ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΕ ΤΟ ΝΥΧΘΗΜΕΡΟ Ο ΑΤΤΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΟΥ ΝΥΧΘΗΜΕΡΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΥΠΟΛΟΙΠΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΚΑΝΟΝΟΣ ΣΤΟ ΑΤΤΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΕ ΤΟ ΝΥΧΘΗΜΕΡΟ Ο ΑΤΤΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΑΣ ΤΟΥ ΝΥΧΘΗΜΕΡΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΥΠΟΛΟΙΠΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΚΑΝΟΝΟΣ ΣΤΟ ΑΤΤΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ

Κανένας κανόνας καταμέτρησης του κύκλου της νύχτας και της ημέρας (νυχθήμερο), δεν αναφέρεται από τις πηγές ως γενικό χαρακτηριστικό της πρακτικής των Ελλήνων, εκτός από εκείνου των Αθηναίων ιδιαίτερα. Φαίνεται όμως, όπως θα δούμε, ότι δεν υπήρχε καμμία διαφορά στην πραγματικότητα μεταξύ των Αθηναίων και των υπολοίπων Ελλήνων στον κανόνα του νυχθήμερου.
Ο αττικός κανόνας όμως, εκπροσωπείται διαφορετικά από αυτούς. Σύμφωνα με ορισμένους, οι Αθηναίοι υπολόγιζαν τον κύκλο του νυχθήμερου από ηλιοβασίλεμα σε ηλιοβασίλεμα, σύμφωνα με άλλους από μεσημέρι σε μεσημέρι. Όπου οι διάφορες καταγραφές είναι ασυμβίβαστες μεταξύ τους , λαμβανομένων υπ΄όψη τους συγγραφείς της καθεμιάς αντίστοιχα, θα πρέπει να γνωρίζουμε τι να πιστέψουμε κατά προτίμηση και ποια. Αλλά στην πραγματικότητα μπορεί να μην είναι ασυμβίβαστες, αλλά να καταγράφουν τον αττικό κανόνα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.
Προς το παρόν θα το αντιμετωπίσουμε ως αμφίβολο για το ποιος ήταν ο αττικός κανόνας ειδικότερα, ή ο ελληνικός γενικότερα, και θα εξετάσουμε το ζήτημα από την αρχή, ερευνώντας το με ένα διαφορετικό τρόπο.
Α΄. Κατ΄αρχάς, σύμφωνα με την Κοσμογονία των προγόνων, πριν από τη στοιχειώδη κατάσταση των πραγμάτων, στην αρχέγονη κατάσταση ήταν μόνο το σκοτάδι, και η πρώτη πράξη της διαδικασίας είχε σαν αποτέλεσμα τον «κόσμο», ή την «διακόσμησις». Η υφισταμένη τάξη και ομορφιά που σήμερα ονομάζουμε κόσμο ήταν το αποτέλεσμα της παραγωγής του φωτός. Υπήρχε η βάση της αλήθειας σε αυτή την μαρτυρία, ότι δηλαδή η Ελληνική παράδοση έτσι παρουσίαζε την αρχή των πραγμάτων που ήταν μιά ορθή ηχώ της αρχέγονης πεποίθησης όπως επίσης, και μιας πιστής μαρτυρίας για την πραγματική τάξη και πορεία των πραγμάτων.
Σύμφωνα με τον Ορφέα, ο Ποιητής πριν απευθύνει στον εαυτό του το έργο της δημιουργίας άρχισε να συμβουλεύεται τη Νύχτα:
ΣΧΟΛΙΑ ΠΡΟΚΛΟΥ ΣΕ ΤΙΜΑΙΟ 2 Β 148, 64 Ε
― Μιμούμενος και ταύτη τον του παντός ποιητήν, ος προς της όλης δημιουργίας εις τε το χρηστήριον εισιέναι λέγεται της Νυκτός, κακείθεν πληρούσθαι των θείων νοήσεων, και τας της δημιουργίας αρχάς υποδέχεσθαι. . . πρός μεν την Νύκτα πεποιήται τω θεολόγω (Ορφεί) λέγων,
Μαία θεών υπάτη Νύξ άμβροτε πως τάδε, φράζε,
πως χρη μ΄αθανάτων αρχήν κρατερόφρονα θέσθαι.
