήρια της Ελληνιστικής και της Ρωμαϊκής εποχής [Νίλσον σελ.42, Τα Διονυσιακά Μυστήρια της Ελληνιστικής και της Ρωμαϊκής Εποχής] .

Σε αυτά το λίκνον είναι πλέον γεμάτο με τα φρούτα και τον Φαλλό, τα οποία παρουσιάζονται ως τα σύμβολα της Κάθαρσης και της Γονιμότητας. Το παιδί Διόνυσος, στην Ορφική θρησκεία και στους Νεοπλατωνικούς, γίνεται ο μελλοντικός Κύριος του Σύμπαντος υπό τις εντολές του Διός [Νίλσον σελ.43, Τα Διονυσιακά Μυστήρια της Ελληνιστικής και της Ρωμαϊκής Εποχής, Μινωική και Μυκηναϊκή θρησκεία σελ. 581]. Αυτή η μεταγενέστερη εξέλιξη αυτή εξηγεί το γεγονός ότι αυτό το είδος των μορφών των Λικνιτών βρίσκεται σε εξέχουσα θέση στους Ορφικούς Ύμνους, γιατί η εποχή τους εμπίπτει και μέσα στη ρωμαϊκή εποχή.
Επιπλέον, η πραγματεία του Πλούταρχου «περί Ίσιδος και Οσίριδος» συντάχθηκε στον +2ο αιώνα, και είναι γεμάτη συγκρητισμό καθώς και γεμάτη από τα μυστήρια της εποχής εκείνης. Εισαγάγει το πλαίσιο των τριετηρικών οργίων για να συγκρίνει την Ορφική ιστορία του διαμελισμού του Διονύσου με την ίδια τύχη που υπέστη ο Όσιρις, αλλά δεν δίνει κανένα στοιχείο της ελληνικής έννοιας του θείου παιδιού στο λίκνον. Γι ‘αυτό γίνεται φανερό ότι οποιαδήποτε σύνδεση μεταξύ του τριετηρικού Λικνίτη και της αναπαράστασης στο εν λόγω αγγείο πρέπει να αποκλειστεί εξ ολοκλήρου και από την προφανή απόκλιση της εκείνης της εποχής. Η χρονολογία του αγγείου είναι το τρίτο τρίμηνο του 4ου αιώνος.
Το λίκνον ή νείκλον, νίκλον (Ησύχιος) εκπροσωπείται συχνά ως ένα πλεκτό καλάθι με ένα χείλος να εξαφανίζεται στη μία πλευρά ή να γίνεται λεπτότερο, παρουσιάζεται μερικές φορές με λαβές και μερικές φορές χωρίς λαβές. Είναι ένα αγροτικό εργαλείο που μοιάζει με κόσκινο, το λίκνον χρησιμεύει για το διαχωρισμό του αλωνισμένου κριθαριού από τον φλοιό και το άχυρο για την προετοιμασία στην νέα εποχή σποράς . Με την πάροδο του χρόνου η ίδια η κίνηση του λικνίσματος με το λίκνο θεωρήθηκε ότι προσφέρει καθάρσιο και ευεργετικό αποτέλεσμα στους σπόρους του κριθαριού, όταν το θεϊκό παιδί κουνιέται απαλά σε αυτό έτσι ώστε να εξασφαλίσει μια επιτυχημένη συγκομιδή.

