Η ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΟΝ ΤΑΦΟ, ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ ΝΟΜΙΖΟΜΕΝΑ,   ΤΑ ΙΕΡΑ ΠΑΤΡΩΑ, ΤΑ ΕΝΑΓΙΣΜΑΤΑ, Η ΤΕΛΕΤΗ ΣΤΟΝ ΤΑΦΟ,  Η ΣΙΤΙΣΙΣ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΜΑΣ, Ο ΜΕΛΙΤΟΥΤΤΑΣ ΑΡΤΟΣ, ΟΙ ΥΓΡΕΣ ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ, Η ΚΟΣΜΗΣΙΣ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΪΑΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΜΑΣ

Η ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΟΝ ΤΑΦΟ, ΤΑ ΠΑΤΡΙΑ ΝΟΜΙΖΟΜΕΝΑ, ΤΑ ΙΕΡΑ ΠΑΤΡΩΑ, ΤΑ ΕΝΑΓΙΣΜΑΤΑ, Η ΤΕΛΕΤΗ ΣΤΟΝ ΤΑΦΟ, Η ΣΙΤΙΣΙΣ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΜΑΣ, Ο ΜΕΛΙΤΟΥΤΤΑΣ ΑΡΤΟΣ, ΟΙ ΥΓΡΕΣ ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ, Η ΚΟΣΜΗΣΙΣ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΪΑΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΜΑΣ

Για τον Έλληνα και την Ελληνίδα κατά τα Πάτρια η τακτική επίσκεψη στους τάφους των νεκρών συγγενών του ήταν και είναι, όπως και για έναν Αθηναίο της κλασικής περιόδου, μια πράξη σχεδόν ανάλογης σημασίας με αυτή της ταφής της ίδιας. Η παράλειψη της από ένα υιό, ή από έναν υιοθετημένο υιό, ή του κληρονόμου ήταν ένα θέμα τέτοιας βαρύτητας ώστε μπορούσε να προσκομιστεί ως αποδεικτικό στοιχείο για να αμφισβητηθεί η κληρονομιά και να αποδειχθεί ότι ο ενάγων δεν είχε καμμία πραγματική συγγένεια με τον κληρονομούμενο.
Αντίθετα ήταν ζωτικής σημασίας για έναν Αθηναίο ότι θα άφηνε κάποιον πίσω ο οποίος όχι μόνο θα έπρεπε να φροντίσει για την ταφή του, αλλά θα έπρεπε επίσης να τελέσει τις συνήθεις τελετές κατά τα Πάτρια στον τάφο του. Το άγχος με το οποίο σκεφτόταν την παράλειψη αυτών των τελετών θα μπορούσε να είναι τόσο έντονο που θα μπορούσε να παρακινήσει έναν άτεκνο να υιοθετήσει έναν κληρονόμο με το ρητό αντικείμενο να εξασφαλίσει ότι θα τελούσε τα Νομιζομένα. Η σημασία που δίνει η αθηναϊκή κοινωνία στο σύνολό της για την ορθή τήρηση των τελετών υποδηλώνεται από το γεγονός ότι ο πολίτης ,από πριν, θα έπρεπε να περάσει από μια εξέταση, την Δοκιμασία , αυτή η εξέταση έπρεπε να υποβληθεί πριν από το διορισμό του στο δημόσιο, εκεί ο πολίτης Αθηναίος έπρεπε να αποδείξει και να πείσει τους αξιολογητές του ότι θα ήταν ικανός να εκπληρώσει και να ότι θα ήταν τακτικός στην υποχρέωση αυτή. Όπως και στην περίπτωση της κληρονομιάς , οι πιο υπεύθυνοι ήταν τα άμεσα μέλη της οικογένειας του θανόντος. Στα αγγεία, όσοι επισκέπτονται τον τάφο είναι κυρίως γυναίκες. Οι εκφράσεις που χρησιμοποιούνται για πράξεις αφοσίωσης που εκτελούνται στον τάφο είαναι οι παρακάτω:
Τα Νομιζομένα, η έκφραση αυτή χρησιμοποιείται γενικά για να σημάνει τις συνήθεις πρακτικές που τελούνται κατά τα Πάτρια για τους νεκρούς μας, καθορίζονται από το πλαίσιο τους, και μερικές φορές αναφέρονται στην τοποθέτηση του σώματος και της κηδείας, και άλλες φορές στη ιεροπραξία στον τάφο.
Άλλες εκφράσεις που περιλαμβάνουν είναι τα Νόμιμα, και τα Ιερά Πατρώα, δηλαδή τα προγονικά δικαιώματα. Εκτός από τις ιεροτελεστίες που διεξάγονται στον τάφο στην τρίτη ημέρα τα Τρίτα, στην ένατη ημέρα τα Ένατα, και στην τριακοστή τα Τριακοστία , μετά το θάνατο, πραγματοποιούνται και αναμνηστικές, Μνήμηϊες, επισκέψεις κάθε μήνα και κάθε έτος . Στην περίπτωση των ετήσιων τελετών, τα Ενιαύσια, δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε στην πλειονότητα των περιπτώσεων εάν πραγματοποιούνται στην επέτειο του θανάτου του αποθανόντος, στην επέτειο της κηδείας του ή στα γενέθλιά του.