Και όλα ήταν ένα μείγμα διαφορετικών ουσιών και φύσεων εκ των οποίων ξεπήδησαν διαφορετικές μορφές ύπαρξης και φύσης, οι οποίες, όπως είναι φυσικό, αποδίδονται, ή ήταν το αποτέλεσμα της επιθυμίας και του Έρωτος.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και ο μύθος, ότι δηλαδή ο ίδιος ο Έρωτας ήταν ο πρώτος που γεννήθηκε από τη Νύκτα.
ΣΧΟΛΙΑ ΘΕΟΚΡΙΤΟΥ παρ. ΘΕΟΓΟΝΙΑ ΗΣΙΟΔΟΥ 116
― Αμφιβάλλουσι τίνος υιόν τον Έρωτα λεκτέον. Ησίοδος μεν γαρ Χάους και Γής, . . . Ακουσίλαος Νυκτός και Αίθρης.
ΟΡΦΕΑΣ, ΑΡΓΟΝΑΥΤΙΚΑ 12
― Αρχαίου μεν πρώτα χάους ατέκμαρτον
ανάγκην,
και Κρόνον, ως ελόχευσεν• απειρεσίοις
υπό κόλποις
Αιθέρα και διφυή πυρσωπέα κυδρόν
Έρωτα
Νυκτός αειγνήτης υία κλυτόν• ον ρα
Φάνητα
οπλότεροι κλήζουσι βροτοί• πρώτος
γαρ εφάνθη.
ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΟΡΝΙΘΕΣ 693
― Χάος ην και Νύξ Έρεβος τε μέλαν πρώτον και Τάρταρος ευρύς•
γη δ΄ουδ΄αήρ ουδ΄ουρανός ήν• ΄Ερέβους δ΄εν απείροσι κόλποις
τίκτει πρώτιστον υπηνέμιον Νύξ η μελανόπτερος ωόν•
εξ ου περιτελλομέναις ώραις έβλαπτεν Έρως ο ποθεινός,
στίλβων νώτον πτερύγοιν χρυσαίν, εικώς ανεμώκεσι δίναις.
Η τάξη της ύπαρξης, σύμφωνα με τον Ησίοδο, ήταν το Χάος, η Νύκτα και η Ημέρα.
ΗΣΙΟΔΟΣ ΘΕΟΓΟΝΙΑ 116
― Ήτοι μεν πρώτιστα Χάος γένετ΄αυτάρ έπειτα
Γαί ευρύστερνος. . .
εκ Χάος δ΄Έρεβός τε μέλαινά τε Νύξ εγένοντο,
Νυκτός δ΄αυτ΄Αιθήρ τε Ημέρη εξεγένοντο,
ους τέκε κυσςαμένη Ερέβει φιλότητι μιγείσα.
Εκ του οποίου ο Ευστάθιος παρατηρεί ότι η ημέρα ήταν παιδί της νυκτός:
ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ ΣΧΟΛΙΑ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ Ε 121.1527
― Ησίοδος γουν την μεν ημέρα Νυκτός μητρός γενεαλογεί εν τω
Και με αυτή την αντίληψη να είναι η δημοφιλής ιδέα της σχέσης μεταξύ της νύχτας και της ημέρας, θεωρώντας τες ως πρόσωπα, δεν υπήρχε καμμία αμφιβολία για το ποια προηγούνταν την άλλη, αλλά, και με ποια σειρά τα μέρη του Νυχθήμερου έπρεπε να κατανεμηθούν από αυτούς υποστήριζαν αυτή τη ιδέα.
Ως εκ τούτου και οι αναφορές των Ελλήνων ποιητών στη Νύχτα ως μητέρα της Ημέρας:
ΑΙΣΧΥΛΟΣ, ΑΓΑΜΕΜΝΩΝ 264
― Ευάγγελος γαρ, ώσπερ η παροιμία,
έως γένοιτο μητρός ευφρόνης άπο.
ΣΟΦΟΚΛΗΣ, ΤΡΑΧΙΝΙΑΙ 94
― Ον αιόλα νυξ εναριζομένα
τίκτει κατευνάζει τε, φλογιζόμενον
άλιον άλιον αιτώ.
ΑΘΗΝΑΙΟΣ 10.75
― Καν τω Οιδίποδι δε τη τραγωδία την νύχτα και την ημέραν είρηκεν
αινιττόμενος•
Εισί κασιγνηταί διτταί, ων η μία τίκτει
την ετέραν, αυτή δε τεκούς΄υπό τήσδε τεκνούται.