Το πτύον είναι πλατύ στην άκρη σαν κουπί φτυάρι που χρησιμοποιείται για το λίκνισμα και την απογύμνωση του κριθαριού από τον φλοιό όταν δεν πνέει και πολύ δυνατό αέρας και είναι στην εμφάνιση σχεδόν παρόμοιο με το αντικείμενο που βρίσκεται στο δεξί χέρι της του νεαρού άνδρα στην αναπαράσταση μιας αρχαίας Κορινθιακής Πυξίδος [εικ] που βρέθηκε τον προηγούμενο αιώνα και τωρα βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο. Η θρίναξ είναι ένα είδος πιρούνας με τρείς ή πέντε αιχμές. Ο Ησύχιος το αποκαλεί «σκεύος γεωργικόν, ό λέγεται λικμητήριον, επειδή τριαινοειδής εστι οιονεί τριόνυξ».
Το κοινό ρήμα για το λίκνισμα με το πτύον (είδος φτυαριού), την θρίνακα ή το λίκνον είναι το «λικμάω». Το γεγονός ότι αυτό το ρήμα είναι παρόμοιο με το λίκνον μπορεί να είναι ίσως υπεύθυνο για την περιστασιακή σύγχυση μεταξύ του πτύον και του λίκνον. Εντωμεταξύ αφού αυτό μπορεί να ισχύει για μια περιγραφή του λικνίσματος του αλωνισμένου κριθαριού, δύσκολα μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι εμπεριέχεται στην αναφορά της λατρείας του Διός μες το λίκνο, του οποίου η χρήση του λίκνου στην λατρεία είναι απαραίτητη. Ούτε υπάρχει κάτι πράγματι που να τεκμηριώνεται από μια τέτοια πεποίθηση. Και δεν βλέπω κανένα λόγο να υποθέσω την αντιπαράθεση ενός Διόνυσου Λικνίτη, ο οποίος κρατά ένα πτύον και βοηθάει την Δήμητρα να λικνίσει το κριθάρι, και τον γνωστό Διόνυσο των μυστηρίων, μέχρι να βρεθούν κάποια στοιχεία για να επιβεβαιώσω μια τέτοια άποψη.
Ο καθηγητής H. Rose, επισημαίνει, στο Περιοδικό των Ελληνικών Σπουδών 72.121, ότι αυτή η Κορινθιακή Πυξίδα δεν αναπαριστά κάποιο είδος λατρείας ή ιεροτελεστίας και ότι δεν ξέρουμε τίποτα που να ταιριάζει σε κάτι περισσότερο από μια ποιητική ή καλλιτεχνική σχέση μεταξύ της Δήμητρας και του Διονύσου. Θα απαιτηθεί και κρίνεται απαραίτητο να ερευνήσουμε σε βάθος για τη σημασία της αναπαράστασης. Το λίκνο, στα αριστερά της μορφής στην Πυξίδα, μπορεί να συμβάλει σε οποιαδήποτε ενδιαφέρουσα ερμηνεία. Γεμάτο, όπως φαίνεται να είναι με φρούτα και κριθάρι μας θυμίζει την «Πανσπερμία», ένα είδος τελετής που λάμβανε χώρα στην Ελευσίνα. Η αναπαράσταση του Νιννίου από την Ελευσίνα παρουσιάζει γυναίκες να μεταφέρουν τις λεγόμενες Ελευσίνιες σκάφες πάνω στα κεφάλια τους και ο καθηγητής Nilsson τις ταυτοποιεί ως υποδείγματα του λίκνου του Διονύσου που χρησιμοποιείται για το σκοπό αυτό, όταν αυτό είναι συχνά γεμάτο με φρούτα και με το φαλλό. Ωστόσο, τα κέρατα της μορφής της Πυξίδας, αν είναι ο Διονύσιος, προτείνουν μια οργιαστική τελετή. Ερευνητές που τα μελέτησαν επισημαίνουν ότι μοιάζουν περισσότερο με εκείνα μιας κατσίκας παρά με εκείνα ενός ταύρου. Εάν αυτό αληθεύει, τότε μας δελεάζει να υποπτευθούμε ότι δεν έχουμε εδώ καθόλου τον Διόνυσο σε αυτήν την παράσταση, αλλά μάλλον κάποια άλλη μορφή που σχετίζεται με το κριθάρι και με μια γόνιμη συγκομιδή η οποία αναπαριστάται συχνά φορώντας τα κέρατα μιας κατσίκας.
Έχω κατά νου έναν τύπο Δαίμονος γονιμότητας που βοηθά στην ανάπτυξη του κριθαριού και μερικές φορές γενικά στην βλάστηση, ενδεχομένως έναν σάτυρο. Ένα μελανόμορφο αγγείο στο Παρίσι δείχνει μια θήλεια κεφαλή να χτυπιέται από σάτυρους με κάτι που μοιάζει με ξύλινο σφυρί, καθώς υψώνεται από το έδαφος. Αυτή η παράσταση απεικονίζει την Άνοδο της Περσεφόνης, και είναι συμβολική για την άνοδο-αύξηση της νεαρής λεπίδας του κριθαριού όταν η οργωμένη γη εξομαλύνεται με ξύλινους κόπανους (σφυριά ξύλινα) από τους αγρότες, ακολουθώντας τις φθινοπωρινές βροχές. Οι σάτυροι σε αυτό το αγγείο έχουν ανθρώπινες μορφές και πόδια, ακόμη σε μια παρόμοια αναπαράσταση σε ένα αγγείο, που βρίσκεται τώρα στην Δρέσδη, επιδεικνύει ακόμη οπλές των κατσικών στους σάτυρους.
Σκηνές όπως αυτές δείχνουν την συχνή στενή σχέση τους με την Δήμητρα, η θεά της οποίας η πολύτιμη θεϊκή αγαθότης είναι να προσφέρει μια καλή καλλιέργεια και μια ευνοϊκή σπορά για τον ερχόμενο ενιαυτό.
Η μορφή της Πυξίδας κάθεται πάνω σε έναν σωρό από αλωνισμένο κριθάρι – που φαίνεται να υποστηρίζεται από το γεγονός ότι άχυρα κριθαριού κρέμονται από το στόμα του χοίρου , έτσι μπορεί να εξηγηθεί ευκολότερα ως «Δαίμονας Γονιμότητας», όπως ένας σάτυρος, ο οποίος σε αυτή την περίπτωση δεν χρειάζεται αναγκαστικά να μας θυμίζει κάποια συγκεκριμένη αναπαράσταση λατρείας, και αν έχω δίκιο τότε το εργαλείο στα δεξιά της μορφής ίσως να μην είναι ένα πτύον αλλά ενας «κόπανος» δηλαδή ένα ξύλινο σφυρί.

Αφήστε μια απάντηση