Γνωρίζουμε όμως μια ετήσια Πολιτειακή εορτή που ονομάζεται
Τα Γενέσια, τα οποία περιγράφονται από τον Λεξικογράφο Ησύχιο ως μία αθηναϊκή εορτή «Πένθιμος» και λέγεται, από τον Ηρόδοτο (4.26), ότι είναι «γνωστή σε όλους τους Έλληνες». Ο καθηγητής Jacoby (1944α, 67) έχει υποστηρίξει πειστικά ότι τα Γενέσια ήταν αρχικά μια ιδιωτική εορτή που εορταζόταν ετησίως και ιδιωτικά σε οικογενειακό κύκλο για την ημέρα θανάτου του θανόντος. Ο Σόλων, ωστόσο, ανήσυχος με στόχο να περιορίσει την εμφάνιση της ιδιωτικής θλίψης στην πρωτεύουσα κατά την αναδιοργάνωση του Αθηναϊκού Ιερού Ημερολογίου, όρισε ότι τα Γενέσια θα έπρεπε να γίνουν Εθνική Πολιτειακή εορτή και πραγματοποιούταν κάθε έτος την 5η του μηνός Βοηδρομιώνος.

Εκτός από τα Γενέσια, οι λεξικογράφοι αναφέρονται επίσης και σε μια ακόμη εορτή που ονομάζεται, Τα Νεμέσια, και περιγράφεται από τον Φώτιο ως «Πανήγυρις» , νυχτερινή εορτή προς τιμήν των νεκρών.
Η Ελληνική Τραγωδία όμως καθιστά σαφές ότι εκτός αυτών των Πολιτειακών εορτών γινόταν και τακτικές επισκέψεις στους νεκρούς όλο το χρόνο από τους συγγενείς. Η Ηλέκτρα, για παράδειγμα, υπόσχεται να φέρει Χοές (Υγρές προσφορές) στον τάφο του πατέρα της σε περίπτωση που τελούσε τον γάμο της, όποτε γινόταν αυτός (Χοηφ. 486).
Γίνεται σαφές ότι αναζητούνται ορισμένες συμβουλές και ακόμη και βοήθεια πολλές φορές από τους νεκρούς στον τόπο της τελετής . Αν και οι προσφορές που έφερναν στο τάφο σε αυτές τις περιπτώσεις ήταν αρκετά φτηνές στην πλειονότητα των περιπτώσεων. Η ομιλία του Δημοσθένη Κατά του Σπουδία, ισχυρίζεται ότι η σύζυγός του έδωσε ένα μνα αργύρου για λογαριασμό του πατέρα της σε κάποια εορτή Νεμεσίων (41.11). Είναι αυτονόητο, ότι επισκεπτόμενοι τους τάφους των νεκρών τους οι συγγενείς διευκολύνονται από την πρακτική της ταφής τους στον ίδιο χώρο του εδάφους.
Η ομαδοποίηση των τάφων μπορεί να ανιχνευθεί στην ηπειρωτική Ελλάδα ήδη από την Μεσοελλαδική περίοδο. Ο Ταφικός Κύκλος Β στις Μυκήνες, είναι ένα από τα παλαιότερα γνωστά παραδείγματα. Μέσα στο περίβλημα υπάρχουν είκοσι τέσσερις τάφοι που ανήκουν σε μέλη της άρχουσας τάξης. Υπάρχουν αποδείξεις για αυτή την συνήθεια ομαδοποίησης των τάφων στην Γεωμετρική και Αρχαϊκή περιόδο, , αλλά στις τελευταίες δεκαετίες του πέμπτου αιώνος στην Αθήνα γνωστοι ως Οικογενειακοί Περίβολοι. Η πλειονότητα των Περιβόλων χρονολογείται στον -4ο αιώνα και τα καλύτερα παραδείγματα βρίσκονται σήμερα στον Κεραμεικό. Από αυτούς οι περισσότεροι Ταφικοί Οικογενειακοί Περίβολοι είναι ευθυγραμμισμένοι με κύρος τη λεγόμενη Οδό των Τάφων, η οποία αποτελούσε ένα τμήμα μιας από τις πιο πολυσύχναστες οδούς στην Ελλάδα όπου μεταφέρονταν αγαθά από και προς το λιμάνι του Πειραιώς. Από εδώ περνούσε η Διονυσιακή και η Ελευσίνια Πομπή, και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ενίσχυαν σημαντικά το κύρος αυτών των οικογενειών που μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά την ταφή του νεκρούς τους σε αυτήν την τοποθεσία των Αθηνών.
Στον αρχαίο δήμο του Ραμνούντος, προς τα βορειοανατολικά της Αθήνας, οι Περίβολοι εκτείνονται σε μια απόσταση πάνω από τρία χιλιόμετρα, ευθυγραμμίζοντας και τις δύο πλευρές ενός αρχαίου δρόμου που οδηγεί στο δρόμο του Μαραθώνα στα νοτιοδυτικά. Ο αριθμός των ατόμων που έχουν ταφεί σε ένα περίβολο σπάνια ξεπέρασε τα έξι, αν και πολλά περίβολοι περικλείουν μόνο δύο ή τρία άτομα.