Βάσει της ίδιας αρχής μπορούμε να εξηγήσουμε την απάντηση της ερώτηση, που αποδίδεται στον Θαλή, , ποια δηλαδή, η νύκτα ή η ημέρα, ήταν η παλαιοτέρα εκ των δύο:
ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ 1. ΚΕΦ.1.8 ΘΑΛΗΣ
― Η νύξ, ημέρα μία.
Βασικό σημείο του γεγονότος αυτού βασίζεται ολοκληρωτικά στη σχέση της διαδοχής των μερών του νυχθήμερου κατά το οποίο η νύχτα απόκτησε την προεδρία επί της ημέρα και ως εκ τούτου η πρώτη νύκτα επί της πρώτης ημέρας.
Έτσι σε αυτή την περίπτωση είναι αληθές , και μπορούμε να πούμε ότι η νύκτα είναι παλαιότερη της ημέρας κατά μία ημέρα.
Την ίδια ερώτηση λέγεται ότι έθεσε ο Αλέξανδρος στον Ινδό γυμνοσοφιστή της εποχής του [ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ 64], και η απάντηση που πήρε από τον Ινδό φιλόσοφο ήταν , ότι «η ημέρα ήταν παλαιότερη κατά μία ημέρα» που σημαίνει ότι δεν υπήρχε καμμία αντίθεση με την πρώτη περίπτωση, και δηλώνει ότι οι Βραχμάνοι , στην εποχή του Αλεξάνδρου, υπολόγιζαν τον νυχθήμερο κύκλο από την ανατολή του ηλίου, το ίδιο ισχύει και σήμερα.
Β΄.Στις αναφορές των συστατικών μερών του νυχθήμερου, που απαντώνται στους Έλληνες συγγραφείς, παρατηρείται ότι η ιδιωματική μορφή της αναφοράς είναι πάντοτε ως νύκτα και ημέρα και ποτέ ως ημέρα και νύκτα. Μπορούμε να συμπεράνουμε από αυτό το γεγονός ότι τα εν λόγω δύο μέρη, ως ιδέες, ήταν τόσο συνδεδεμένες στο μυαλό των Ελλήνων, που τις παρουσίαζαν πάντα με αυτή τη σειρά, πρώτα τη νύχτα και έπειτα την ημέρα.
Ήταν αρκετά ενδιαφέρον να εντοπίσουμε αυτό το ιδίωμα μέσω των ελληνικών συγγραμμάτων, όλων των χρονικών περιόδων και όλων των θεμάτων, αρχής γινομένης από τον Όμηρο.
ΟΔΥΣΣΕΙΑ Ω 63
― Επτά δε και δέκα μεν σε ομώς νύκτας τε και ήμαρ
κλαίομεν, αθάνατοι τε θεοί θνητοί τα΄ανθρώποι.
ΗΣΙΟΔΟΣ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ 383
― Αί δη τοι νύκτας τε και ήματα τεσσαράκοντα
κεκρύφαται―
ΘΕΟΓΝΙΔΟΣ ΕΛΕΓΕΙΑ 159
―Μη ποτε Κυρν΄αγοράσθαι έπος μέγα• οίδε γαρ ουδείς
ανθρώπων ό τι νυξ χ΄ημέρα ανδρί τελεί.
ΟΜΗΡΙΚΟΣ ΥΜΝΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ 349
― Αλλ΄ότε δη νύκτες τε και ημέραι εξετελεύντο,
αψ περιτελλομένου έτεος, και επήλυθον ώραι.
ΥΜΝΟΣ ΕΡΜΟΥ 478
― Και χορόν ιμερόεντα και ες φιλοκυδέα κώμον,
ευφροσύνην νυκτός τε και ήματος.
ΠΙΝΔΑΡΟΣ ΠΥΘΙΟΝΙΚΟΣ 4.345
― Και ωκυπόρους
κυμάτων ριπάς ανέμων τα΄εκάλει
νύκτας τε και πόντου κελεύθους
άματα τα΄εύφρονα, και
φιλίαν νόστοιο μοίραν.
ΣΟΦΟΚΛΗΣ ΟΙΔΙΠΠΟΥΣ ΕΠΙ ΚΟΛΩΝΩ 617
― Μυρίας ο μυρίος
χρόνος τεκνούται νύκτας ημέρας τα΄ιών.
ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΕΝ ΑΥΛΙΔΙ 398
― Εμέ συντήξουσι νύκτες ημέραι τε δακρύοις.