Ομοίως και η πλειοψηφία των επιτύμβιων επιγραφών που τιμούν το πολύ τέσσερα άτομα. Σπάνια υπάρχουν αποδείξεις για ομαδοποιήσεις τάφων που εκτείνονται σε περισσότερες από τρεις γενιές, γεγονός που φανερώνει ότι ο μέσος νεκρός Αθηναίος περίμενε την τέλεση των Νομιζομένων από τα παιδιά το, και σπανίως από τα εγγόνια του, και μόνο κατ ‘εξαίρεση από τα δισέγγονά του.
Η Ευσέβεια προς τους νεκρούς συνέβαλε ασφαλώς , σε μια αθηναϊκή οικογένεια, στην ανέγερση ενός δαπανηρού ταφικού μνημείου. Η τοποθέτηση του Μνημείου εντός του Περιβόλου, σε μεγάλες οδούς, με αποτρεπτικά σύμβολα δύναμης και εξουσίας που καθόριζαν και τα Όρια, έδειχνε ότι ο Ταφικός Οικογενειακός Περίβολος ήταν σύμβολο Δύναμης και Αριστοκρατικής γενιάς.
Κύρια πηγή πληροφοριών για την Αθηναϊκή λατρεία στους τάφους παρέχεται από μια σειρά Ληκύθων με ταφική πένθιμη εικονογραφία, και δείχνει τις συχνές επισκέψεις στους τάφους , καθώς και οι τραγωδίες σε έργα που επικεντρώνονται στην ιστορία της Ηλέκτρας . Κατά την αρχική περίοδο της χρήσης τους η κατασκευή των Ληκύθων θεωρούνταν απλά ως οικιακά αντικείμενα. Από το- 460 έως το -410, ωστόσο, χρησιμοποιούνται ως λαϊκή προσφορά στους νεκρούς .
Οι αναφορές των επισκέψεων των τάφων στις Ληκύθους εμφανίζουν μια έντονη ομοιομορφία. Στο κέντρο είναι μία ταφική Στήλη διακοσμημένη με κορδέλες. Από κάθε πλευρά, δύο ή, σπανίως, τρία πρόσωπα πλησιάζουν, στη συντριπτική πλειοψηφία από αυτά τα πρόσωπα είναι γυναίκες. Φέρνουν προσφορές, και εμφανίζονται σε διάφορες στάσεις θλίψης, εκτείνουν τα χέρια τους ως χαιρετισμό και τελούν ευσεβείς πράξεις αφοσίωσης. Τα δώρα –προσφορές για τον νεκρό μεταφέρονται σε ένα φαρδύ, ρηχό καλάθι με κυκλική εμφάνιση και κεκλιμένες, ελαφρώς κοίλες πλευρές, φτιαγμένο από κάλαμο και είναι γνωστά ως Κανεών, Κανούν ή Κανίσκιον.
Ο φορέας καλαθιού είναι γυναίκα. Οι επισκέψεις στον τάφο εμφανίζονται επίσης περιστασιακά σε Μελανόμορφους Ληκύθους καθώς και σε άλλα αγγεία.
Από τα τέλη του τέταρτου αιώνα και μετά στην Ιωνία και στα νησιά του Αιγαίου, ωστόσο, η μνημηϊα των νεκρών απέκτησε μια νέα πτυχή. Έγινε πρακτική να κληροδοτείται ένα χρηματικό ποσό για την ίδρυση ενός ιδρύματος με στόχο να εγγυηείται τις περιοδικές τελετές που θα πραγματοποιούταν προς τιμήν του θανόντος σε διαχρονικότητα. Ο φιλόσοφος Επίκουρος, για παράδειγμα, ο οποίος πέθανε το -270, άφησε ετήσιο εισόδημα, Πρόσοδοι, από το κεφάλαιο που κληροδοτήθηκε από τους κληρονόμους του για τις ταφικές προσφορές, Εναγίσματα, που έπρεπε να γίνουν στους αδελφούς του, τους γονείς του αλλά και στον ίδιο.
Μια επιγραφή που είναι γνωστή ως η Βούληση (Διαθήκη) της Επικτήτας της Θήρας, -200 έτος, καταγράφει την ίδρυση μιας τριήμερης εορτής που θα πρέπει να πραγματοποιείται ετησίως προς τιμήν των Μουσών και των Ηρώων, την ίδια την Επικτήτα, τον σύζυγό της και τους δύο υιούς τους. Εικοσιπέντε μέλη του ιδρύματος, ανδρες και γυναίκες, αναφέρονται στη διαθήκη. Τα κληροδοτήματα αυτού του είδους ήταν ιδιαίτερα κοινά μεταξύ εκείνων που ήθελαν να ενθυμούνται ως ευεργέτες της πόλις τους. Η βούληση της Επικτήτας καθορίζει ακριβείς οδηγίες ως προς τη φύση των προσφορών που πρέπει να γίνουν στους Ήρωες, που περιελάμβαναν την θυσία ενός ζώου, ένα ειδικό τύπο θυσιαστικού άρτου ,τον Ελλύτα, ζυμωμένον από πέντε χοινικες αλευρι και έναν στατήρα με τυρί κίτρινο στεγνό, όλα έπρεπε να γίνουν Ολοκαυτώματα. Είναι έτσι εύλογο να υποθέσουμε ότι η ιδέα της συμβολής στην ευημερία του θανόντος και της εξασφαλίσεως της συνέχιση τους μέσω περιοδικών προσφορών τροφίμων και υγρών συνεχίστηκαν και στην Ελληνιστική περίοδο.


Η Σίτισις των νεκρών
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, παρόλο που η στεφάνωσις ή η διαταινίωσις και η διακόσμησις της Στήλης του τάφου αποτελούν σημαντική πράξη στις τελετές, η τελετουργία στους τάφους είναι η κύρια πράξη για να τιμηθούν οι νεκροί και να χαροποιηθεί το φάσμα του νεκρού συγγενή μας, δεδομένου ότι η αισθησιακή ευχαρίστηση, από της οποίας το νεκρόδειπνο είναι το κύριο στοιχείο, θεωρήθηκε στην αρχαιότητα ως η υπέρτατη ανταμοιβή για μια ενάρετη ζωή. Είτε ο νεκρός είναι αποτεφρωμένος είτε όχι, άνδρας ή γυναίκα, τα υπολείμματα καμένων αποθέσεων που έχουν βρεθεί μέσα και γύρω από τάφους δείχνουν ότι ένα γεύμα ήταν εξίσου αποδεκτό για όλους. Ο Αρτεμίδωρος ,Ονειρ. 1.4T, κκαταγράφει ότι η μόνη κατηγορία των νεκρών που δεν προσκαλούνται να παρακολουθήσουν τέτοιες εορτές ήταν οι αυτόχειρες. Το γεύμα ως σύνολο φαίνεται ότι είναι γνωστό ως Δαϊς ή Δείπνον, και εκείνοι που συμμετέχουν σε αυτό ονομάζονται Εύδειπνοι. Περισσότερες τεχνικές εκφράσεις που χρησιμοποιούνται είναι τα Εναγίσματα, εναγίζειν, και Χοάς χείσθαι. Μερικές φορές δύο φράσεις συνδέονται μαζί, οπότε τα Εναγίσματα αναφέρονται σαφώς στην προσφορά τροφών και οι Χοές στην προσφορά υγρών. Οι λεξικογράφοι, ωστόσο, επεξηγούν τα Εναγίσματα έτσι ώστε να υποθέσουμε ότι συμπεριλαμβάνουν και τις Χοές, και όταν η λέξη είναι μόνη, θα πρέπει πιθανώς να ληφθεί με αυτή την ευρεία έννοια. Η ετυμολογία των Εναγισμάτων υποδεικνύει ότι τα τρόφιμα που προορίζονται για τους νεκρούς τίθενται υπό απαγόρευση και εμποδίζει τη χρήση τους από τους ζωντανούς, η φυσική εξήγηση του «εναγίζειν» είναι «να προσφέρουμε άγος (μίασμα) στο φαγητό ή εναλλακτικά, «να βάλουμε τα πράγματα κάτω από ένα άγος στον τάφο». Ο Ηρόδοτος (2.44.5), που είναι η πρώτη μας καταγραφή για τη χρήση της λέξης, αντιτίθεται στη λέξη «εναγίζειν», και εξηγεί ότι είναι κάτι που κάνουμε για υπέρ ενός ήρωα, και στο Θύειν (θυσία), είναι κάτι που κάνουμε υπέρ ενός θεού.
Δεν υπάρχουν, ωστόσο, σαφή στοιχεία που να δείχνουν εάν οι ζωντανοί συμμετέχουν ή όχι στα γεύματα που προσφέρονται για τους νεκρούς προγόνους μας . Ο Farnell, 1921, ο οποίος πίστευε ότι το γεύμα με τους νεκρούς θεωρείται άτυπο και πιθανόν να φέρει κάποιον υπό την επίδραση του κόσμου των φασμάτων, προσκομίζει για να υποστηρίξει το γεγονός ότι στη Σικυώνα η θυσία που γινόταν στον Ηρακλή ως θεό το κρέας μοιραζόταν μεταξύ των λατρευτών του, ενώ εκείνο που του είχε αφιερωθεί ως νεκρό ήρωα είχε τεθεί υπό απαγόρευση για να χρησιμοποιηθεί από τους ζωντανούς (Παυς. 2.10.1). Αυτό που επικρατούσε στην περίπτωση των ηρώων, ωστόσο, ίσως να μην επικρατούσε στην περίπτωση των απλών νεκρών.
Το Περίδειπνο ή η εορτή που οργανώνεται στο σπίτι του νεκρού αμέσως μετά την Εκφορά, επίσης δεν διευκρινίζει αυτό το ζήτημα, αφού οι νεκροί σε αυτό το σημείο θεωρούνταν ότι είχαν τεθεί ήδη στο περιθώριο. Είναι αλήθεια ότι η Βούληση της Επικτήτης επιτρέπει στους συγγενείς που συγκεντρώνονται στο ιερό (Ηρώον) να διαχωρίζουν μερίδες ξεχωριστά για την κάθε ομάδα καλεσμένων.