ΗΣΙΟΔΟΥ ΕΠΗ ΚΑΙ ΕΠΩΝ ΛΕΙΨΑΝΑ, ΤΩΝ ΜΕΘ΄ ΟΜΗΡΟΝ Β΄ 595
― Νύξ τε και ηριγένεια και Διός οππόσα βουλής γίγνεται
ΠΛΑΤΩΝ ΤΙΜΑΙΟΣ 39
― Νυξ μεν ουν ημερα τε γεγονεν ουτω, δια ταυτα η της μιας και φρονιμωτατης κυκλησεως περιοδος,
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ 1.293.21
― Επει μεν γαρ του μεσου πυρ είναι φασι, την δε γην, εν των αστρων ουσαν,κυκλω φερομενην περι το μεσον νυκτα τε και ημερα ποιειν.
ΣΤΟΒΑΙΟΣ ΕΚΛΟΓΑΙ ΦΥΣΙΚΑΙ 1.476, 22.9 (Περι της Άρκτου)
― Ταύτης μεν ενέργειά εστι, καθάπερ αξονος, μηδαμου μεν δυνουσης, μηδε ανατελλουσης, μενούσης δε εν τω αυτώ τόπω, και περί ταυτό στρεφομένης, ενεργούσης δε την του ζωοφόρου κύκλου στρεφομένης, (περιφοράν), παραδιδούσαν παν τούτο από μεν νυκτός ημέρα από δε ημέρας νυκτί.
ΣΤΟΒΑΙΟΣ ΕΚΛΟΓΑΙ ΦΥΣΙΚΑΙ 1.260, 9.42 ΧΡΥΣΙΠΠΟΥ
― Γίγνεσθαι δε ισημερίας δύο καθ΄έκαστον ενιαυτόν και τροπάς δύο• ισημερίας μεν όταν η νυξ και η ημέρα ίσαι ώσι.
Γ΄. Ας έρθουμε σε πιο συγκεκριμένες καταγραφές και μαρτυρίες όμως:
Εκ των μερών της νύχτας και της ημέρας, ο καθολικός κανόνας μεταξύ των Ελλήνων, ήταν να υπολογίζουν την ημέρα από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση του ηλίου, και την νύκτα από τη δύση του ηλίου μέχρι την ανατολή.
ΗΡΟΔΟΤΟΣ 5.50
― Ω ξείνε Μιλήσιε, απαλλάσεεο εκ Σπάρτης πρό δυντός ηλίου.
ΗΡΟΔΟΤΟΣ 7.149
― Προ δυντός ηλίου απαλλάσσεσθαι εκ της Αργείων χώρης.
Ο Αριστοτέλης περιγράφει ένα έντομο, το οποίο συνήθιζε να εμφανίζεται στο μεσοκαλόκαιρο, στον ποταμό Υπανίς, στον Κιμμέριο Βόσπορο: και, επειδή ζούσε ακριβώς μία ημέρα , ονομαζόταν «εφήμερον».
Αυτή η ημέρα ήταν κατανοητή μεταξύ της ανατολής και της δύσεως του ηλίου, το έντομο γεννιόταν στην ανατολή και πέθαινε με τη δύση του ηλίου.
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ, ΠΕΡΙ ΤΑ ΖΩΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ Α 552, 17-23
― Ζη δε και πέτεται μέχρι δείλης, καταφερομένου δε του ηλίου απομαραίνεται, και άμα δυομένου αποθνήσκει, βιώσαν ημέραν μίαν• διό και καλείται εφήμερον.
Η νύκτα με τον ίδιο τρόπο, ήταν κατανοητή μεταξύ της δύσης εως της ανατολής του ηλίου. Ο Φιλόστρατος γράφει:
ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ,ΗΡΩΪΚΑ 636
― Και ούπω ξένε των αηδόνων ήκουσας, οίον τω χωρίω εναττικίζουσιν, επειδάν δείλη τε ήκη και ημέρα άρχεται.
Μιλώντας για το πτηνό που ονομαζόταν, Φαβή, ο Αριστοτέλης παρατηρεί :
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ, ΠΕΡΙ ΤΑ ΖΩΑ ΙΣΤΟΡΙΩΝ Α 564. 18
― Των δε Φαβών η μεν θηλεία από δείλης αρξαμένη την τε νύχθ’ όλην επωάζει, και έως ακρατίσματος ώρας, ο δε άρρην το λοιπόν του χρόνου.