Η τελική αναπαράσταση της Σαρκοφάγου της Ύστερης Μεσοελλαδικής εποχής, που βρέθηκε στην περιοχή της Αγίας Τριάδας στην Κρήτη βρίσκεται στο Μουσείο Ηρακλείου και παρέχει ίσως την πρώτη εκπροσώπηση στην ελληνική τέχνη μιας θυσίας που εκτελείται για λογαριασμό των νεκρών. Μια πομπή πέντε ατόμων κινείται προς ένα ιερό όπου ένας θυσιασμένος ταύρος κείτεται πάνω σε μία τράπεζα. Η παλαιότερη λογοτεχνική περιγραφή της θυσίας στους νεκρούς συμβαίνει στην Οδύσσεια 10.526, όπου ο Οδυσσέας παροτρύνεται από την Κίρκη να κάνει μια προσφορά από ένα κριάρι και μια μαύρη προβατίνα στις «ένδοξες φυλές των νεκρών». Αν και η θυσία είναι άτυπη στο ότι η πρόθεσή του δεν είναι να διαχειριστεί τις ανάγκες του θανόντος αλλά να τις αποκαταστήσει στη συνείδηση και ειδικότερα να αναβιώσει την προφητική ομιλία στον μάντη Τειρεσίας, δεν υπάρχει κανένας λόγος να αμφιβάλλει κανείς ότι ο Όμηρος στην πραγματικότητα αυτό που μας παρέχει είναι η περιγραφή μιας τακτικής θυσίας στους νεκρούς.
Οι θυσίες του αίματος ήταν γνωστές ως Αιμακουρίαι, αν και χρησιμοποιήθηκε επίσης η έκφραση Σφάγεια εντεμνείν (κόψτε τα θύματα). Ακόμη και στην εποχή του Ομήρου, η σάρκα των ζώων δεν ήταν το μοναδικό είδος τροφής που προσφερόταν στους νεκρούς. Τα λογοτεχνικά στοιχεία δείχνουν ότι το πιο κοινό θύμα ήταν πρόβατο ή βόδι, αλλά κρίνοντας από τα οστά που βρέθηκαν σε τάφους, είναι σαφές ότι οι αγελάδες, οι χοίροι, οι κατσίκες και τα λαγοί προσφέρθηκαν στους νεκρούς, τουλάχιστον στη Γεωμετρική περίοδο. Μόνο θηλυκά ή ευνουχισμένα ζώα θεωρούνταν κατάλληλες προσφορές και το προτιμώμενο χρώμα του θύματος είναι το μαύρο. Το ζώο σφαγιάζεται πάνω από μια τάφρο με το κεφάλι του να κοιτάζει προς τα κάτω, έτσι ώστε το αίμα να ρέει κατευθείαν στη γη. Τότε γδέρνεται και το σφάγιο καίγεται.
Οι θρήνοι στους νεκρούς γίνονται γενικά κατά το ηλιοβασίλεμα ή τουλάχιστον πριν από τη νύχτα, αν και είναι γνωστές κάποιες εξαιρέσεις. Η απαγόρευση του Σόλωνος για την θυσία ενός βοδιού στην Εκφορά (Πλούταρχος Σόλων 21) οδηγεί κατά μείζονα λόγο σε υποψία ότι αυτό το είδος προσφοράς απαγορεύτηκε στην αθηναϊκή θρησκευτική τάξη από τις αρχές του 6ου αιώνα εφόσον γίνονταν οι Μνήμηιες επισκέψεις στους Αθηναϊκούς τάφους κατά την Αρχαϊκή περίοδο. Η πλήρης απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στη θανάτωση των ζώων στις Αττικές Ληκύθους μας δίνει τη δυνατότητα να συμπεράνουμε ότι τον -5ο αιώνα η πρακτική που διεξάγεται για λογαριασμό των απλών νεκρών ήταν τουλάχιστον πολύ σπάνια. Η μεγάλη ποσότητα οστών ζώων που βρέθηκαν στις θέσεις εναποθέσεων προσφοράς στον Κεραμεικό από τα τέλη του -6ου αιώνα έως τις αρχές του -3ο δείχνουν ότι η απαγόρευση του Σόλωνος δεν ήταν ευρέως απαγορευτική, καθώς οι αναγνωρισμένες εναποθέσεις οστων αποδόθηκαν σε οικόσιτα ζώα, ειδικά τα πουλιά, τα οποία μπορεί να είχαν σκοπό να παράσχουν στους νεκρούς συντροφιά στον επόμενο κόσμο, αντί να αποτρέψουν την πείνα τους.