Σύμφωνα με το νόμο στην Αθήνα, αναφέρεται από τον Αισχίνη, τα διδασκαλεία ή τα σχολεία δεν άνοιγαν πριν την ανατολή του ηλίου:
ΑΙΣΧΙΝΗΣ ΚΑΤΑ ΤΙΜΑΡΧΟΥ 1.3
― Ανοιγέτωσαν μεν τα διδασκαλεία μη πρότερον του ηλίου ανιόντος.
Αλλά ούτε έμεναν ανοιχτά μετά τη δύση του ηλίου:
ΑΙΣΧΙΝΗΣ ΚΑΤΑ ΤΙΜΑΡΧΟΥ 1.3
― Κλειέτωσαν δε προ ηλίου δύνοντος.
Έτσι, χωρίς καμμία αμφιβολία, επειδή άνοιγαν μόνο για την ημέρα, η ημέρα ξεκινούσε στην ανατολή, και η νύκτα στη δύση.
ΣΟΛΩΝOΣ ΝΟΜΟΙ
― Ήλιος επί των ορών εσχάτη ώρα έστω.
Ήταν ένας από τους νόμους του Σόλωνος, ο οποίος μεταφέρθηκε, σχεδόν, κατά λέξη και στους πίνακες της Ρώμης 12.
Παρακάτω βλέπουμε τη συνεχιζόμενη τήρηση αυτού του τρόπου της καταμέτρησης της νομίμου ημέρας στην Αθήνα, υπό τις συνθήκες που καταγράφονται στο θάνατο του Σωκράτους, κατά το έτος -399:
ΣΤΟΒΑΙΟΣ ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ, ΠΕΡΙ ΣΩΦΡΟΣΥΝΗΣ 5.67
― Καθάπερ και Σωκράτης…τριών (ημερών) αυτώ δοθεισών, τη πρώτη έπιεν, και ου προσέμεινεν της τρίτης ημέρας την εσχάτην ώραν, παρατηρών εί εστιν ήλιος επί των όρων.
ΠΛΑΤΩΝ 2.3.123.19, 124.18 ΦΑΙΔΩΝ
― Και ήν ήδη εγγύς ηλίου δυσμών…και ο Κρίτων, Αλλ’ οίμαι, έφη, έγωγε ώ Σώκρατες, έτι ήλιον είναι επί τοις όρεσι και ούπω δεδυκέναι.
Και πάλι, ως προς τα μέρη του νυχθήμερου στη σύνοδο, υπολογίζονταν από τους πρόγονους να αποτελούνται από μια νύχτα κατ΄αυτή τη σειρά και μια μέρα κατ΄αυτή τη σειρά και λαμβάνονταν με αυτή τη σειρά επίσης. Αυτός ήταν και ο κανόνας του Ομήρου, δηλαδή να υπολογίζει την ημέρα μέσα στη νύχτα. Παραθέτουμε ωστόσο ένα παράδειγμα εξήγησης της γνωστής φράσης « μεθ΄ημέραν» από έναν ανώνυμο συγγραφέα , που βρίκαμε στα Παρισινά Ανέκδοτα :
ΠΑΡΙΣΙΝΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ 4.258.14 ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΜΑΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΑ ΚΩΔ. 2720
― Το μεθ΄ ημέραν λαμβάνεται αντί του μετά τον καιρόν της ημέρας. δοκεί δε ουκ ορθώς, διά την μετά πρότασιν, υστεροχρονίαν δηλούσαν. εκαινοτομήθη υπό του χρόνου. οι γαρ παλαιοί ρήτορες νύκτωρ και μεθ΄ημέραν ετίθουν• όπερ εδήλου ως αν είποι τις, μετά την νύκτα και την ημέραν. οι δε μεταγινέστεροι το παρηλλαγμένον ζητούντες της φράσεως καταιμπάνοντες το νύκτωρ μόνον τιθέασι το μεθ΄ημέραν.
Αν αυτή η εξήγηση είναι σωστή , τότε ο παλαιός κανόνας των προγόνων ήταν να υπολογίζουν τη νύκτα και την ημέρα μαζί, σαν να ήταν μόνο ένα, και αυτό εννοείτο ως μία ημέρα.
Όσον αφορά τον Αττικό κανόνα, τουλάχιστον σε σχέση με αυτό, ήταν από τη δύση του ηλίου έως την επόμενη δύση , το αττικό Νυχθήμερο.

Αφήστε μια απάντηση

Close Menu