Σε γενικές γραμμές, γνωρίζουμε πολύ λίγα για το ποιο φαγητό σερβίρεται στους κλασσικούς νεκρούς και για το πώς ήταν ετοιμαζόταν. Ο Αριστοφάνης στη Λυσιστράτη 601, μιλάει για έναν μελιτώδη άρτο που ονομάζεται Μελιτούττας, όπου ο σχολιαστής εξηγεί ότι δίδεται στους νεκρούς για να αποσπάσει τον Κέρβερο και να χρησιμοποιηθεί ως θέλγητρο για το φύλακα του κάτω κόσμου. Αυτοί οι μελιτώδεις άρτοι που αναπαριστώνται στις Ληκύθους είναι μικροί στρογγυλοί άρτοι που προεξέχουν από τα καλάθια που μεταφέρουν οι συγγενείς στον τάφο. Τα ρόδια έχουν ιδιαίτερη σημασία για τους νεκρούς. Στις Ληκύθους περιστασιακά εμφανίζεται ένα αυγό που παρουσιάζεται να βρίσκεται στον τάφο. Μερικές φορές ετοιμάζεται ένα αγαπημένο γεύμα για τους νεκρούς. Ο Κλέαρχος (Αθην. 8.344) μας λέει ότι ένας συγκεκριμένος Αυλωδός , θυμίζοντας τη αγάπη του ενός συνάδελφού του για το ψάρι, είχε τη συνήθεια να καταθέτει έναν τάπητα τηγανητών μικρών μαρίδων στον τάφο του. Δεδομένου ότι τα Εναγίσματα καθορίζονται από τον Ησυχίο (s.v.) ως «ολοκαυτώματα», μπορεί να σημαίνει ότι η καύση προσφοράς τροφών στους νεκρούς διευκόλυνε την αναχώρηση τους στον επόμενο κόσμο. Είναι πιθανόν ότι παρόλο κατά την Κλασική περίοδο να μην γίνονταν ιδιωτικές θυσίες στους νεκρούς της Αττικής, αυτή η συνήθεια ωστόσο εξακολουθούσε να συνεχίζεται. Οι νεκροί του πολέμου και οι ήρωες έχουν μια ειδική διατροφή. Ο Θουκυδίδης (358.4) καταγράφει ότι οι Πλαταιείς που σκοτώθηκαν στον Μαραθώνα λάμβαναν ετησίως τους πρώτους καρπούς (Απαρχαί) της Αθηναϊκής συγκομιδής. Ο Πλούταρχος (Αριστ. 21.3) γράφει ότι ένας μαύρος ταύρος θυσιάζεται κάθε χρόνο σε όσους έχασαν τη ζωή τους πολεμώντας τους Πέρσες στις Πλαταιές. Δυστυχώς δεν διατηρείται καμία περιγραφή των Εναγισμάτων των οποίων ο Πολέμαρχος ή ο Άρχων του πολέμου προσέφερε ετησίως στους Τυραννοκτόνους, τον Αρμόδιο και τον Αριστογείτων (Αριστ. 58.1).

Υγρές προσφορές
Όπως και η τέλεση θυσιών για τους νεκρούς, έτσι και η έκχυση υγρών ή Χοαί προς τιμήν τους μπορεί να ανιχνευθεί στους Μινωικούς χρόνους. Μια σκηνή προσφοράς υγρών απεικονίζεται στο μπροστινό μέρος της σαρκοφάγου της Αγίας Τριάδας, αυτή η τελετή με χοές φαίνεται να αποτελεί μέρος μιας κηδείας που πραγματοποιήθηκε στους θολωτούς τάφους στη Μεσαρά στη νότια Κρήτη. Είναι επίσης πιθανό ότι οι τελικές χοές γίνονταν και στους μυκηναϊκούς τάφους, για την ολοκλήρωση της ταφής, αμέσως μετά έσπαζαν τους κύλικες. Κατά την κλασσική περίοδο φαίνεται ότι οι Χοές αποτελούν το κύριο μέρος των προσφορών στους νεκρούς καθώς παρέχουν τον αποτελεσματικότερο τρόπο για την επίκληση του φάσματος του νεκρού. Ο Ευστάθιος δηλώνει ότι οι Χοές προσφέρονται στους νεκρούς αλλά οι Σπονδές όχι . Ποια διάκριση μπορεί να είχε κατά νου δεν είναι γνωστή, αλλά μπορεί να είχε σχέση με την ποσότητα. Ο ιερός νόμος της Κέας αναφέρει ότι επιτρέπεται «όχι περισσότερο από τρεις Χοές οίνου και μια με ελαιόλαδο να μεταφερθεί στον τάφο» (LSG 97A.8f). Μια Σπονδή, από την άλλη πλευρά, φαίνεται ότι αποτελείται από λίγες μόνο σταγόνες. Η έκχυση του «αναζωογονητικού» υγρού στους νεκρούς στον τάφο του διευκολύνεται σε ορισμένες περιπτώσεις από την εισαγωγή σωλήνων τροφοδοσίας που είναι σωληνώσεις από πηλό και οδηγούν την υγρή προσφορά μας μέσα στο έδαφος, μια πρακτική που καταγράφεται τόσο στην περίπτωση των ενταφιασμένων νεκρών μας όσο και των αποτεφρωμένων νεκρών μας. Τέτοιες πρακτικές με πήλινες σωληνώσεις είναι, ωστόσο, συγκριτικά σπάνιες στους αθηναϊκούς τάφους της κλασικής περιόδου. Όταν πραγματοποιείται η θυσία αίματος, οι Χοές εκχύνονται πριν κοπεί ο λαιμός του θύματος. Αυτή είναι η σειρά των τελετών όταν ο Οδυσσέας καλεί το φάσμα του νεκρού από τον Άδη. (Οδ. 10516). Μάθαμε τα περισσότερα σχετικά με τις προσφορές υγρών από τις Χοηφόρες του Αισχύλου, αν και πρέπει να τονιστεί ότι η τελετή εκτελείται για λογαριασμό θύματος φόνου. Έτσι η Ηλέκτρα κρίνει φυσικά τη συνήθη μορφή των λέξεων που εκφράζονται σε τέτοιες περιπτώσεις (94) – «Η παροχή ευημερίας σε αντάλλαγμα σε εκείνους που στέλνουν αυτά τα στολίδια, είναι ένα δώρο που ταιριάζει με το καλό που έχουν δώσει» – είναι ιδιαιτέρως ανάρμοστο εν όψει του γεγονότος ότι έχει σταλεί να προσφέρει Χοές στον τάφο του δολοφονημένου νεκρού κατά την προσφορά της μητέρας της που διέπραξε την πράξη. Συμβουλεύεται από τον Χορό να πεί τα «Σεμνά» λόγια για λογαριασμό εκείνων με καλή θέληση και να κάνει μια επίκληση για εκδίκηση ενάντια στους δολοφόνους του πατέρα της.


Η ΤΕΛΕΤΗ
Η τελετή αρχίζει έτσι, με μια ευχή στον Ερμή ως βοήθεια για την Επίκληση στη Γαία και των θεοτήτων του Άδου που φροντίζουν τον οίκο του πατέρα της. Καθώς η Ηλέκτρα χύνει τις Χοές στους νεκρούς, επικαλείται τον πατέρα της για Ικεσία τόσο για τον εαυτό της όσο και για τον Ορέστη, για να εξασφαλίσει ότι οι δολοφόνοι του θα «πληρωθούν» σε είδος και να γίνει προπομπός «καλών πραγμάτων» (Έσθλα) σε εκείνους που βρίσκονται πάνω στη γη. Για να μπορέσουν οι Χοές να «Επανθίζειν», η τελετή ολοκληρώνεται με έναν Παιάνα στους νεκρούς.
Από τις καταγραφές προσφοράς Χοών στις τραγωδίες και σε συνδυασμό με στοιχεία από τις Ληκύθους, μπορεί να προταθεί η ακόλουθη ανακατασκευή:
Οι Χοές συνήθως χύνονται στον τάφο ή στα σκαλοπάτια που στηρίζουν την νεκρική Στήλη ή πάνω στον κατακόρυφο άξονα της Στήλης.
Το υγρό που θα χύσουμε μπορεί να είναι είτε σε μικτή είτε σε μη αναμεμειγμένη μορφή, αλλά ανάλογα με την περίπτωση τα συστατικά του είναι πάντα τα ίδια: μέλι, γάλα, νερό, κρασί και λάδι. Μια ευρεία ποικιλία αγγείων που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως δοχεία Χοών που αναπαριστώνται στις Ληκύθους περιλαμβάνουν Υδρίαι, Οινοχόαι, Φιάλαι, και Λήκυθοι, καθώς και δοχεία πόσις διαφόρων μορφών. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα αγγείο ασυνήθιστου σχήματος με υψηλό ομφαλό και ευρύ φουσκωμένο κορμό, που μπορεί να αναγνωριστεί ως Πλημμοχόη, έτσι περιγράφεται από τον Αθηναίο (11.496) το οποίο χρησιμοποιείται την τελευταία ημέρα των Ελευσίνιων Μυστηρίων.
Πριν από την έκχυση των Χοών, ο συγγενείς επικροτεί τόσο τον εαυτό του όσο και το δώρο του στον νεκρό, που τον επικαλείται να παρευρεθεί στην ιεροτελεστία που πρόκειται να δοθεί προς τιμήν του.
Ζητά βοήθεια, για να έρθει σε επαφή με το φάσμα του θανόντος, μέσω της διαμεσολάβησης του Ερμού, της Γαίας και των θεών του Άδου και των Δαιμόνων.
Ακολουθεί μια Ευχή στους νεκρούς που λαμβάνει τη μορφή μιας γενικής Επίκλησης για να είναι ευγενικά διατεθειμένοι (Πρευμενείς) προς την οικογένειά τους και να αποστείλουν καλότητα (Έσλα ή Αγαθά) στον κόσμο ως ανταπόδοση για την προσφορά που γίνεται. Ασφαλώς, είναι συνηθισμένη η πρακτική σε αυτό το σημείο να εισαχθεί μια Επίκληση για ένα πιο συγκεκριμένο όφελος. Μια Ευχή για ένα κακό που θα πλήξει τους εχθρούς του νεκρού γίνεται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις.
Άλλα μέλη της οικογένειας παρέχουν συνοδεία στο τελετουργικό, τραγουδώντας ένα Μοιρολόϊ προς τιμήν των νεκρών.
Μετά την ολοκλήρωση της τελετής, τα σκεύη που χρησίμευσαν ως δοχεία για τις Χοές θρυμματίζονται κοντά στον τάφο.

Η Διακόσμησις της Στήλης
Οι συγγενείς της πάτριας τελετής του νεκρού φέρνουν στον τάφο όχι μόνο τροφές και υγρά, αλλά και δώρα, και αντικείμενα τελετουργικής σημασίας τα οποία τα εναποθέτουν στη Στήλη. Ο ακριβής σκοπός των δώρων δεν είναι πάντα σαφής. Ένας δίσκος και μια λύρα, για παράδειγμα, που κρέμονται αιωρούμενα, στα δεξιά και στα αριστερά του τάφου, που αναπαριστώνται σε ένα αγγείο που εκτίθεται στη Βοστώνη, ίσως να προορίζονται για να προκαλέσουν τη μνήμη της αθλητικής ικανότητας του νεκρού αλλά και του μουσικού επιτεύγματος ή του χαρίσματος που είχε. Από την άλλη πλευρά, η αναπαράσταση ενός σπαθιού που συνδέεται με τη ζώνη του πάνω στη Στήλη μιας Ληκύθου στην Αθήνα μπορεί να είχε τεθεί εκεί για να δείξει ότι ο νεκρός πέθανε στη μάχη. Πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί και να επιμείνουμε πάρα πολύ στην ακριβή ερμηνεία της εικονογραφίας.
Ο πιο συνηθισμένος τρόπος διακόσμησης του τάφου είναι η περιέλιξη ενός φαρδιού πεπλατυσμένου λινού ή αντιστοίχου μιας φαρδιάς ταινίας γύρω από τον άξονα της Στήλης συνδεόμενα με έναν κόμβο ή έναν περίκομβο (φιόγκο) με χαλαρές τις άκρες του για να κρέμονται προς τα κάτω. Τέτοιες ταινίες είναι εφοδιασμένες με τερματικές χορδές (κρόσια) που επίσης κρέμονται χαλαρά. Λίγες Στήλαι που αναπαριστώνται στα αγγεία απεικονίζονται χωρίς καθόλου ταινίες, άλλες έχουν έχουν πέντε ή έξι. Οι ταινίες είναι βαμμένες σε φωτεινό μονόχρωμο χρώμα, τα χρώματα είναι μπλε, πορφυρό, πράσινο, μαύρο, μοβ και καφέ. Μερικές φορές εμφανίζονται στα χέρια των συγγενών που τις φέρουν στον τάφο σε μια ίσως επίσημη χειρονομία παρουσίασης. Επίσης, αναπαριστώνται μεταξύ των αντικειμένων που καταφθάνουν στον τάφο μέσα σε καλάθια. Εκτός από τις φαρδιές ταινίες, εμφανίζονται τακτικά και κυλινδρικές ταινίες στις Λυκήθους. Έχει μια υφή με σχέδιο, που αποτελείται από μια σειρά από κουκκίδες που διακόπτονται από ένα κομμάτι σκούρου χρώματος, το οποίο επαναλαμβάνεται αρκετές φορές. Οι ταινίες αυτού του τύπου απεικονίζονται, είτε τοποθετημένες στη βάση της Στήλης είτε τυλιγμένες σε στεφάνι που τοποθετούνται όρθια πάνω στη βάση τους. Οι ταινίες δεν χρησιμοποιούνται μόνο για να τιμούν τους νεκρούς, αλλά εμφανίζονται και σε άλλα θρησκευτικά πλαίσια. Διάφορες εξηγήσεις έχουν προταθεί για να εξηγήσουν τη σημασία τους, μερικές από αυτές είναι ότι είχαν την εξουσία να απομακρύνουν το κακό, ότι μπορούν να ανυψώσουν το αντικείμενο που κοσμούν σε ένα υψηλότερο επίπεδο ή είναι ένα σύμβολο.
Το έθιμο της απόδοσης των ανθέων ως αφιερώματα στον τάφο μπορεί να πιστοποιηθεί τόσο από τα αγγεία όσο και από τις τραγωδίες, ενώ η αρχαιότερη λογοτεχνική αναφορά βρίσκεται στους Πέρσες του Αισχύλου 618. Οι τάφοι απεικονίζονται συνήθως με αγγεία που είναι κοσμημένα σε κλαδιά μυρτιάς ή με ένα στεφάνι ή με ένα διάδημα τοποθετημένα όρθια πάνω στα σκαλοπάτια της Στήλης. Το σέλινο είναι μια ιδιαίτερα δημοφιλής προσφορά στους νεκρούς, ίσως ακόμη και αυτή είναι αποκλειστικά η χρήση του. Το κατά πόσον οποιαδήποτε θρησκευτική σημασία συνδέεται με την ιεροσύνη παραμένει ασαφής, αν και είναι δυνατόν, να εμπεριέχει μια παραπομπή στην πεποίθηση ότι οι θαμμένοι νεκροί βοηθούν στη γονιμοποίηση της γης και αυτός είναι ένας τρόπος ανταπόδοσης για τις ευνοϊκές τους παροχές. Μία πιο προσωπική προσφορά στους νεκρούς είναι το δώρο ενός κλειστού μανδάλου μαλλιών, το οποίο ο Ορέστης εναποθέτει στον τάφο του πατέρα του όταν επιστρέφει πρώτος στο Άργος. Η Ιφιγένεια στην Ταυρίδα εκφράζει τη λύπη της για το γεγονός ότι δεν μπορεί να κάνει αυτή την προσφορά στον αδελφό της για να μάθει για τον υποτιθέμενο θάνατό του, ενώ η πανέμορφη Ελένη και παράλληλα θλιμμένη, κόβει μόνο τα άκρα των μαλλιών της.

Αφήστε μια απάντηση

Close Menu